Khaleghitajabadi در ‏۷ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۸

2026-06-07T14:28:47Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۸
خط ۸:		خط ۸:
	= <span dir="rtl">درآمد</span><ref><span dir="rtl">به قلم پژوهشگر ارجمند، حجّة الإسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی.</span></ref> =		= <span dir="rtl">درآمد</span><ref><span dir="rtl">به قلم پژوهشگر ارجمند، حجّة الإسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی.</span></ref> =

	<span dir="rtl">واژه‌شناسی «حدود»</span>		<span id="واژهشناسی-حدود"></span>
			== <span dir="rtl">واژه‌شناسی «حدود»</span> ==

	<span dir="rtl">به گفتۀ خلیل فراهیدی، «حدّ» در زبان عربی به معنای جدا کنندۀ دو چیز یا انتهای چیزی است.</span><ref><span dir="rtl">«فصل ما بين کلّ شيئين حَدٌّ بينهما، و منتهىٰ کلّ شي</span>‌<span dir="rtl">ء حَدُّه</span>‌<span dir="rtl">» (''کتاب العین'': ج۳ ص۱۹ مادّۀ «حدد»).</span></ref> <span dir="rtl">این دو تعبیر، ناظر به یک معنا هستند؛ زیرا انتهای هر چیز، محلّ جدا شدن آن از چیزهای دیگر است. این معنا در زبان فارسی، به «مرز» و «لبه» ترجمه می</span>‌<span dir="rtl">شود و البته «حدّ» و جمع آن (حدود) به همان صورت عربی نیز در فارسی به کار می</span>‌<span dir="rtl">رود. دیگر واژه</span>‌<span dir="rtl">پژوهان بزرگ عرب، مانند ابن فارس و فیّومی نیز این معنا را برای مادّۀ «ح د د» بیان نموده و افزون بر آن، این مادّه را دارای معنای «منع» دانسته</span>‌<span dir="rtl">اند،</span><ref><span dir="rtl">«الحاء و الدال أصلان: الأوّل المنع، و الثانى طَرَف الشى</span>‌<span dir="rtl">ء. فالحدّ: الحاجز بَينَ الشَّيئين.</span>‌ <span dir="rtl">و فلان</span>‌ <span dir="rtl">محدودٌ: إذا کان ممنوعاً» (''معجم مقاییس اللغة'': ج۲ ص۳)، «الحَدُّ في اللُّغَة: الفَصلُ و المَنعُ» (''المصباح المنير'': ج۱ ص۱۲۴ مادّۀ «حدد»). نیز، ر.ک: ''مفردات ألفاظ القرآن'': ص۲۲۱ و ''الصحاح'': ج۲ ص۴۶۲ مادّۀ «حدد».</span></ref> <span dir="rtl">هر چند برخی پژوهش</span>‌<span dir="rtl">های زبان</span>‌<span dir="rtl">شناختی معاصر، آن را معنایی اصیل نمی</span>‌<span dir="rtl">دانند.</span><ref><span dir="rtl">ر. ک: ''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'': حرف «حاء» مدخل «حدود».</span></ref>		<span dir="rtl">به گفتۀ خلیل فراهیدی، «حدّ» در زبان عربی به معنای جدا کنندۀ دو چیز یا انتهای چیزی است.</span><ref><span dir="rtl">«فصل ما بين کلّ شيئين حَدٌّ بينهما، و منتهىٰ کلّ شي</span>‌<span dir="rtl">ء حَدُّه</span>‌<span dir="rtl">» (''کتاب العین'': ج۳ ص۱۹ مادّۀ «حدد»).</span></ref> <span dir="rtl">این دو تعبیر، ناظر به یک معنا هستند؛ زیرا انتهای هر چیز، محلّ جدا شدن آن از چیزهای دیگر است. این معنا در زبان فارسی، به «مرز» و «لبه» ترجمه می</span>‌<span dir="rtl">شود و البته «حدّ» و جمع آن (حدود) به همان صورت عربی نیز در فارسی به کار می</span>‌<span dir="rtl">رود. دیگر واژه</span>‌<span dir="rtl">پژوهان بزرگ عرب، مانند ابن فارس و فیّومی نیز این معنا را برای مادّۀ «ح د د» بیان نموده و افزون بر آن، این مادّه را دارای معنای «منع» دانسته</span>‌<span dir="rtl">اند،</span><ref><span dir="rtl">«الحاء و الدال أصلان: الأوّل المنع، و الثانى طَرَف الشى</span>‌<span dir="rtl">ء. فالحدّ: الحاجز بَينَ الشَّيئين.</span>‌ <span dir="rtl">و فلان</span>‌ <span dir="rtl">محدودٌ: إذا کان ممنوعاً» (''معجم مقاییس اللغة'': ج۲ ص۳)، «الحَدُّ في اللُّغَة: الفَصلُ و المَنعُ» (''المصباح المنير'': ج۱ ص۱۲۴ مادّۀ «حدد»). نیز، ر.ک: ''مفردات ألفاظ القرآن'': ص۲۲۱ و ''الصحاح'': ج۲ ص۴۶۲ مادّۀ «حدد».</span></ref> <span dir="rtl">هر چند برخی پژوهش</span>‌<span dir="rtl">های زبان</span>‌<span dir="rtl">شناختی معاصر، آن را معنایی اصیل نمی</span>‌<span dir="rtl">دانند.</span><ref><span dir="rtl">ر. ک: ''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'': حرف «حاء» مدخل «حدود».</span></ref>
خط ۱۴:		خط ۱۵:
	<span dir="rtl">معنای اصطلاحی «حدّ» در فقه و روایات فقهی نیز به معنای مجازات با اندازه و کیفیت معیّن شده از سوی شارع</span><ref><span dir="rtl">شارع: قانون‌گذار شرع؛ صاحب شریعت. مقصود، خداوند و کسانی است که از طرف او حقّ قانون‌گذری دارند.</span></ref> <span dir="rtl">برای برخی گناهان خاص است. این معنا می</span>‌<span dir="rtl">تواند از هر دو معنای مادّۀ «ح د د» اخذ شده باشد: از معنای نخست؛ چون مجازاتی معیّن و دارای مرز و حد است و از معنای دوم؛ چون اگر مجازات معیّن شده به درستی اجرا شود، شخص تبهکار را از تکرار جنایت و گناه خویش باز می</span>‌<span dir="rtl">دارد و دیگران را از پیروی او منع می</span>‌<span dir="rtl">نماید.</span>		<span dir="rtl">معنای اصطلاحی «حدّ» در فقه و روایات فقهی نیز به معنای مجازات با اندازه و کیفیت معیّن شده از سوی شارع</span><ref><span dir="rtl">شارع: قانون‌گذار شرع؛ صاحب شریعت. مقصود، خداوند و کسانی است که از طرف او حقّ قانون‌گذری دارند.</span></ref> <span dir="rtl">برای برخی گناهان خاص است. این معنا می</span>‌<span dir="rtl">تواند از هر دو معنای مادّۀ «ح د د» اخذ شده باشد: از معنای نخست؛ چون مجازاتی معیّن و دارای مرز و حد است و از معنای دوم؛ چون اگر مجازات معیّن شده به درستی اجرا شود، شخص تبهکار را از تکرار جنایت و گناه خویش باز می</span>‌<span dir="rtl">دارد و دیگران را از پیروی او منع می</span>‌<span dir="rtl">نماید.</span>

	<span dir="rtl">کاربرد قرآنی</span>		<span id="کاربرد-قرآنی"></span>
			== <span dir="rtl">کاربرد قرآنی</span> ==

	<span dir="rtl">کاربردهای مادّۀ «حدد» در قرآن کریم، نیز چند گونه است: گاه به صورت اسم مفرد «حدید (آهن)»</span><ref><span dir="rtl">«الحَديدُ: مَعدِنٌ مَعروفٌ» (''المصباح المنير'': ج۱ ص۱۲۵ مادّۀ «حدد»).</span></ref> <span dir="rtl">و گاه به صورت فعل مانند «یُحادّ (مخالفت و ستیز می</span>‌<span dir="rtl">کند)»</span><ref><span dir="rtl">«المُحادَّة: المخالفة و منعُ ما يجب عليك، و کذٰلك</span>‌ <span dir="rtl">التَّحاد» (''لسان العرب'': ج۳ ص۱۴۰ مادّۀ «حدد»).</span></ref> <span dir="rtl">به کار رفته است. البتّه کاربرد بیشتر، به صورت جمع و بویژه با ترکیب «حدود اللّٰه (مرزهای الهی)»</span><ref><span dir="rtl">در قرآن کریم، «حدود اللّٰه»: دوازده بار، «حدوده» یک بار و «حدود ما أنزل اللّٰه» یک بار آمده است.</span></ref> <span dir="rtl">است. چنین کاربردی که در این مدخل نیز مشاهده می</span>‌<span dir="rtl">شود، برگرفته از معنای نخست مادّه، یعنی انتها و خطّ فاصل میان اشیاء است. بر این پایه، مقصود از «حدود الهی» در قرآن کریم، مرزهای نهاده شده از سوی خداوند برای برخی امور است که رعایت آنها - یعنی رفتار درست و در چارچوب آنها - لازم و موجب رحمت و پاداش الهی، و در گذشتن از آنها و رفتار ناروا و بیرون از مرزهای قانونی و شرعی، سزامند سرزنش و کیفر الهی است. مصداق</span>‌<span dir="rtl">های حدود الهی، متعدّد و متفاوت</span> ‌<span dir="rtl">اند که بیشتر مربوط به مرزها و مقرّرات روابط میان</span>‌<span dir="rtl">فردی بویژه همسران است، مانند حکم هم</span>‌<span dir="rtl">بستری در ماه رمضان و اعتکاف،</span><ref><span dir="rtl">بقره: آیۀ ۱۸۷.</span></ref> <span dir="rtl">روابط زناشویی و احکام طلاق و عدّه و مهریّۀ زنان،</span><ref><span dir="rtl">بقره: آیۀ ۲۲۹ - ۲۳۰، طلاق: آیۀ ۱.</span></ref> <span dir="rtl">حکم ظهار (نوعی جدایی در رابطۀ زناشویی)</span><ref><span dir="rtl">مجادله: آیۀ ۴.</span></ref> <span dir="rtl">و احکام مربوط به ارث و وصیّت.</span><ref><span dir="rtl">نساء: آیۀ ۱۴.</span></ref>		<span dir="rtl">کاربردهای مادّۀ «حدد» در قرآن کریم، نیز چند گونه است: گاه به صورت اسم مفرد «حدید (آهن)»</span><ref><span dir="rtl">«الحَديدُ: مَعدِنٌ مَعروفٌ» (''المصباح المنير'': ج۱ ص۱۲۵ مادّۀ «حدد»).</span></ref> <span dir="rtl">و گاه به صورت فعل مانند «یُحادّ (مخالفت و ستیز می</span>‌<span dir="rtl">کند)»</span><ref><span dir="rtl">«المُحادَّة: المخالفة و منعُ ما يجب عليك، و کذٰلك</span>‌ <span dir="rtl">التَّحاد» (''لسان العرب'': ج۳ ص۱۴۰ مادّۀ «حدد»).</span></ref> <span dir="rtl">به کار رفته است. البتّه کاربرد بیشتر، به صورت جمع و بویژه با ترکیب «حدود اللّٰه (مرزهای الهی)»</span><ref><span dir="rtl">در قرآن کریم، «حدود اللّٰه»: دوازده بار، «حدوده» یک بار و «حدود ما أنزل اللّٰه» یک بار آمده است.</span></ref> <span dir="rtl">است. چنین کاربردی که در این مدخل نیز مشاهده می</span>‌<span dir="rtl">شود، برگرفته از معنای نخست مادّه، یعنی انتها و خطّ فاصل میان اشیاء است. بر این پایه، مقصود از «حدود الهی» در قرآن کریم، مرزهای نهاده شده از سوی خداوند برای برخی امور است که رعایت آنها - یعنی رفتار درست و در چارچوب آنها - لازم و موجب رحمت و پاداش الهی، و در گذشتن از آنها و رفتار ناروا و بیرون از مرزهای قانونی و شرعی، سزامند سرزنش و کیفر الهی است. مصداق</span>‌<span dir="rtl">های حدود الهی، متعدّد و متفاوت</span> ‌<span dir="rtl">اند که بیشتر مربوط به مرزها و مقرّرات روابط میان</span>‌<span dir="rtl">فردی بویژه همسران است، مانند حکم هم</span>‌<span dir="rtl">بستری در ماه رمضان و اعتکاف،</span><ref><span dir="rtl">بقره: آیۀ ۱۸۷.</span></ref> <span dir="rtl">روابط زناشویی و احکام طلاق و عدّه و مهریّۀ زنان،</span><ref><span dir="rtl">بقره: آیۀ ۲۲۹ - ۲۳۰، طلاق: آیۀ ۱.</span></ref> <span dir="rtl">حکم ظهار (نوعی جدایی در رابطۀ زناشویی)</span><ref><span dir="rtl">مجادله: آیۀ ۴.</span></ref> <span dir="rtl">و احکام مربوط به ارث و وصیّت.</span><ref><span dir="rtl">نساء: آیۀ ۱۴.</span></ref>

	<span dir="rtl">کاربرد حدیثی</span>		<span id="کاربرد-حدیثی"></span>
			== <span dir="rtl">کاربرد حدیثی</span> ==

	<span dir="rtl">در برخی روایات، مانند قرآن کریم، همان معنای لغوی «حد» به کار رفته است؛</span><ref><span dir="rtl">مانند سخن امام علی علیه السلام: «قَد رَکَزتُ فيکُم رايَةَ الإيمانِ، و وَقَفتُکُم عَلىٰ حُدودِ الحَلالِ وَ الحَرام»</span>‌ <span dir="rtl">(نهج البلاغة: خطبۀ ۸۷) و مانند این سخن امام باقر علیه السلام: «إنَّما الوُضوءُ حَدٌّ مِن حُدودِ اللّٰهِ</span>‌ <span dir="rtl">لِيَعلَمَ اللهُ مَن يُطيعُهُ و مَن يَعصيه»</span>‌ <span dir="rtl">(الکافی: ج۳ ص۲۱ ح۲).</span></ref> <span dir="rtl">ولی بیشتر از آن، به معنای مجازات معیّن برخی گناهان است. در باب پیش رو، به هر دو معنا توجّه شده، ولی بسیاری از روایات فقهی و ناظر به اثبات و سقوط حد یا کیفیت اقامه و مُجری آن در این جا نمی</span>‌<span dir="rtl">آیند؛ چون جزو روایات فقهی و بیرون از موضوع این دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه</span>‌ <span dir="rtl">اند. به سخن دیگر، این باب، ناظر به آداب اجرای حدود و مباحث مرتبط با اخلاق اجرای حد است و نه بیان حدود شرعی و مجازات معیّن شده برای گناهان که باید آنها را در کتاب</span>‌<span dir="rtl">های مفصّل فقهی جست.</span>		<span dir="rtl">در برخی روایات، مانند قرآن کریم، همان معنای لغوی «حد» به کار رفته است؛</span><ref><span dir="rtl">مانند سخن امام علی علیه السلام: «قَد رَکَزتُ فيکُم رايَةَ الإيمانِ، و وَقَفتُکُم عَلىٰ حُدودِ الحَلالِ وَ الحَرام»</span>‌ <span dir="rtl">(نهج البلاغة: خطبۀ ۸۷) و مانند این سخن امام باقر علیه السلام: «إنَّما الوُضوءُ حَدٌّ مِن حُدودِ اللّٰهِ</span>‌ <span dir="rtl">لِيَعلَمَ اللهُ مَن يُطيعُهُ و مَن يَعصيه»</span>‌ <span dir="rtl">(الکافی: ج۳ ص۲۱ ح۲).</span></ref> <span dir="rtl">ولی بیشتر از آن، به معنای مجازات معیّن برخی گناهان است. در باب پیش رو، به هر دو معنا توجّه شده، ولی بسیاری از روایات فقهی و ناظر به اثبات و سقوط حد یا کیفیت اقامه و مُجری آن در این جا نمی</span>‌<span dir="rtl">آیند؛ چون جزو روایات فقهی و بیرون از موضوع این دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه</span>‌ <span dir="rtl">اند. به سخن دیگر، این باب، ناظر به آداب اجرای حدود و مباحث مرتبط با اخلاق اجرای حد است و نه بیان حدود شرعی و مجازات معیّن شده برای گناهان که باید آنها را در کتاب</span>‌<span dir="rtl">های مفصّل فقهی جست.</span>
خط ۲۴:		خط ۲۷:
	<span dir="rtl">گفتنی است در علم فقه، گاه واژۀ «حد» شامل تعزیر هم می</span>‌<span dir="rtl">شود. تعزیر، جرايم بازمانده از حدود را پوشش می</span>‌<span dir="rtl">دهد و ناظر به مجازات کاری است که در شرع حرام شمرده شده؛ ولی مجازات معیّنی برای آن از سوی شارع مقدّس بیان نشده و تعیین آن، نیازمند حکم دادگاه و قاضی شرع است.</span>		<span dir="rtl">گفتنی است در علم فقه، گاه واژۀ «حد» شامل تعزیر هم می</span>‌<span dir="rtl">شود. تعزیر، جرايم بازمانده از حدود را پوشش می</span>‌<span dir="rtl">دهد و ناظر به مجازات کاری است که در شرع حرام شمرده شده؛ ولی مجازات معیّنی برای آن از سوی شارع مقدّس بیان نشده و تعیین آن، نیازمند حکم دادگاه و قاضی شرع است.</span>

	<span dir="rtl">نگاه اجمالی</span>		<span id="نگاه-اجمالی"></span>
			== <span dir="rtl">نگاه اجمالی</span> ==

	<span dir="rtl">در نخستین فصل، ابتدا به حدود الهی پرداخته</span>‌<span dir="rtl">ایم و آیات و روایاتی در بارۀ اهمّیت آگاهی از آنها و برکات رعایتشان آورده</span>‌<span dir="rtl">ایم. همچنین روایاتی را آورده</span>‌<span dir="rtl">ایم که نشان می</span>‌<span dir="rtl">دهند هر چیزی بویژه احکامِ ناظر به برخی عبادت</span>‌<span dir="rtl">ها حد و مرزی معیّن شده از سوی خداوند دارد و دستیابی به همۀ آنها نیازمند راه</span>‌<span dir="rtl">نمایی و حجّت</span>‌<span dir="rtl">های خداوند است. بر پایۀ روایات این فصل، روشن می</span>‌<span dir="rtl">شود که مجازات</span>‌<span dir="rtl">های اسلامی، تنها برخی از مصداق</span>‌<span dir="rtl">های حدود الهی اند و اقامه و اجرای این حدود در جامعه، اهمّیت و برکات فراوانی دارد.</span>		<span dir="rtl">در نخستین فصل، ابتدا به حدود الهی پرداخته</span>‌<span dir="rtl">ایم و آیات و روایاتی در بارۀ اهمّیت آگاهی از آنها و برکات رعایتشان آورده</span>‌<span dir="rtl">ایم. همچنین روایاتی را آورده</span>‌<span dir="rtl">ایم که نشان می</span>‌<span dir="rtl">دهند هر چیزی بویژه احکامِ ناظر به برخی عبادت</span>‌<span dir="rtl">ها حد و مرزی معیّن شده از سوی خداوند دارد و دستیابی به همۀ آنها نیازمند راه</span>‌<span dir="rtl">نمایی و حجّت</span>‌<span dir="rtl">های خداوند است. بر پایۀ روایات این فصل، روشن می</span>‌<span dir="rtl">شود که مجازات</span>‌<span dir="rtl">های اسلامی، تنها برخی از مصداق</span>‌<span dir="rtl">های حدود الهی اند و اقامه و اجرای این حدود در جامعه، اهمّیت و برکات فراوانی دارد.</span>

Khaleghitajabadi: صفحه‌ای تازه حاوی «رده:ح = الحُدود (نسخه آزمایشی) = حدود = درآمدبه قلم پژوهشگر ارجمند، حجّة الإسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی. = واژه‌شناسی «حد...» ایجاد کرد

2026-06-07T13:54:16Z

صفحه‌ای تازه حاوی «رده:ح = الحُدود (نسخه آزمایشی) = حدود = درآمد<ref>به قلم پژوهشگر ارجمند، حجّة الإسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی.</ref> = واژه‌شناسی «حد...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات

ح د د / الحدود - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Khaleghitajabadi در ‏۷ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۸