نمایش مبدأ برای ح ج ب / الحجاب

[[رده:ح]]
<span id="الحجاب-نسخه-آزمایشی"></span>
= <span dir="rtl">الحِجابُ (نسخه آزمایشی)</span> =

<span dir="rtl">حجاب</span>

<span id="درآمد1"></span>
= <span dir="rtl">درآمد</span><ref><span dir="rtl">درآمد، به قلم پژوهشگر ارجمند، حجّة الإسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی.</span></ref> =

<span id="واژهشناسی-حجاب"></span>
== <span dir="rtl">واژه</span>‌<span dir="rtl">شناسی «حجاب»</span> ==

<span dir="rtl">به گفتۀ خلیل فراهیدی و ابن فارس، مادّۀ «حجب» بر منع دلالت دارد و جوهری بر این معنا، «سَتر (پوشاندن)» را نیز افزوده است.</span><ref><span dir="rtl">«الحجاب: السِّتر... و حجبه: أي منعه عن الدخول... أو سَتَرَه سَتراً» (الصحاح: ج۱ ص۱۰۷ مادّۀ «حجب»).</span></ref> <span dir="rtl">کاربرد این مادّه در قرآن کریم نیز نشان از همین معنای منع و پوشیدگی دارد که گاه در موانع مادّی و گاه در موانع معنوی به کار رفته است.</span><ref><span dir="rtl">مانند: (وَ إِذا قَرَأتَ القُرآنَ جَعَلنا بَينَكَ وَ بَينَ الَّذينَ لا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجاباً مَستُوراً) (اسرا: آیۀ ۴۵)، (فَاتَّخَذَت مِن دُونِهِم حِجاباً فَأَرسَلنا إِلَيها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا) (مریم: آیۀ ۱۷)، (كَلّا إِنَّهُم عَن رَبِّهِم يَومَئِذٍ لَمَحجُوبُونَ) (مطفّفین: آیۀ ۱۵).</span></ref> <span dir="rtl">در روایات نیز همین گونه است؛ ولی مدخل پیش رو، ناظر به حجاب مادّی و پوشش شرعی است. این آیات و روایات بر لزوم پوشش همۀ زنان بالغ و عاقل و آزاد دلالت دارند و از آشکار کردن زیبایی</span>‌<span dir="rtl">ها و زینت</span>‌<span dir="rtl">های ناآشکار برای نامحرمان منع کرده</span>‌<span dir="rtl">اند. گفتنی است به دلیل وجوب پوشش بر مردان، برخی روایات ناظر به آن نیز می</span>‌<span dir="rtl">آیند، هر چند بنا به مقتضیات طبیعی، شکل و اندازۀ حجاب مردان، متفاوت است. تعیین حدّ پوشش و چگونگی حجاب مردان و زنان، به عهدۀ این مدخل نیست و در عهدۀ دانش فقه است.</span>

<span id="نگاه-اجمالی"></span>
== <span dir="rtl">نگاه اجمالی</span> ==

<span dir="rtl">در فصل یکم، متون قرآنی و حدیثیِ دلالت کننده بر لزوم پوشش و حجاب گرد آمده</span>‌<span dir="rtl">اند. در این فصل، ابتدا چهار آیۀ «حجاب»، «جِلباب»، «خِمار» و «تَبرُّج» به همراه روایات ناظر بر آنها آمده</span>‌<span dir="rtl">اند. در ادامۀ این فصل، اوامر و نواهی پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام در سه بخش، یاد شده</span>‌<span dir="rtl">اند و از جمله، لزوم حجاب، به بلوغ مقیّد شده است. متون این فصل به پوشش زن و مرد در نماز و وجوب ستر عورت بویژه هنگام قضای حاجت و نظافت و استحمام، اشاره دارند و از عریان</span> ‌<span dir="rtl">شدن در مکان</span>‌<span dir="rtl">های عمومی و کشف عورت در منظر دیگران و همچنین پوشش نازک بدن</span>‌<span dir="rtl">نما نهی می</span>‌<span dir="rtl">کنند.</span>

<span dir="rtl">این فصل در ادامه، برخی از استثنائات حکم حجاب زنان را ذکر کرده است. بیشتر این استثناها در قرآن کریم آمده</span>‌<span dir="rtl">اند، مانند: زنان سالمند از کارافتاده</span>‌<span dir="rtl">ای که امیدی به ازدواج ندارند و کسی به آنها رغبت نمی</span>‌<span dir="rtl">کند، یا آنچه از صورت و دست، آشکار است یا نزد محارم و کودکان و مردانی که درکی از امور جنسی یا گرایش طبیعی به آن ندارند. برخی استثناها نیز تنها در روایات ذکر شده</span>‌<span dir="rtl">اند، مانند حجاب زن در برابر بنده</span>‌<span dir="rtl">اش که به دلیل عدم ابتلا به آن در روزگار معاصر، بررسی آن به دانش فقه واگذار شده است.</span>

<span dir="rtl">این متون فراوان به روشنی نشان می</span>‌<span dir="rtl">دهند که مفهوم «حجاب» در اسلام، برآمده از متن دین است و فقیهان و عالمان اسلامی تنها آن را توضیح داده و تبیین نموده</span>‌<span dir="rtl">اند. بر پایۀ این آیات و روایات، فقیهان شیعه و اهل سنّت از ابتدا تا کنون به لزوم پوشش زنان در برابر نامحرمان فتوا داده و موارد استثنا را نیز روشن ساخته</span>‌<span dir="rtl">اند. توجّه به این متون، همچنین بیانگر آن است که برخی گزارش</span>‌<span dir="rtl">های تاریخی در بارۀ بی</span>‌<span dir="rtl">حجابی، ناظر به دورۀ تاریخی جاهلی و پیش از تشریع حجاب از سوی خداوند و اوامر و نواهی پیامبر خدا صلی الله علیه وآله بوده</span>‌<span dir="rtl">اند. برخی گزارش</span>‌<span dir="rtl">ها نیز قابل استناد نیستند؛ زیرا افزون بر ضعف سند و منبع، ناظر به حالات خاصّی مانند ناداری و کمبود پوشش در صدر اسلام</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: الثاقب فی المناقب: ص۲۹۸، بحار الأنوار: ج۴۳ ص۶۶ و ج۹۲ ص۳۷.</span></ref> <span dir="rtl">یا حالات بی</span>‌<span dir="rtl">اختیاری مانند اسارت یا وضعیت روحی دشوار و موقّتی مانند مصیبت</span>‌ <span dir="rtl">بزرگ عاشورا هستند که برای بانوان مظلوم بنی هاشم پدید آمد</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: الإرشاد: ج۲ ص۹۳، قرب الإسناد: ص۲۶ ح۸۸، الأمالی، صدوق: ص۲۳۰ ح۲۴۲، الملهوف: ص۱۸۹، بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۰۷، ۱۵۵ و ۱۶۹؛ الثقات، ابن حبّان: ج۲ ص۳۱۲، تذكرة الخواصّ: ص۲۶۳.</span></ref> <span dir="rtl">و در عزاداری زنان داغدار مدینه نیز تجلّی نمود.</span><ref><span dir="rtl">الملهوف: ص۲۲۶، مثير الأحزان: ص۱۱۲ نحوه، بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۴۷.</span></ref>

<span dir="rtl">پس از این فصل طولانی، فصل دوم با توجّه به برخی احکام «نگاه»، تدوین شده و به دلیل پیوستگی حکم حجاب با حکم نگاه، در این مدخل آمده است. قرآن کریم، مردان و زنان را به صراحت به «غضّ بصر (فرو خواباندن دیده)» فرمان داده است تا این دو جنس مخالف، به یکدیگر خیره و مغلوب تیرهای مسموم شیطان نشوند و زمینۀ ارتباط</span>‌<span dir="rtl">های ناسالم فراهم نیاید. در این جا نیز برخی استنثناها وجود دارد که در چهار بخش دسته</span>‌<span dir="rtl">بندی شده</span>‌<span dir="rtl">اند. تفصیل و تطبیق همۀ این احکام، نیازمند تفقّه و نگرش جامع فقیهانه است که در کتاب</span>‌<span dir="rtl">های فقهی باید آن را پی گرفت.</span>

<span dir="rtl">در فصل سوم به پیشینۀ حجاب در صدر اسلام و پوشش همسران پیامبر صلی الله علیه وآله و دختر گرامی</span>‌<span dir="rtl">اش فاطمۀ زهرا علیها السلام و برخی زنانی که با این خانواده رفت و آمد داشته</span>‌<span dir="rtl">اند، پرداخته شده است. این گزارش</span>‌<span dir="rtl">ها نشان می</span>‌<span dir="rtl">دهند که امر الهی و فرمان پیامبر صلی الله علیه وآله به داشتن پوشش، از مرز قانون، فراتر رفته و زمینۀ شکلگیری فرهنگ حجاب را فراهم آورده است. در انتهای این فصل، پیش</span>‌<span dir="rtl">بینیِ محقّق شدۀ پیامبر خدا صلی الله علیه وآله و امیر مؤمنان علیه السلام در بارۀ کنار نهاده شدن حجاب از سوی امّت اسلامی آمده است.</span>

<span dir="rtl">در پایان و در فصل چهارم، به حکمت</span>‌ <span dir="rtl">حجاب و پوشش پرداخته</span>‌ <span dir="rtl">شده و به فطری و عُقلایی بودن آن، تأثیرش بر پاکی و سلامت دل و نیز به ارمغان آوردن امنیت اخلاقی و اجتماعی اشاره شده است. همچنین پیامدهای ناگوار ترک حجاب در دنیا و آخرت گوشزد گردیده است.</span>

<span dir="rtl">گفتنی است مدخل «حجاب» افزون بر مدخل «نظر» با مدخل</span>‌<span dir="rtl">های دیگری (مانند: حیا، عفّت، لباس، غیرت، عبد، حمّام، زینت و خضاب) نیز مرتبط است که در همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه به گونۀ مستقل، پس از این خواهند آمد.</span>

<span id="الفصل-الأول-وجوب-الحجاب-و-التستر"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الأَوَّل</span><span dir="rtl">: وُجوبُ الحِجابِ و التَّستُّر</span> =

<span dir="rtl">فصل یکم</span><span dir="rtl">: وجوب حجاب و پوشش</span>

<span id="الآیات-الآمرة-بالحجاب-و-التستر"></span>
== <span dir="rtl">۱ / ۱</span><span dir="rtl">: الآیاتُ الآمِرَةُ بِالحِجابِ و التَّسَتُّرِ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۱:</span> <span dir="rtl">آیاتی که به حجاب و پوشش فرمان می</span>‌<span dir="rtl">دهند</span>

<span id="آیة-الحجاب"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / ۱ - ۱: آیَةُ الحِجابِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۱ - ۱</span><span dir="rtl">: آیۀ حجاب</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَن يُؤْذَنَ لَكُم إِلىٰ طَعَامٍ غَيرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِن إِذَا دُعِيتُم فَادخُلُوا فَإِذَا طَعِمتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُستَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُم كَانَ يُؤذِي النَّـبِيَّ فَيَسْتَحيِي مِنكُم وَاللهُ لَا يَستَحيِي مِنَ الحَقِّ وَإِذَا سَأَلتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسأَلُوهُنَّ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُم أَطهَرُ لِقُلُوبِكُم وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُم أَن تُؤذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَلَا أَن تَنكِحُوا أَزوَاجَهُ مِن بَعدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُم كَانَ عِندَ اللّٰهِ عَظِيمًا).</span><ref><span dir="rtl">الأحزاب: ۵۳.</span></ref>

<span dir="rtl">(اى كسانى كه اسلام آورده</span>‌<span dir="rtl">ايد! به خانه</span>‌<span dir="rtl">هاى پيامبر وارد نشويد، مگر آن</span> ‌<span dir="rtl">كه براى [خوردن] طعامى به شما اذن داده شود، بى</span> ‌<span dir="rtl">آن</span>‌ <span dir="rtl">كه [زودتر بروید و] منتظر وقتِ رسيدن آن باشيد؛ ولی آن گاه كه دعوت شديد، وارد شويد و چون غذا خورديد، پراكنده گرديد، بى</span> ‌<span dir="rtl">آن</span>‌ <span dir="rtl">كه [پس از خوردن،] سرگرم صحبت شويد. این، پيامبر را آزار می</span>‌<span dir="rtl">دهد و او از شما شرم مى</span>‌<span dir="rtl">كند [که چيزى نمى</span>‌<span dir="rtl">گويد؛] و[لى] خداوند از بيان حق [و وظايف شما] شرم نمى</span>‌<span dir="rtl">كند، و چون متاعى [از وسايل زندگى] از آنان (زنان پيامبر) خواستيد، از پشت پرده بخواهيد، كه آن، براى دل</span>‌<span dir="rtl">هاى شما و دل</span>‌<span dir="rtl">هاى آنان پاكيزه</span>‌<span dir="rtl">تر است، و شما را نرسد كه پيامبر را آزار برسانيد و نه هرگز همسران او را پس از او به همسرى گيريد. مسلّماً آن [كار] نزد خداوند، بس بزرگ است).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حديث</span>

# <span dir="rtl">صحیح البخاري عن ابن شهاب: أَخبَرَني أَنَسُ بنُ مالِكٍ أَنَّهُ كانَ ابنَ عَشرِ سِنينَ مَقدَمَ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله المَدينَةَ، فَكانَ أُمَّهاتي يُواظِبنَني عَلىٰ خِدمَةِ النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله، فَخَدَمتُهُ عَشرَ سِنينَ، وَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلّی الله عليه وآله وَ أَنَا ابنُ عِشرينَ سَنَةً، فَكُنتُ أَعلَمَ النّاسِ بِشَأنِ الحِجابِ حينَ أُنزِلَ، وَ كانَ أَوَّلَ ما أُنزِلَ في مُبتَنىٰ</span><ref><span dir="rtl">الابتِناء و البناء: النکاح. و الأصل فیه أنّ الرجل کان إذا تزوّج امرأةً بنیٰ علیها قُبّة...، فیُقال بنی الرجل علیٰ أهله (اُنظر: النهایة: ج۱ ص۱۵۸ «بنا»).</span></ref> <span dir="rtl">رَسولِ اللّٰه صلّی الله عليه وآله بِزَينَبَ بِنتِ جَحشٍ، أَصبَحَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله بِها عَروساً، فَدَعَا القَومَ فَأَصابوا مِن الطَّعامِ، ثُمَّ خَرَجوا، وَ بَقِيَ رَهطٌ</span><ref><span dir="rtl">الرَّهط من الرجال: ‌ما دونَ العَشرة (النهایة: ج۲ ص۲۸۳ «رهط»).</span></ref> <span dir="rtl">مِنهُم عِندَ النَّبِيِّ صلّی الله عليه وآله فَأَطالُوا المكثَ، فَقامَ النَّبِيُّ صلّی الله عليه وآله فَخَرَجَ وَ خَرَجتُ مَعَهُ؛ لِكَي يَخرُجوا، فَمَشَى صلّی الله عليه وآله وَ مَشَيتُ، حَتّىٰ جاءَ عَتَبَةَ حُجرَةِ عائِشَةَ، ثُمَّ ظَنَّ أَنَّهُم خَرَجوا، فَرَجَعَ وَ رَجَعتُ مَعَهُ، حَتّىٰ إذا دَخَلَ عَلىٰ زَينَبَ، فَإذا هُم جُلوسٌ لَم يَقوموا، فَرَجَعَ<br />
النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله وَ رَجَعتُ مَعَهُ، حَتّىٰ إذا بَلَغَ عَتَبَةَ حُجرَةِ عائِشَةَ وَ ظَنَّ أَنَّهُم خَرَجوا، فَرَجَعَ وَ رَجَعتُ مَعَهُ، فَإذا هُم قَد خَرَجوا، فَضَرَبَ النَّبِيُّ صلّی الله عليه وآله بَيني وَ بَينَهُ بِالسِّترِ، وَ أُنزِلَ الحِجابُ.</span><ref><span dir="rtl">صحيح البخاري: ج۵ ص۱۹۸۲ ح۴۸۷۱، صحيح مسلم: ج۲ ص۱۰۵۰ ح۹۳ نحوه؛ مجمع البیان: ج۸ ص۵۷۴ نحوه و راجع سنن الترمذي: ج۵ ص۳۵۶ ح۳۲۱۷.</span></ref>

 

# <span dir="rtl">صحیح البخاری - به نقل از ابن شهاب -: اَنَس بن مالک به من گفت: وقتی پیامبر خدا صلی الله علیه وآله به مدینه آمد، من ده سال داشتم و مادرانم (همسران پیامبر) مرا به خدمت کردن به پیامبر وا می</span>‌<span dir="rtl">داشتند. من ده سال به او خدمت کردم و زمانی که پیامبر صلی الله علیه وآله از دنیا رفت، من بیست سال داشتم. بنا بر این، زمانی که آیۀ حجاب نازل شد، من آگاه</span>‌<span dir="rtl">ترین شخص به موضوع حجاب بودم. این آیه نخستین بار در هنگام ازدواج پیامبر خدا صلی الله علیه وآله با زینب بنت جَحش نازل شد. هنگامی که پیامبر با او عروسی کرد، دعوتی کرد و مردم غذا خوردند و رفتند؛ امّا عدّه</span>‌<span dir="rtl">ای نزد پیامبر ماندند و ماندنشان طول کشید. برای این که بروند، پیامبر صلی الله علیه وآله برخاست و از اتاق بیرون رفت و من هم با او خارج شدم. تا دمِ درِ اتاق عایشه رفت و من نیز همراهش رفتم. سپس به گمان این که آنها رفته</span>‌<span dir="rtl">اند، باز گشت و من نیز همراهش باز گشتم. چون وارد اتاق زینب شد، دید هنوز نشسته</span>‌<span dir="rtl">اند و نرفته</span>‌<span dir="rtl">اند. از این رو، باز گشت و من هم با او باز گشتم و چون دم درِ اتاق عایشه رسید، به گمان این که آن عدّه رفته</span>‌<span dir="rtl">اند، باز گشت و من هم باز گشتم. این بار رفته بودند. پس پیامبر بین من و خودش پرده</span>‌ <span dir="rtl">زد و در این هنگام آیۀ حجاب نازل شد.</span>

 

<ol start="2" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الكبرى عن أَنَس: نَزَلَ الحِجابُ مُبتَنىٰ رَسولِ اللّٰه صلّی الله عليه وآله بِزَينَبَ بِنتِ جَحشٍ، وَ ذٰلِكَ سَنَةَ خَمسٍ مِنَ الهِجرَةِ، وَ حَجَبَ نِساءَهُ مِنّي يَومَئِذٍ وَ أَنَا ابنُ خَمسَ عَشرَةَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الطبقات الكبرىٰ: ج۸ ص۱۷۴ و راجع أُسد الغابة: ج۱ ص۱۳۱ و السيرة الحلبية: ج۲ ص۶۰۶ و فتح الباري: ج۸ ص۴۶۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="2" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری - به نقل از اَنَس -: آیۀ حجاب در هنگام عروسی پیامبر خدا صلی الله علیه وآله با زینب بنت جَحش نازل شد؛ یعنی در سال پنجم هجرت. در آن روز، پیامبر صلی الله علیه وآله میان من و همسرانش پرده زد و من پانزده سال داشتم.</span></li></ol>

 

<ol start="3" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر الطبري عن مجاهد: إنَّ رَسولَ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله كانَ يَطعَمُ</span><ref><p><span dir="rtl">یَطعَم:أي یأکل. یقال: طَعِمَ یَطعَم؛ إذا أکَلَ أو ذاقَ (اُنظر: لسان العرب: ج۱۲ ص۳۶۳ «طعم»).</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ مَعَهُ بَعضُ أَصحابِهِ، فَأَصابَت يَدُ رَجُلٍ مِنهُم يَدَ عائِشَةَ، فَكَرِهَ ذٰلِكَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله، فَنَزَلَت آيَةُ الحِجابِ.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسیر الطبري: ج۱۲ الجزء ۲۲ ص۳۹، تفسیر القرطبي: ج۱۴ ص۲۲۴؛ مجمع البیان: ج۸ ص۵۷۴ نحوه و راجع الأدب المفرد: ص۳۰۹ ح۱۰۵۳ و السنن الکبری للنسائي: ج۶ ص۴۳۵ ح۱۱۴۱۹ و المعجم الأوسط: ج۳ ص۲۱۲ ح۲۹۴۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="3" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر الطبری - به نقل از مجاهد -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله با عدّه</span>‌<span dir="rtl">ای از اصحابش غذا می</span>‌<span dir="rtl">خورد که دست یکی از آنها به دست عایشه خورد. پیامبر خدا ناراحت شد. پس، آیۀ حجاب نازل شد.</span></li></ol>

<span id="آیة-الجلباب"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / ۱ - ۲: آیَةُ الجِلبابِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۱ - ۲</span><span dir="rtl">: آیۀ جِلباب (روسری بلند)</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِأَزوٰاجِكَ وَ بَنٰاتِكَ وَ نِسٰاءِ المُؤمِنِينَ يُدنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلاَبِيبِهِنَّ</span><ref><span dir="rtl">الجلابیب: القُمُص و الخُمُر، الواحد جلباب (مفردات ألفاظ القرآن: ص۱۹۹ «جلب»). و قال الجزري: الجِلباب: الإزار و الرداء، و قیل: الملحَفة، و قیل: هو کالمقنعة تغطّي به المرأةُ رأسَها و ظهرها و صَدرها (النهایة: ج۱، ص۲۸۳ «جلب»).</span></ref> <span dir="rtl">ذٰلِكَ</span> <span dir="rtl">أَدنىٰ أَن يُعرَفنَ فَلاٰ يُؤذَينَ وَ كٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً).</span><ref><span dir="rtl">الأحزاب: ۵۹.</span></ref>

<span dir="rtl">(اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زن</span>‌<span dir="rtl">هاى مردانِ مسلمان بگو روسرى</span>‌<span dir="rtl">های بلندشان را بر خود فرو افکنند [تا گردن و سینه و بازوان و ساق</span>‌<span dir="rtl">هایشان پوشیده شود]. این [کار] برای آن که [به پاک</span>‌<span dir="rtl">دامنی] شناخته شوند و مورد آزار [هوسبازان] قرار نگیرند، بهتر است و خداوند، همواره آمرزنده و مهربان است).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="4" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسير القمّي - في قَولِهِ تَعالیٰ: (يٰا أَيُّهَا الـنَّبِيُّ قُل لِأَزوٰاجِكَ وَ بَنٰاتِكَ وَ نِسٰاءِ المُؤمِنِينَ يُدنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَـلاَبِيبِهِنَّ) -: فَإنَّهُ كانَ سَبَبُ نُزولِها أَنَّ النِّساءَ كُنَّ يَخرُجنَ إلَى المَسجِدِ وَ يُصَلّينَ خَلفَ رَسولِ اللّٰه صلّی الله عليه وآله، وإذا كانَ بِاللَّيلِ خَرَجنَ إلىٰ صَلاةِ المَغرِبِ وَ العِشاءِ الآخِرَةِ وَ الغَـداةِ، يَقعُدُ الشُّبّانُ لَهُنَّ في طَريقِهِنَّ فَيُؤذونَهُنَّ وَ يَتَعَرَّضـونَ لَهُنَّ، فَأَنزَلَ اللّٰهُ: (يٰا أَيُّهَا النَّبـیِيُّ قُل لِأَزوٰاجِكَ وَ بَنٰاتِكَ وَ نِسٰاءِ المُؤمِنِينَ يُدنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلاَبِيبِهِنَّ ذٰلِكَ أَدنىٰ أَن يُعرَفنَ فَلاٰ يُؤذَينَ وَ كٰانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً).</span><ref><p><span dir="rtl">تفسیر القمّي: ج۲ ص۱۹۶، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۳ ح۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="4" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسير القمّى - در بارۀ این سخن خداوند:</span> <span dir="rtl">(اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زن</span>‌<span dir="rtl">های مردانِ مسلمان بگو روسری</span>‌<span dir="rtl">های بلندشان را بر خود فرو افکنند) -: سبب نزولش این بود كه زنان از خانه خارج مى</span>‌<span dir="rtl">شدند و به مسجد مى</span>‌<span dir="rtl">آمدند و پشت سر پيامبر خدا صلی الله علیه وآله نماز مى</span>‌<span dir="rtl">خواندند و چون در شب براى نماز مغرب و عشا و صبح بيرون مى</span>‌<span dir="rtl">آمدند، جوانان بر سر راهشان مى</span>‌<span dir="rtl">نشستند و آنها را مورد آزار و تعرّض قرار مى</span>‌<span dir="rtl">دادند. از اين رو خداوند نازل فرمود: (اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زن</span>‌<span dir="rtl">های مردانِ مسلمان بگو روسرى</span>‌<span dir="rtl">هاى بلندشان را بر خود فرو افكنند. اين [كار] براى آن كه [به پاک</span>‌<span dir="rtl">دامنی] شناخته شوند و مورد آزار [هوسبازان] قرار نگیرند، بهتر است و خداوند، همواره آمرزنده و مهربان است).</span></li></ol>

 

<ol start="5" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الدرّ المنثور عن مُعاوِية بن قُرّة: إنَّ ذُعّاراً مِن ذُعّارِ</span><ref><p><span dir="rtl">کذا في الطبعة التي بأیدینا بالذال المعجمة، و الظاهر انّه تصحیف و الصواب: «دُعّاراً» بالدال المهملة. قال الجزري: الدعارة: الفساد و الشرّ، و رجل داعِر: خبیث مُفسِد، و یُجمع علی دُعّار (النهایة: ج۲، ص۱۱۹ «دعر»). أو لعلّها بالزاي؛ من الزَّعارَة، و هي شَراسَةٌ و سوءُ خُلُقٍ (اُنظر: لسان العرب: ج۴ ص۳۲۴ «زعر»).</span></p></ref> <span dir="rtl">أَهلِ المَدينَةِ كانوا يَخرُجونَ بِاللَّيلِ فَيَنظُرونَ النِّساءَ وَ يَغمِزونَهُنَّ، وَ كانوا لا يَفعَلونَ ذٰلِكَ بِالحَرائِرِ، إنَّما يَفعَلونَ ذٰلِكَ بِالإماءِ، فَأَنزَلَ اللّٰهُ هٰذِهِ الآيَةَ: (يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِأَزوٰاجِكَ وَ بَنٰاتِكَ وَ نِسٰاءِ المُؤمِنِينَ) إلىٰ آخِرِ الآيةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الدرّ المنثور: ج۶ ص۶۶۰ نقلاً عن عبد بن حمید، تفسیر ابن کثیر: ج۶ ص۴۷۱ عن السدّي، الطبقات الکبریٰ: ج۸ ص۱۷۶ عن أبي مالك و کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="5" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الدرّ المنثور - به نقل از معاویة بن قُرّه -: عدّه</span>‌<span dir="rtl">ای از هرزگانِ مدینه شب</span>‌<span dir="rtl">ها بیرون می</span>‌<span dir="rtl">آمدند و به زنان، چشم</span>‌<span dir="rtl">چرانی و تعرّض می</span>‌<span dir="rtl">کردند. آنها این کار را با زنان آزاد نمی</span>‌<span dir="rtl">کردند و با کنیزان چنین می</span>‌<span dir="rtl">کردند. پس خداوند، این آیه را فرو فرستاد: (ای پیامبر! به همسران و دخترانت و به زن</span>‌<span dir="rtl">های مردانِ مسلمان بگو...) (تا آخر آیه).</span></li></ol>

 

<ol start="6" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر الطبري عن أبي صالحٍ: قَدِمَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله المَدينَةَ عَلىٰ غَيرِ مَنزِلٍ، فَكانَ نِساءُ النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله وَ غَيرُهُنَّ إذا كانَ اللَّيلُ خَرَجنَ يَقضينَ حَوائِجَهُنَّ، وَ كانَ رِجالٌ يَجلِسونَ عَلَى الطَّريقِ لِلغَزَلِ، فَأَنزَلَ اللهُ: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَ بَنَاتِكَ وَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ)، يُقَنَّعنَ بِالجِلبابِ حَتّىٰ تُعرَفَ الأَمَةُ مِنَ الحُرَّةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسیر الطبري: ج۱۲ الجزء ۲۲ ص۴۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="6" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر الطبری - به نقل از ابو صالح -: زمانی که پیامبر صلی الله علیه وآله به مدینه آمد، منزلی نداشت. شب که می</span>‌<span dir="rtl">شد، زنان او و دیگر زنان برای انجام کارهای خود بیرون می</span>‌<span dir="rtl">آمدند، و مردانی هم بودند که سر راه می</span>‌<span dir="rtl">نشستند و به ریسندگی می</span>‌<span dir="rtl">پرداختند. پس خداوند، این آیه را فرو فرستاد: (اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زن</span>‌<span dir="rtl">های مردانِ مسلمان بگو روسری</span>‌<span dir="rtl">های بلندشان را بر خود فرو افکنند) [. یعنی] روسری</span>‌<span dir="rtl">های بلند بپوشند تا کنیز از زنِ آزاد تشخیص داده شود.</span></li></ol>

 

<ol start="7" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مجمع البیان عن الجُبّائي:</span> <span dir="rtl">(ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ) أَي ذٰلِكَ أَقرَبُ إلىٰ أَن يُعرَفنَ بِزِيِّهِنَّ أَنَّهُنَّ حَرائِرُ وَ لَسنَ بِإماءٍ، فَلا يُؤذيهِنَّ أَهلُ الرِّيبَةِ؛ فَإنَّهُم كانوا يُمازِحونَ الإماءَ، وَ رُبَّما كانَ يَتَجاوَزُ المُنافِقونَ إلىٰ مُمازَحَةِ الحَرائِرِ، فَإذا قيلَ لَهُم في ذٰلِكَ قالوا: حَسِبناهُنَّ إماءً! فَقَطَعَ اللّٰهُ عُذرَهُم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">وَ قيلَ: مَعناهُ: ذٰلِكَ أَقرَبُ إلىٰ أَن يُعرَفنَ بِالسِّترِ وَ الصَّلاحِ فَلا يُتَعَرَّضَ لَهُنَّ؛ لِأَنَّ الفاسِقَ إذا عَرَفَ امرَأَةً بِالسِّترِ وَ الصَّلاحِ لَم يَتَعَرَّض لَها.</span><ref><span dir="rtl">مجمع البیان: ج۸ ص۵۸۰، بحار الأنوار: ج۲۲ ص۱۸۶؛ أسباب النزول للواحدي: ص۳۷۷ ح۷۱۹ عن السدّي نحوه و راجع تفسير الآلوسي: ج۲۲ ص۹۰.</span></ref>

<ol start="7" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مجمع البیان - به نقل از جُبّایی -: (این [کار] برای آن</span> ‌<span dir="rtl">که [به پاک</span>‌<span dir="rtl">دامنی] شناخته شوند و مورد آزار [هوسبازان] قرار نگیرند، بهتر است) یعنی با این پوششِ بیشتر، معلوم می</span>‌<span dir="rtl">شود که آنها آزاد هستند، نه کنیز و در نتیجه اهل فساد، آنان را آزار نمی</span>‌<span dir="rtl">دهند؛ چون این افراد با کنیزان شوخی می</span>‌<span dir="rtl">کردند و گاه افراد منافق (سُست</span>‌<span dir="rtl">ایمان)، کار را به شوخی کردن با زنان آزاد هم می</span>‌<span dir="rtl">کشاندند و اگر به آنان اعتراض می</span>‌<span dir="rtl">شد، می</span>‌<span dir="rtl">گفتند: خیال کردیم کنیزند! پس، خداوند، بهانه را از دست آنان گرفت.</span></li></ol>

<span dir="rtl">به قولی، معنای آیه این است: این کار موجب می</span>‌<span dir="rtl">شود که به پوشیدگی و درستکاری شناخته شوند و در نتیجه کسی مزاحمشان نشود؛ چرا که افراد فاسد وقتی بدانند زنی پاک</span>‌<span dir="rtl">دامن و درستکار است، مزاحم او نمی</span>‌<span dir="rtl">شوند.</span>

<ol start="8" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن اُمّ سَلَمة: لَمّا نَزَلَت</span> <span dir="rtl">(يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ)، خَرَجَ نِساءُ الأَنصارِ كَأَنَّ عَلىٰ رُؤوسِهِنَّ الغِربانَ</span><ref><p><span dir="rtl">شُبّهت الخُمُر في سوادها بالغِربان، جمع غُراب (النهایة: ج۳ ص۳۵۲ «غرب»).</span></p></ref> <span dir="rtl">مِنَ الأَكسِيَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۱ ح۴۱۰۱، تفسیر ابن کثیر: ج۶ ص۴۷۱، تفسير الآلوسي: ج۲۲ ص۸۹ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="8" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از اُمّ سلمه -: چون آیۀ (روسری</span>‌<span dir="rtl">های بلند خود را بر خود فرو افکنند) نازل شد، زنان انصار از خانه</span>‌<span dir="rtl">هایشان بیرون آمدند، در حالی که جوری سرشان را با پارچه پوشانده بودند که انگار کلاغ</span>‌<span dir="rtl">هایی روی سرشان نشسته</span>‌<span dir="rtl">اند.</span></li></ol>

<span id="آیة-الخمار"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / ۱ - ۳: آیَةُ الخِمارِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۱ - ۳</span><span dir="rtl">: آیۀ خِمار (روسری</span>‌ <span dir="rtl">و مَقنعه)</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَ قُل لِلمُؤمِنٰاتِ يَغضُضنَ مِن أَبصٰارِهِنَّ وَ يَحفَظنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ يُبدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلّٰا مٰا ظَهَرَ مِنهٰا وَ ليَضرِبنَ بِخُمُرِهِنَّ</span><ref><span dir="rtl">أصل الخَمر: ستر الشيء، و یقال لِما یُستَر بِهِ: خِمار، لکنّ الخِمار صار في التعارُف اسماً لِما تُغطّي به المرأة رآسها، و جمعُه خُمُر (مفردات ألفاظ القرآن: ص۲۹۸ «خمر»). الخمار: ما تُغطّي به المرأة رأسها. و تخمّرت بالخِمار و اختمَرَت: لَبِسته (لسان العرب: ج۴، ص۲۵۷ «خمر»).</span></ref> <span dir="rtl">عَلىٰ جُيُوبِهِنَّ</span><ref><span dir="rtl">جیوبهنّ: أي صدورهن، و من هنا سُمّیت فتحة القمیص العلیا المقوّرة جَیباً. و قال ابن منظور: جِبتُ القمیص: قَوَّرتُ جَیبه. و کلّ شيء قُطِع وَسَطُه فهو مجیوب و مَجوب و مُجَوَّب (اُنظر: لسان العرب: ج۱ ص۲۸۵ - ۲۸۸ «جوب»).</span></ref> <span dir="rtl">وَ لاٰ يُبدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلّٰا لِبُعُولَتِهِنَّ أَو آبٰائِهِنَّ أَو آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَو أَبنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ).</span><ref><span dir="rtl">النور: ۳۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(و به زنان مسلمان بگو كه چشمان خود را [از نگاه هوس</span>‌<span dir="rtl">آلود] فرو بندند و دامان خود را حفظ كنند و زينت [یعنی زیور و زیبایی] خود را جز آنچه نمایان است، آشكار نسازند</span> <span dir="rtl">و بايد روسرى</span>‌<span dir="rtl">هاى خود را بر روى سینه</span>‌<span dir="rtl">های خود بیندازند و زینت [یعنی زيور و زیبایی] خود را بر كسى آشكار نسازند، جز بر شوهرانشان يا پدرانشان يا پدران شوهرانشان يا پسرانشان يا پسران شوهرانشان يا برادرانشان يا پسران برادرانشان يا پسران خواهرانشان يا زن</span>‌<span dir="rtl">هاى همکیششان يا بردگانشان يا مردان وابستۀ خانواده كه نياز شهوانى ندارند يا كودكانى كه از آميزش با زن</span>‌<span dir="rtl">ها آگاهی ندارند، و [زنانى كه خلخال در پا دارند] پاهاى خود را [محكم] به زمين نزنند تا زينت</span>‌<span dir="rtl">هايى كه پنهان مى</span>‌<span dir="rtl">دارند، معلوم گردد، و همگى شما - اى مسلمانان - به سوى خدا باز گرديد، باشد كه رستگار شويد).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="9" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر عليه السلام - فـي قَـولِـهِ تــعالیٰ: (وَ لَا يُـبدِينَ زِيـنَتَـهُنَّ إِلَّا مَـا ظَـهَـرَ مِـنهَا) -: هِـيَ الـثِّيابُ، وَ الكُحلُ، و الخاتَمُ، و خِضابُ الكَفِّ، و السِّوارُ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">و الزّينَةُ ثلاثٌ: زينَةٌ لِلنّاسِ، و زينَةٌ لِلمَحرَمِ، و زينَةٌ لِلزَّوجِ. فَأَمّا زينَةُ النّاسِ فقَد ذَكَرناهُ. وَ أَمّا زينةُ المَحرَمِ فَمَوضِعُ القِلادةِ فَما فَوقَها، وَالدُّملُجُ</span><ref><span dir="rtl">الدُّملُوج: المعضَد، و كذلك الدُّملُج (الصحاح: ج۱ ص۳۱۶ «دملج»).</span></ref>‌ <span dir="rtl">وَ ما دونَهُ، وَ الخَلخالُ وَ ما أَسفَلَ مِنهُ. وَ أَمّا زينَةٌ لِلزَّوجِ</span><ref><span dir="rtl">في بحار الأنوار: «و أمّا زينَةُ الزَّوجِ»، و هو الأنسب.</span></ref>‌ <span dir="rtl">فَالجَسَدُ كُلُّهُ.</span><ref><span dir="rtl">تفسیر القمّي: ج۲ ص۱۰۱ عن أبي الجارود، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۳ ح۵ و راجع المصنّف لابن أبي شیبة: ج۳ ص۳۸۴ ح۱۳.</span></ref>

<ol start="9" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام - در بارۀ این سخن خدای متعال: (و زينت خود را آشكار نسازند، جز آنچه پيداست) -: آن [زینتی که پیداست]، جامه، سُرمه، انگشتر، خضاب کفِ دست، و دستبند است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">زینت [که آشکار کردنش اشکالی ندارد]، سه نوع است: زینت برای مردم عادی، زینت برای مَحرم و زینت برای شوهر. زینتی که برای مردم [آشکار کردنش مُجاز] است، همان است که بیان کردیم؛ و زینتی که برای مَحرم است، جای</span>‌ <span dir="rtl">بستن گردنبند و بالاتر از آن، محلّ بستن بازوبند و پایین</span>‌<span dir="rtl">تر از آن و محلّ بستن خلخال و پایین</span>‌<span dir="rtl">تر از آن است؛ و زینتی که برای شوهر است، تمام بدن زن است.</span>

<ol start="10" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن الفُضَيل بن يَسار: سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّٰهِ عليه السلام عَنِ الذِّراعَينِ مِنَ المَرأَةِ، أَ هُما مِنَ الزِّينَةِ الَّتي قالَ اللّٰهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ: (وَلا يُبدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ)؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: نَعَم، وَ ما دونَ الخِمارِ مِنَ الزّينَةِ، وَ ما دونَ السِّوارَينِ</span><ref><span dir="rtl">قال الفیض الکاشاني (رحمه الله): «ما دون</span>‌ <span dir="rtl">الخمار»: يعني ما يستره الخمار من الرأس و الرقبة، و هو ما سوى الوجه منهما. و «ما دون السوارين»: يعني من اليدين، و هو ما عدا الكفّين منهما (الوافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۲۲ ص۸۱۷).</span></ref><span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۰ ح۱، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۴۵ ح۲۵۴۲۵.</span></ref>

<ol start="10" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از فُضَیل بن يسار -: از امام صادق علیه السلام پرسيدم: آيا ساق</span>‌<span dir="rtl">های دست زن، جزو زينتى است كه خداوند - تبارک و تعالى - فرمود: (زينت</span>‌<span dir="rtl">هايشان را جز براى همسرانشان آشكار نسازند)؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «بله، و آنچه روسری، آن را می</span>‌<span dir="rtl">پوشاند و نیز دست</span>‌<span dir="rtl">ها از محلّ دستبند (مچ) به بالا».</span>

<ol start="11" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام - فِي قَولِ اللّٰهِ عزّ وجلّ: (إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا) -: الزّينَةُ الظّاهِرَةُ: الكُحلُ وَ الخاتَمُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۱ ح۳ عن زرارة، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۴۹۶ ح۱۷۲۳، مجمع البیان: ج۷ ص۲۱۷ عن ابن عبّاس من دون إسناد إلی أحد من أهل البیت عليهم السلام نحوه، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ۳۶ ح۲۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="11" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در بارۀ اين سخن خداوند عز وجل: (جز آنچه پیداست) -: زينت آشکار، سرمه و انگشتر است.</span></li></ol>

 

<ol start="12" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن أبي بصير عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ تَعالیٰ: (وَ لَا يُبدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنهَا)، قالَ: الخاتَمُ، وَ المَسَكَةُ؛ و هِيَ القُلبُ</span><ref><p><span dir="rtl">القُلب: منَ الأسوِرَة، یقولون: سِوارٌ قُلب. أو هو السوار یکون من عاجٍ أو نحوه (اُنظر: تاج العروس: ج۲ ص۳۳۷ «قلب»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۱ ح۴، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۴۹۷ ح۱۷۲۴ نحوه، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۶ ح۲۳؛ تفسیر الطبري: ج۱۰ الجزء ۱۸ ص۱۱۹ عن ابن عبّاس من دون إسناد إلی أحد من أهل البیت عليهم السلام نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="12" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از ابو بصير -: از امام صادق علیه السلام در بارۀ اين سخن خداوند متعال: (و زيور خود را آشکار نسازند، جز آنچه پیداست) پرسیدم. فرمود: «[آنچه پیداست،] انگشتر و دستبند است».</span></li></ol>

 

<ol start="13" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: أَيُّمَا امرَأَةٍ وَضَعَت خِمارَها في غَيرِ بَيتِ زَوجِها، فَقَد هَتَكَت</span>‌ <span dir="rtl">حِجابَها.</span><ref><p><span dir="rtl">دعائم الإسلام: ج۲ ص۲۱۵ ح۷۹۴، مستدرك الوسائل: ج۱۴ ص۲۸۰ ح۱۶۷۱۶؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۲ ص۶۹ عن عمر بن الخطّاب</span>‌ <span dir="rtl">من دون إسناد إلی أحدٍ من أهل البیت عليهم السلام نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="13" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: هر زنی که در غیر خانۀ شوهرش روسری خود را از سرش بردارد، حجابش را شکسته است.</span></li></ol>

 

<ol start="14" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: إنَّما نُهِيَ النِّساءُ عَن خَمسٍ: عَنِ اتِّخاذِ الكِمامِ</span><ref><p><span dir="rtl">الکُمَّة و الکِمام: القَلَنسُوَة المدوّرة (اُنظر: المصباح المنیر: ص۵۴۱ «کمم»).</span></p></ref><span dir="rtl">، وَ لُبسِ النِّعالِ، وَ جُلوسٍ فِي المَجالِسِ، وَ خَطَرٍ بِالقَضيبِ</span><ref><p><span dir="rtl">خَطَران الرجُل: اهتزازه في المشي و تَبَختُره. و خَطَر بسیفه و رمحه و قضیبه و سَوطِه یَخطِر خَطَراناً: إذا رَفَعه مرّة و وضعَه اُخریٰ (لسان العرب: ج۴ ص۲۵۰ «خطر»).</span></p></ref><span dir="rtl">، وَ لُبسِ الأُزُرِ وَ الأَردِيَةِ بِغَيرِ دِرعٍ</span><ref><p><span dir="rtl">دِرع المرأة: قمیصُها. و هو أیضاً الثوب الصغیر تلبسه الجاریة الصغیرة في بیتها. و في التهذیب [للأزهري]: الدِّرع: ثوب تجوبُ [أي تقطعُ أو تشقُّ] المرأةُ وسَطَه، و تجعل له یدین، و تخیط فَرجَیه (لسان العرب: ج۸ ص۸۲ «درع»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">تاریخ دمشق: ج۱۶ ص۳۲۳ ح۳۹۴۰، کنز العمّال: ج۵ ص۸۶۱ ح۱۴۵۶۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="14" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: زنان از پنج کار نهی شده</span>‌<span dir="rtl">اند: از کلاه گذاشتن، پوشیدن نعلین، نشستن در نشستنگاه</span>‌<span dir="rtl">ها[ی عمومی]، به دست گرفتن چوب، پوشیدن تن</span>‌<span dir="rtl">پوش بدون روپوش.</span></li></ol>

 

<ol start="15" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح البخاري عن عائشة: يَرحَمُ اللّهُ نِساءَ المُهاجِراتِ الأُوَلَ، لَمّا أَنزَلَ اللهُ (وَلْـيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ)، شَقَّقنَ مُروطَهُنَّ</span><ref><p><span dir="rtl">المُروط: الأکسیة، الواحد مِرط، و یکون من صوف، و ربما کان من خزّ أو غیره (النهایة: ج۴ ص۳۱۹ «مرط»).</span></p></ref> <span dir="rtl">فَاختَمَرنَ بِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">صحیح البخاري: ج۴ ص۱۷۸۲ ح۴۴۸۰، سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۱ ح۴۱۰۲ نحوه، السنن الکبری: ج۲ ص۳۳۰ ح۳۲۵۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="15" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح البخاری - به نقل از عایشه -: خدا رحمت کند زنان مهاجر نخستین را! وقتی خداوند [آیۀ]</span> <span dir="rtl">(و بايد روسرى</span>‌<span dir="rtl">هاى خود را بر روى سینه</span>‌<span dir="rtl">ها بیندازند) فرو فرستاد، تکّه</span>‌<span dir="rtl">ای از شال کمر خود را کندند و با آن، سر و گردنشان را پوشاندند.</span></li></ol>

 

<ol start="16" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل عن صفيَّة بنت شَيبة: ذَكَرَت [عائِشَةُ] نِساءَ الأَنصارِ فَأَثنَت عَلَيهِنَّ وَ قالَت لَهُنَّ مَعروفاً، وَ قالَت: لَمّا نَزَلَت سورَةُ النّورِ، عَمَدنَ إلىٰ حُجَزِ - أَو حُجُوزِ - مَناطِقِهِنَّ</span><ref><p><span dir="rtl">المِنطَق: النطاق، و جمعه مناطق؛ و هو أن‌ تلبس المرأة ثوبها ثم تشدّ وسطها بشيء، و ترفع وسط ثوبها و ترسله علی أسفل عند معاناة الأشغال؛ لئلّا تعثر في ذیلها (النهایة: ج۵ ص۷۵ «نطق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">فَشَقَقنَهُ، ثُمَّ اتَّخَذنَ مِنهُ خُمُراً.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۹ ص۵۵۸ ح۲۵۶۰۸، سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۱ ح۴۱۰۰ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="16" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل - به نقل از صفیّه بنت شیبه -: عایشه از زنان انصار سخن به میان آورد و آنان را ستود و به نیکی از آنان یاد نمود و گفت: چون سورۀ نور نازل شد، زنان انصار، شال کمر خود را شکافتند و از آن برای خود روسری ساختند.</span></li></ol>

 

<ol start="17" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">فتح الباري عن صَفيّة: ذَکَرنا عِندَ عائِشَةَ نِساءَ قُرَيشٍ وَ فَضلَهُنَّ، فَقالَت: إنَّ نِساءَ قُرَيشٍ لَفُضلاءُ، وَ لٰكِنّي - وَ اللّٰهِ - ما رَأَيتُ أفضَلَ مِن نِساءِ الأَنصارِ؛ أَشَدَّ</span><ref><p><span dir="rtl">کذا في الطبعة المعتمدة للمصدر، و لعلّ الصواب: «و</span> <span dir="rtl">أشدّ».</span></p></ref> <span dir="rtl">تَصديقاً بِكِتابِ اللّٰهِ، وَ لا إيماناً بِالتَّنزيلِ، لَقَد أُنزِلَت سورَةُ النّورِ: (وَلْيَـضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ) فَانقَلَبَ رِجالُهُنَّ إلَيهِنَّ يَتلونَ عَلَيهِنَّ ما أُنزِلَ فيها، ما مِنهُنَّ امرَأَةٌ إلّا قامَت إلىٰ مِرطِها، فَأَصبَحنَ يُصَلّينَ الصُّبحَ مُعتَجِراتٍ</span><ref><p><span dir="rtl">الاعتجار: لِبسة کالالتحاف. و</span> <span dir="rtl">المِعجَر: ثوب تعتجر به المرأة، أصغر من الرداء و أکبر من المقنعة (لسان العرب: ج۴، ص۵۴۴ «عجر»).</span></p></ref> <span dir="rtl">كَأَنَّ عَلىٰ رُؤوسِهِنَّ الغِربانَ.</span><ref><p><span dir="rtl">فتح الباري: ج۸ ص۴۹۰ ذیل ح۴۷۵۹، تفسیر ابن کثیر: ج۶ ص۴۸، تفسیر ابن أبي حاتم: ج۸ ص۲۵۷۵ ح۱۴۴۰۶ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="17" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">فتح الباری - به نقل از صفیّه -: نزد عایشه، از زنان قریش و خوبی آنان سخن به میان آوردیم. او گفت: زنان قریش البتّه خوب</span> ‌<span dir="rtl">اند؛ امّا به خدا سوگند که من در تصدیق کتاب خدا و ایمان به تنزیل، خوب</span>‌<span dir="rtl">تر از زنان انصار ندیده</span>‌<span dir="rtl">ام. زمانی که [آیۀ] سورۀ نور: (و بايد روسرى</span>‌<span dir="rtl">هاى خود را بر روى سینه</span>‌<span dir="rtl">ها بیندازند) نازل شد، مردان انصار، نزد زنانشان رفتند</span></li></ol>

<span dir="rtl">و آنچه را در آن سوره نازل شده بود، برای آنها خواندند. هیچ زنی از آنها نبود، مگر این که سراغ ردایش رفت و صبح که شد، همگی چارقَد (مِعجَر) به سر - تو گویی کلاغ روی سرشان است -، نماز صبح می</span>‌<span dir="rtl">خواندند.</span>

<span dir="rtl">راجع: ص۴۸۸ (ما ظهر من الزینة).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص489 (زینت</span>‌<span dir="rtl">هایی که نمایان است).</span>

<span id="آیة-التبرج"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / ۱ - ۴: آیَةُ التَّبَرُّجِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۱ - ۴</span><span dir="rtl">: آیۀ تَبَرُّج (خودنمایی)</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(‌يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا * وَ قَرنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلِيَّةِ الأُولى</span>‌ <span dir="rtl">وَ أَقِمنَ الصَّلاةَ وَ آتِينَ الزَّكاةَ وَ أَطِعنَ اللهَ وَ رَسُولَه‌).</span><ref><span dir="rtl">الأحزاب: ۳۳.</span></ref>

<span dir="rtl">(اى زنان پیامبر! اگر پرهيزگارى ورزيد، همانند هيچ يک از زنان نيستيد[؛ بلكه برتريد]. پس نرم [و هوس</span>‌<span dir="rtl">انگیز] سخن نگوييد، مبادا آن کس كه بيماردل است، به طمع افتد و سخن به شايستگى بگوييد * و در خانۀ خود بمانید و مانند روزگار جاهليّتِ نخست، زیبایی</span>‌<span dir="rtl">ها و زیورهایتان را آشکار نکنید و نماز را بر پا داريد و زكات بپردازيد و از خدا و فرستاده</span>‌<span dir="rtl">اش اطاعت کنيد).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="18" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر عليه السلام - في قَولِهِ تَعالىٰ‌: (وَ لاٰ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجٰاهِلِيَّةِ الْأُولىٰ‌)</span><ref><p><span dir="rtl">الأحزاب: ٣٣.</span></p></ref> <span dir="rtl">-: أي سَيَكونُ جاهِلِيَّةٌ اُخرىٰ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسير القميّ‌: ج٢ ص١٩٣ عن طلحة بن زيد عن الإمام الصادق عليه السلام، بحار الأنوار: ج۲۲ ص۱۸۹ ح۱؛ تفسير ابن أبي حاتم: ج۹ ص۳۱۳۱ ح۱۷۶۷۲ عن ابن عبّاس.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="18" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام - در بارۀ اين سخن خداوند متعال: (و مانند روزگار جاهليّتِ نخست، زیبایی</span>‌<span dir="rtl">ها و زیورهایتان را آشكار نكنيد) -: يعنى جاهليّت ديگرى اتّفاق خواهد افتاد.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: ص۵۲۶ (الإخبار بترك الحجاب في الاُمّة الإسلامیّة).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص527 (خبر دادن از ترک حجاب در امّت اسلامی).</span>

<span id="أوامر-النبی-صلی-الله-عليه-وآله-و-الأئمة-عليهم-السلام-بالحجاب-و-التستر"></span>
== <span dir="rtl">۱ / 2: أوامِرُ النَبیّ صلّی الله عليه وآله وَ الأئمّةِ عليهم السلام بالحِجابِ وَ التَّسَتُّرِ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۲</span><span dir="rtl">: دستورهای پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام در بارۀ حجاب و پوشش</span>

<span id="الأمر-بالحجاب-بعد-البلوغ"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / 2 - 1: الأَمرُ بالحِجابِ بَعدَ البُلوغِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۲ - ۱</span><span dir="rtl">: دستور به حجاب، پس از بلوغ</span>

<ol start="19" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن عائشة: إنَّ أَسماءَ بِنتَ أبي بَكرٍ دَخَلَت عَلىٰ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله وَ عَلَيها ثِيابٌ رِقاقٌ، فَأَعرَضَ عَنها رَسولُ اللهِ صلّی الله عليه وآله، و قالَ: يا أسماءُ، إنَّ المَرأَةَ إذا بَلَغَتِ المَحيضَ لَم تَصلُح أَن يُرىٰ مِنها<br />
إلّا هٰذا و هٰذا - و أَشارَ إلىٰ وَجهِهِ وَ كَفَّيهِ -.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۲ ح۴۱۰۴، السنن الکبریٰ: ج۲ ص۳۱۹ ح۳۲۱۸، مسند الشامیّین: ج۴ ص۶۴ ح۲۷۳۹ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="19" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از عايشه -: اَسماء دختر ابو بكر، در حالى كه لباس</span>‌<span dir="rtl">هاى نازكى به تن داشت، نزد پيامبر خدا آمد. پيامبر خدا صلی الله علیه وآله از او روى گرداند و فرمود: «اى اسماء! زن وقتى به سنّ قاعدگى رسيد، ديگر درست نيست كه از او جز اين قسمت</span>‌<span dir="rtl">ها ديده شود»</span></li></ol>

<span dir="rtl">و به صورت و دو دست خود تا مچ اشاره نمود.</span>

<ol start="20" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن محمّد: إنَّ عائِشَةَ نَزَلَت عَلىٰ صَفِيَّةَ أُمِّ طَلحَةَ الطَلَحاتِ، فَرَأَت بَناتٍ لَها فَقالَت: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلّی الله عليه وآله دَخَلَ وَ في حُجرَتي جارِيَةٌ، فَأَلقىٰ لي حَقوَهُ</span><ref><p><span dir="rtl">رمىٰ فلان</span>‌ <span dir="rtl">بحَقوِه: أي بإزاره (کتاب العین: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۲۵۵ «حقو»)</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ قالَ: شُقّيهِ بِشُقَّتَينِ، فَأَعطي هٰذِهِ نِصفاً وَ الفَتاةَ الَّتي عِندَ أُمِّ سَلَمَةَ نِصفاً، فَإنّي لا أَراها إلّا قَد حاضَت.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۱ ص۱۷۳ ح۶۴۲، مسند ابن حنبل: ج۹ ص۳۸۹ ح۲۴۷۰۰ نحوه، السنن الكبرىٰ: ج۶ ص۹۵ ح۱۱۳۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="20" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از محمّد -: عایشه مهمان صفیّه مادر طلحةُ الطَلَحات شد. چشمش به دختران او افتاد. گفت: یک بار پیامبر خدا داخل اتاقم شد. دخترکی با من بود. ایشان جامه</span>‌<span dir="rtl">اش را به من داد و فرمود: «این را نصف کن. نصفش را به این بده و نصف دیگرش را به دختری که نزد اُمّ سلمه است؛ چون فکر می</span>‌<span dir="rtl">کنم او به سنّ قاعدگی رسیده است».</span></li></ol>

 

<ol start="21" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر الطبري عن ابن جُرَيج: قالَت عائِشَةُ: دَخَلَت عَلَيَّ ابنَةُ أَخي لِأُمّي عَبدِ اللّٰه بنِ الطُّفَيلِ مُزَيَّنَةً، فَدَخَلَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله، فَأَعرَضَ، فَقالَت عائِشَةُ: يا رَسولَ اللّٰهِ، إنَّهَا ابنَةُ أَخي وَ جارِيَةٌ!</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: إذا عَرَكَتِ</span><ref><span dir="rtl">العِراك: الحیض (لسان العرب: ج۱۰ ص۴۶۷ «عرك»).</span></ref> <span dir="rtl">المَرأَةُ، لَم يَحِلَّ لَها أَن تُظهِرَ إلّا وَجهَها، وَ إلّا ما دونَ هٰذا - وَ قَبَضَ عَلىٰ ذِراعِ نَفسِهِ، فَتَرَكَ بَينَ قَبضَتِهِ وَ بَينَ الكَفِّ مِثلَ قَبضَةٍ أُخرىٰ -.</span><ref><span dir="rtl">تفسیر الطبري: ج۱۰ الجزء ۱۸ ص۱۱۹، المغني لابن قدامة: ج۷ ص۴۶۲، الدرّ المنثور: ج۶ ص۱۸۰.</span></ref>

<ol start="21" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر الطبری - به نقل از ابن جُرَیج -: عایشه گفت: دختر برادر مادری</span>‌<span dir="rtl">ام، عبد اللّٰه بن طُفَیل، آرایش</span>‌<span dir="rtl">کرده نزد من آمد. پیامبر صلی الله علیه وآله وارد شد و صورتش را برگرداند. عایشه گفت: ای پیامبر خدا! این، برادرزادۀ من است و دختربچّه است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «زن از زمانی که عادت شد، برایش روا نیست جز صورتش و جز پایین</span>‌<span dir="rtl">تر از این قسمت پیدا باشد» و [برای توضیح،] ساق دست خود را گرفت و به اندازۀ یک قبضه تا مچ دستش را خالی گذاشت.</span>

<ol start="22" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن جابر بن عبد اللّٰه: كُنّا عِندَ النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله، فَقالَ: إنَّ خَيرَ نِسائِكُمُ الوَلودُ الوَدودُ العَفيفَةُ، العَزيزَةُ في أَهلِهَا الذَّليلَةُ مَعَ بَعلِها، المُتَبَرِّجَةُ مَعَ زَوجِهَا، الحَصانُ</span><ref><p><span dir="rtl">الحَصان: العفیفة. أحصنَتِ المرأةُ فهي محصِنَة و محصَنة (النهایة: ج۱ ص۳۹۷ «حصن»).</span></p></ref> <span dir="rtl">عَلىٰ غَيرِهِ، الَّتي تَسمَعُ قَولَهُ وَ تُطيعُ أَمرَهُ، وَ إذا خَلا بِها بَذَلَت لَهُ ما يُريدُ مِنها، وَ لَم تَبَذَّل كَتَبَذُّلِ الرَّجُلِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۳۲۴ ح۱، تهذیب الأحکام: ج۷ ص۴۰۰ ح۱۵۹۷ و فیه «الستیرة» بدل «العفیفة»، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۳۸۹ ح۴۳۶۷، و فیه بزیادة «الستیرة» بعد «الودود»، بحار الأنوار: ج۱۰۳ ص۲۳۵ ح۲۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="22" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از جابر بن عبد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">-: نزد پيامبر صلی الله علیه وآله بوديم كه فرمود: «بهترينِ زنان شما، زنی است که زایا، مهربان، عفيف، عزّتمند در میان خانواده، فروتن در برابر شوهر، خودآرا براى همسر و پاک</span>‌<span dir="rtl">دامن در برابر بيگانه باشد؛ زنى كه از شوهرش حرف</span>‌<span dir="rtl">شنوی دارد و از دستور او اطاعت می</span>‌<span dir="rtl">کند، و هر گاه شوهر با او خلوت كند، به خواسته</span>‌<span dir="rtl">هايش تَن مى</span>‌<span dir="rtl">دهد و رفتارى مردانه از خود نشان نمى</span>‌<span dir="rtl">دهد».</span></li></ol>

 

<ol start="23" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: إنَّ الجارِيَةَ إذا حاضَت لَم يَصلُح أَن يُرىٰ مِنها إلّا وَجهُها وَ يَداها إلَى المَفصِلِ.</span><ref><p><span dir="rtl">المراسیل مع الأسانید: ص۲۱۵ ح۱ عن قتادة، نصب الراية: ج۱ ص۴۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="23" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: دختر، زمانی که به سنّ قاعدگی رسید، جایز نیست جایی از بدنش دیده شود، جز صورت و دست</span>‌<span dir="rtl">هایش تا مچ.</span></li></ol>

 

<ol start="24" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر عليه السلام: لا يَصلُحُ لِلجارِيَةِ إذا حاضَت إلّا أَن تَختَمِرَ، إلّا أَن لا تَجِدَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۳۲ ح۱ عن محمّد بن مسلم و راجع دعائم الإسلام: ج۱ ص۱۷۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="24" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: براى دختر، زمانی که به سنّ قاعدگی رسید، جز اين شايسته نيست كه موى خود را با مقنعه (/ روسری)</span><ref><p><span dir="rtl">۱ گفتنی است پوشاندن مو منحصر به پوشاندن آن با خِمار (روسرى و مقنعه) نیست و به هر گونه که پوشانده شود و دیده نشود، کافی است.</span></p></ref> <span dir="rtl">بپوشاند، مگر اين كه مقنعه</span>‌<span dir="rtl">ای نداشته باشد.</span></li></ol>

 

<ol start="25" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: سَأَلَ يونُسُ بنُ يَعقوبَ أَبا عَبدِ اللّٰه عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُصَلّي في ثَوبٍ واحِدٍ، قالَ: نَعَم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: قُلتُ: فَالمَرأَةُ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: لا، وَ لا يَصلُحُ لِلحُرَّةِ إذا حاضَت</span>‌ <span dir="rtl">إلَّا الخِمارُ، إلّا أَن لا تَجِدَهُ.</span><ref><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۳۷۳ ح۱۰۸۲، وسائل الشیعة: ج۳ ص۲۹۴ ح۵۵۳۸.</span></ref>

<ol start="25" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: یونس بن یعقوب از امام صادق علیه السلام پرسید: آیا جایز است مرد با یک لباس نماز بخواند؟ فرمود: «بله».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: زن چه طور؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «نه. زن آزاد، از زمانی که حیض شد، باید مقنعه (/ روسری) سر کند، مگر این که نداشته باشد».</span>

<ol start="26" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن عبد الرحمان بن الحجّاج: سَأَلتُ أَبا إبراهيمَ عليه السلام</span> <ref><p><span dir="rtl">أي الإمام الکاظم عليه السلام.</span></p></ref> <span dir="rtl">عَنِ الجارِيَةِ الَّتي لَم تُدرِك: مَتىٰ يَنبَغي لَها أَن تُغَطِّيَ رَأسَها مِمَّن لَيسَ بَينَها وَ بَينَهُ مَحرَمٌ؟ وَ مَتىٰ يَجِبُ عَلَيها أَن تُقَنِّعَ رَأسَها لِلصَّلاةِ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: لا تُغَطّي رَأسَها حَتّىٰ تَحرُمَ عَلَيهَا الصَّلاةُ</span><ref><span dir="rtl">قال المجلسي (رحمه الله): «حتّی تحرم علیها الصلاة» الظاهر أنّه کنایة عن الحیض، و یحتمل أن یکون حرمة الصلاة بدون القناع (مرآة العقول: ج۲۰ ص۳۷۰).</span></ref><span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۳۳ ح۲، علل الشرائع: ص۵۶۵ ح۲، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۳۵ ح۱۶.</span></ref>

<ol start="26" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از عبد الرحمان بن حَجّاج -: از امام كاظم علیه السلام پرسيدم: دخترى كه بالغ نشده، چه زمانی باید سرش را از نامحرم بپوشاند؟ و چه زمانی بر او واجب است كه در نماز، سرش را بپوشاند؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «تا زمانى كه [برای اوّلین بار، حیض شود و] نماز بر او حرام گردد، سرش را نمی</span>‌<span dir="rtl">پوشاند».</span>

<span id="الأمر-بالحجاب-عند-الخصي-و-الخادم"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / 2 - 2: الأمرُ بِالحِجابِ عِندَ الخَصِيِّ وَ الخادِمِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۲ - ۲</span><span dir="rtl">: دستور به حجاب، نزد اَخته و خادم</span>

<ol start="27" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح مسلم عن عروة عن عائِشة: كانَ يَدخُلُ عَلىٰ أَزواجِ النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله مُخَنَّثٌ، فَكانوا يَعُدّونَهُ مِن غَيرِ أُولِي الإربَةِ</span><ref><p><span dir="rtl">قال الطریحي: قوله تعالی: (غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ): قیل: هم البُلهُ الذین لا یعرفون شیئاً من اُمور النساء، و هو مرويّ عن أبي عبدالله عليه السلام، و قیل: الخَصِيّ. و قیل: الشیخ الکبیر الفاني الذي لا حاجة له في النساء. و قیل: العبید الصغار... و في الحدیث: «اُولي الإربة من الرجال» الأحمق الذي لا یأتي النساء (مجمع البحرین: ج۱ ص۳۷ «أرب»).</span></p></ref><span dir="rtl">... فَدَخَلَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله يَوماً وَ هُوَ عِندَ بَعضِ نِسائِهِ وَ هُوَ يَنعَتُ امرَأَةً، قالَ: إذا أَقبَلَت أَقبَلَت بِأَربَعٍ، وَ إذا أَدبَرَت أَدبَرَت بِثَمانٍ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله: أَ لا أَرىٰ هٰذا يَعرِفُ ما هاهُنا؟! لا يَدخُلَنَّ عَلَيكُنَّ.</span>

<span dir="rtl">قالَت: فَحَجَبوهُ.</span><ref><span dir="rtl">صحیح مسلم: ج۴ ص۱۷۱۶ ح۳۳، سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۲ ح۴۱۰۷، السنن الکبری للنسائي: ج۵ ص۳۹۵ ح۹۲۴۷.</span></ref>

<ol start="27" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح مسلم - به نقل از عروه، از عایشه -: شخص خُنثایی بود که با همسران پیامبر صلی الله علیه وآله رفت و آمد می</span>‌<span dir="rtl">کرد و مردم، او را از افراد فاقد میل جنسی به شمار می</span>‌<span dir="rtl">آوردند.… روزی، پیامبر صلی الله علیه وآله داخل شد و دید او نزد یکی از همسرانش است و زنی را وصف می</span>‌<span dir="rtl">کند و می</span>‌<span dir="rtl">گوید: وقتی می</span>‌<span dir="rtl">آید، با چهار تا می</span>‌<span dir="rtl">آید و وقتی می</span>‌<span dir="rtl">رود، با هشت تا می</span>‌<span dir="rtl">رود.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «حواستان باشد! به نظر می</span>‌<span dir="rtl">رسد که او این چیزها را می</span>‌<span dir="rtl">فهمد. دیگر پیش شما نیاید».</span>

<span dir="rtl">از آن پس، مردم، او را [از رفت و آمد با زنانشان] منع کردند.</span>

<ol start="28" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عن أبيه</span>‌ <span dir="rtl">عن آبائهِ عليهم السلام، قال: كانَ بِالمَدينَةِ رَجُلانِ، يُسَمّىٰ أَحَدُهُما: هِيتَ، وَ الآخَرُ: مانِعٌ، فَقالا لِرَجُلٍ - وَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله يَسمَعُ -: إذَا افتَتَحتُمُ الطّائِفَ إن شاءَ اللّٰه، فَعَلَيكَ بِابنَةِ غَيلانَ الثَّقَفِيَّةِ؛ فَإنَّها شَموعٌ</span><ref><p><span dir="rtl">الشَّموع: الجاریة اللَّعوب الضَّحوك. و قیل: هي المزّاحة الطیّبة الحدیث (أُنظر: لسان العرب: ج۸ ص۱۸۶ «شمع»).</span></p></ref> <span dir="rtl">بَخلاءُ</span><ref><p><span dir="rtl">في کثیر من نسخ الکافي: ‌«نجلاء»، و کذلك في‌ الوافي و الوسائل و بحار الأنوار. قال ابن منظور: النَّجَلُ: سَعَة شقّ‌ العین مع حُسن. و عینٌ نَجلاء: أي واسعة (اُنظر: لسان العرب: ج۱۱ ص۶۴۷ «نجل»).</span></p></ref><span dir="rtl">، مُبَتَّلَةٌ هَيفاءُ شَنباءُ، إذا جَلَسَت تَثَنَّت</span><ref><p><span dir="rtl">قال المجلسي (رحمه الله) في توضیح بعض ألفاظ الحدیث: مُبَتَّلَة: یقال: امرأة مُبَتَّلة - بتشدید التاء مفتوحة -: أي تامّة الخَلق... هیفاء: الهَیَف - مُحرّکة -: ضمر البطن و الکشح و دقّة الخاصرة... شنباء: الشَّنَب - بالتحریك -: البیاض و البریق و التحدید في الأسنان... تَـثَـنَّت: أي تردّ بعض أعضائها علی بعض... أو من ثنيِ العود؛ إذا عَطَفَه، و معناه: إذا جلست انعطَفت أعضاؤها و تمایلت کما هو شأن المتبختر و المتجبّر الفخور (بحار الأنوار: ج۲۲ ص۸۹).</span></p></ref><span dir="rtl">؛ و إذا تَكَلَّمَت غَنَّت، تُقبِلُ بِأَربَعٍ، و تُدبِرُ بِثَمانٍ، بَينَ رِجلَيها مِثلُ القَدَحِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله: لا أَراکُما مِن أُولِي الإربَةِ مِنَ الرِّجالِ! فَأَمَرَ بِهِما رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله فَغُرِّبَ</span><ref><span dir="rtl">التغریب: النفي عن البلد... یقال: أغربته و غرّبته: إذا نحّته و أبعدته (النهایة: ج۳ ص۳۴۹ «غرب»).</span></ref> <span dir="rtl">بِهِما إلىٰ مَكانٍ يُقالُ لَهُ: العَرايا، و كانا يَتَسَوَّقانِ في كُلِّ جُمُعَةٍ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۳ ح۳ عن عبد اللّٰه بن میمون القدّاح، بحار الأنوار: ج۲۲ ص۸۸ ح۴۲ و راجع الاستذكار لابن عبد البرّ: ج۷ ص۲۸۷ ح۱۴۶۵.</span></ref>

<ol start="28" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - به نقل از پدرش، از پدرانش علیهم السلام -: در مدينه دو مرد بودند: یکی به نام «هِيت» و دیگری به نام «مانع». یک روز، آن دو به مردى مى</span>‌<span dir="rtl">گفتند- و پيامبر صلی الله علیه وآله مى</span>‌<span dir="rtl">شنيد-: اگر خدا خواست و بر طائف چيره شديد، بر تو باد دختر غَيلان ثقفى كه دختری بسيار شوخ</span>‌<span dir="rtl">طبع، درشت</span>‌<span dir="rtl">چشم، خوش</span>‌<span dir="rtl">اندام، باريک، و داراى دندان</span>‌<span dir="rtl">هاى سفيد است كه چون بنشيند، با تبختر می</span>‌<span dir="rtl">نشيند و چون سخن بگويد، با ناز حرف می</span>‌<span dir="rtl">زند. وقتى مى</span>‌<span dir="rtl">آيد، با چهار مى</span>‌<span dir="rtl">آيد و وقتى مى</span>‌<span dir="rtl">رود، با هشت مى</span>‌<span dir="rtl">رود</span><ref><p><span dir="rtl">۱ در الوافى آمده است: «مراد از چهار، دو دست و دو پاست و مراد از هشت، آن چهار، به اضافۀ دو كتف و دو باسن است».</span></p></ref> <span dir="rtl">و ما بین دو پایش مثل پیاله است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «من شما دو نفر را از مردانِ فاقد میل جنسی نمى</span>‌<span dir="rtl">دانم». سپس دستور داد آنها را به جايى به نام «عَرايا» روانه کنند و فقط در هر جمعه برای خرید [به مدینه] می</span>‌<span dir="rtl">آمدند.</span><ref><span dir="rtl">۲ به نظر می</span>‌<span dir="rtl">رسد دو نفری که در این حدیث از آنان نام برده شده، در میان مردم به نداشتن میل جنسی مشهور بوده</span>‌<span dir="rtl">اند. از این رو، کسی از نشست و برخاست آنها با زنان ممانعت نمی</span>‌<span dir="rtl">کرد؛ امّا پس از آن که پیامبر صلی الله علیه وآله از آنان سخنانی را شنید که با باور مردم در بارۀ آنان ناسازگار بود، زمینۀ جدا کردن آن دو را از محافل زنانه فراهم نمود.</span></ref>

<ol start="29" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: لا تَجلِسُ المَرأَةُ بَينَ</span>‌ <span dir="rtl">يَدَيِ</span>‌ <span dir="rtl">الخَصِيِّ</span><ref><p><span dir="rtl">خَصَیتُ العبدَ: سَلَلتُ خُصیَیهِ، فهو خَصِيّ (اُنظر: المصباح المنیر: ص۱۷۱ «خصي»).</span></p></ref>‌ <span dir="rtl">مَكشوفَةَ الرَّأسِ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">مکارم الأخلاق: ج۱ ص۴۹۵ ح۱۷۱۶، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۴۶ ح۱۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="29" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: زن نباید جلوی مرد خواجه (اَخته) سربرهنه بنشیند.</span></li></ol>

 

<ol start="30" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن محمّد بن إسحاق: سَأَلتُ أَبَا الحَسَنِ مُوسىٰ عليه السلام قُلتُ: يَكونُ لِلرَّجُلِ الخَصِيُّ يَدخُلُ عَلىٰ نِسائِهِ، فَيُناوِلُهُنَّ الوَضوءَ، فَيَرىٰ شُعورَهُنَّ؟ قالَ: لا.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۳۲ ح۲، تهذیب الأحکام: ج۷ ص۴۸۰ ح۱۹۲۵، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۴۶۹ ح۴۶۳۳، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۴۶ ح۱۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="30" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از محمّد بن اسحاق -: از امام كاظم علیه السلام پرسيدم: مردى، خواجه</span>‌<span dir="rtl">اى (اَخته</span>‌<span dir="rtl">ای) در خدمت خویش دارد. آيا مى</span>‌<span dir="rtl">تواند بر زنانش وارد شود و آب به آنها بدهد و موهايشان را ببيند؟ فرمود: «نه».</span></li></ol>

 

<ol start="31" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الحسین عليه السلام: أُدخِلَ عَلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">أُختي سَكينَةَ بِنتِ عَليٍّ عليه السلام خادِمٌ، فَغَطَّت رَأسَها مِنهُ</span>‌<span dir="rtl">، فَقيلَ</span>‌ <span dir="rtl">لَها: إنَّهُ خادِمٌ! قالَت: هُوَ رَجُلٌ مُنِعَ شَهوَتَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للطوسي: ص۳۶۶ ح۷۸۰ عن عليّ بن رزین عن الإمام الرضا عن آبائه عليهم السلام، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۴۵ ح۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="31" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام حسین علیه السلام: برای خواهرم سکینه دختر علی علیه السلام، خادمی آوردند. سکینه سرش را از او پوشاند. به او گفتند: او خادم است. سکینه گفت: [در هر حال] او مرد است و فقط شهوتش از او گرفته شده است.</span></li></ol>

 

<ol start="32" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">إثبات الوصیّة عن أبي الخِداش: قُلتُ لِأَبي جَعفَرٍ [الجَوادِ] عليه السلام: جُعِلتُ فِداكَ!... الخَصّيُّ یَدخُلُ عَلَی النِّساءِ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فحَوَّلَ عليه السلام وَجهَهُ، ثُمَّ استَدناني وَ قالَ: وَ ما نُقِصَ مِنهُ إلَّا الخِناثَةُ الواقِعَةُ عَلَیهِ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">إثبات الوصیّة: ص۲۳۶ و راجع‌ دلائل الإمامة:‌ ص۳۹۰ ح۳۴۴.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="32" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">إثبات الوصیّة - به نقل از ابو خِداش-: به امام جواد علیه السلام گفتم: فدایت شوم!... آیا شخص خواجه (اخته) می</span>‌<span dir="rtl">تواند بر زنان [نامحرم که حجاب شرعی] ندارند، وارد شود؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">امام علیه السلام رویش را برگرداند و سپس مرا به نزدیکش طلبید و فرمود: «او تنها نقصی که دارد، اختگی است [و از مردی خارج نشده است]».</span>

<ol start="33" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام عن القاسم الصَّيقَل عن الإمام الجواد عليه السلام، قال: كَتَبَت إلَيهِ أُمُّ عَليٍّ تَسأَلُ عَن كَشفِ الرَّأسِ بَينَ</span>‌ <span dir="rtl">يَدَيِ</span>‌ <span dir="rtl">الخادِمِ</span>‌<span dir="rtl">، وَ قالَت لَهُ: إنَّ شيعَتَكَ اختَلَفوا عَلَيَّ في ذٰلِكَ، فَقالَ بَعضُهُم: لا بَأسَ، وَ قالَ بَعضُهُم: لا يَحِلُّ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَكَتَبَ عليه السلام: سَأَلتِ عَن كَشفِ الرَّأسِ بَينَ</span>‌ <span dir="rtl">يَدَيِ</span>‌ <span dir="rtl">الخادِمِ</span>‌<span dir="rtl">: لا تَكشِفي رَأسَكِ بَينَ يَدَيهِ، فَإنَّ ذٰلِك مَكروهٌ.</span><ref><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۷ ص۴۵۷ ح۱۸۲۸، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۶۶ ح۲۵۴۸۲.</span></ref>

<ol start="33" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از قاسم صیقل -: اُمّ علی در نامه</span>‌<span dir="rtl">ای به امام جواد علیه السلام در بارۀ نپوشیدن سر از خادم پرسید و گفت: شیعیان شما در این باره به من دو جور پاسخ داده</span>‌<span dir="rtl">اند. بعضی گفتند: اشکالی ندارد، و بعضی دیگر گفتند: جایز نیست.</span></li></ol>

<span dir="rtl">امام علیه السلام [در جوابش] نوشت: «دربارۀ نپوشیدن سر از خادم پرسیده</span>‌<span dir="rtl">ای. در جلوی او، سرت را برهنه نکن؛ زیرا این کار، ناپسند است».</span>

<span id="أوامر-شتی"></span>
=== <span dir="rtl">1 / 2 - 3: أوامِرُ شَتّیٰ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۲ - ۳</span><span dir="rtl">: دستورهای دیگر</span>

<ol start="34" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحيح مسلم عن أُمّ عطيّة: أمَرَنا رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله أن نُخرِجَهُنَّ فِي الفِطرِ و الأَضحىٰ؛ العَواتِقَ</span><ref><p><span dir="rtl">العواتِق: جمع عاتق؛ و هي الشابّة أوّل ما تدرك (النهاية: ج۳ ص۱۷۸ «عتق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">و الحُيَّضَ و ذَواتَ الخُدورِ؛ فَأَمَّا الحُيَّضُ فَيَعتَزِلنَ الصَّلاةَ و يَشهَدنَ الخَيرَ و دَعوَةَ المُسلِمينَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قُلتُ: يا رَسولَ اللّٰهِ، إحدانا لا يَكونُ لَها جِلبابٌ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: لِتُلبِسها أُختُها مِن جِلبابِها.</span><ref><span dir="rtl">صحیح مسلم: ج۲ ص۶۰۶ ح۱۲، مسند ابن حنبل: ج۷ ص۴۰۱ ح۲۰۸۱۹، سنن ابن ماجة: ج۱ ص۴۱۴ ح۱۳۰۷ کلاهما نحوه.</span></ref>

<ol start="34" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحيح مسلم - به نقل از اُمّ عطيّه -: پيامبر خدا صلی الله علیه وآله به ما فرمان داد كه دختران تازه</span>‌<span dir="rtl">بالغ، زنان حائض و زنان پرده</span>‌<span dir="rtl">نشين</span>‌ <span dir="rtl">را در [عيد] فطر و [عید] قربان، بيرون آوريم و حائض</span>‌<span dir="rtl">ها از نماز، كناره بگيرند و در ديگر كارهاى نيک و دعاى مسلمانان حضور يابند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: اى پيامبر خدا! اگر یکی از ما روسرى بلند (چادر) ندارد [چه]؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «خواهرش [که در خانه می</span>‌<span dir="rtl">مانَد] باید روسرى خود را به او بدهد».</span>

<ol start="35" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنن الکبریٰ عن أسماء بنت عُمَيس: دَخَلَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله عَلىٰ عائِشَةَ بِنتِ أَبي بَكرٍ وَ عِندَها أُختُها أَسماءُ بِنتُ أَبي بَكرٍ وَ عَلَيها ثِيابٌ شامِيَّةٌ واسِعَةُ الأَكمامِ</span><ref><p><span dir="rtl">الکُمُّ من الثَّوب: مدخل الید و مخرجها، و الجمع أکمام (لسان العرب: ج۱۲ ص۵۲۶ «کمم»).</span></p></ref><span dir="rtl">، فَلَمّا نَظَرَ إلَيها رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله قامَ فَخَرَجَ، فَقالَت لَها عائِشَةُ: تَنَحَّي فَقَد رَأىٰ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله أَمراً كَرِهَهُ، فَتَنَحَّت، فَدَخَلَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله، فَسَأَلَتهُ عائِشَةُ لِمَ قامَ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: أَ وَ لَم تَري إلىٰ هَيأَتِها؟! إنَّهُ لَيسَ لِلمَرأَةِ المُسلِمَةِ أَن يَبدُوَ مِنها إلّا هٰذا وَ هٰذا - وَ أَخَذَ بِكَفَّيهِ فَغَطّىٰ بِهِما ظَهرَ كَفَّيهِ حَتّىٰ لَم يَبدُ مِن كَفِّهِ إلّا أَصابِعُهُ، ثُمَّ نَصَبَ كَفَّيهِ عَن صُدغَيهِ</span><ref><span dir="rtl">الصُّدغان: مابین لِحاظَي العینین إلی أصل الأُذُن (لسان العرب: ج۸ ص۴۳۹ «صدغ»).</span></ref> <span dir="rtl">حَتّىٰ لَم يَبدُ إلّا وَجهُهُ -.</span><ref><span dir="rtl">السنن الکبریٰ: ج۷ ص۱۳۸ ح۱۳۴۹۷، المعجم الکبیر: ج۲۴ ص۱۴۳ ح۳۷۸، المعجم الأوسط: ج۸ ص۱۹۹ ح۸۳۹۴ کلاهما نحوه.</span></ref>

<ol start="35" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنن الکبری - به نقل از اسماء بنت عُمَیس -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله بر عایشه دختر ابو بکر وارد شد، در حالی که خواهرش اسماء دختر ابو بکر نزد او بود و جامه</span>‌<span dir="rtl">های شامی آستین</span>‌<span dir="rtl">گشادی بر تن داشت. پیامبر خدا با دیدن او برخاست و از اتاق خارج شد. عایشه به اسماء گفت: از این جا برو؛ چون پیامبر خدا چیزی دید که خوشایندش نبود. اسماء بیرون رفت. پیامبر خدا به اتاق باز گشت. عایشه پرسید: چرا رفتید؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «قیافه</span>‌<span dir="rtl">اش را ندیدی؟! برای زن مسلمان جایز نیست از بدنش جز این و این نمایان باشد» و با کف دستانش پشت دستانش را پوشاند، به طوری که فقط انگشتانش نمایان بود. سپس کف دستانش را دو طرف شقیقۀ (گیجگاه) خود قرار داد، به طوری که فقط صورتش پیدا بود.</span>

<ol start="36" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن دِحيَة بن خليفة الكلبي: أُتِيَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله بِقَباطِيَّ</span><ref><p><span dir="rtl">قَباطي: جمع قبطيّة، و تقدّم بيان معناها.</span></p></ref><span dir="rtl">، فَأَعطاني مِنها قِبطِيَّةً فَقالَ: اِصدَعها</span><ref><p><span dir="rtl">صَدَعَ الشيءَ: شَقَّه بنصفَین (لسان العرب: ج۸ ص۱۹۴ «صدع»).</span></p></ref> <span dir="rtl">صَدعَينِ، فَاقطَع أحَدَهُما قَميصاً، و أَعطِ الآخَرَ امرَأَتَكَ تَختَمِرُ بِهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَلَمّا أدبَرَ قالَ: وَ أْمُرِ امرَأَتَكَ أَن تَجعَلَ تَحتَهُ ثَوباً لا يَصِفُها.</span><ref><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۴ ح۴۱۱۶، المعجم الکبیر: ج۴ ص۲۲۵ ح۴۱۹۹، تاریخ دمشق: ج۱۶ ص۳۰۳ ح۳۹۳۶ کلاهما نحوه.</span></ref>

<ol start="36" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبى داوود - به نقل از دِحْية بن خليفۀ كلبى -: براى پيامبر خدا صلی الله علیه وآله چند قواره پارچۀ قِبطی (نوعی پارچۀ کتانی سفید) آوردند. ايشان يكى از آنها را به من بخشيد و فرمود: «آن را دو پاره كن. يكى را پيراهن كن و ديگرى را به همسرت بده تا برای خود مقنعه کند» و چون بازگشت [که برود]، فرمود: «به همسرت بگو که زير آن، پارچه</span>‌<span dir="rtl">ای قرار دهد تا بدنش نمایان نباشد».</span></li></ol>

 

<ol start="37" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل عَن أُسامة بن زيد: كَساني رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله قِبطِيَّةً كَثيفَةً كانَت مِمّا أَهداها دِحيَةَ الكَلبِيَّ، فَكَسَوتُهَا امرَأَتي، فَقالَ لي رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله: ما لَكَ لَم تَلبَسِ القِبطِيَّةَ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قُلتُ: يا رَسولَ اللّٰهِ، كَسَوتُهَا امرَأَتي.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لي رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله: مُرها فَلتَجعَل تَحتَها غِلالَةً</span><ref><span dir="rtl">الغِلالة: الثوب الذي یُلبَس تحت الثیاب أو تحت دِرع الحدید. و اغتَلَلت الثوبَ: لبستُه تحت الثیاب (لسان العرب: ج۱۱ ص۵۰۲ «غلل»).</span></ref><span dir="rtl">؛ إنّي أَخافُ أَن تَصِفَ حَجمَ عِظامِها.</span><ref><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۸ ص۱۸۴ ح۲۱۸۴۵، السنن الکبری: ج۲ ص۳۳۱ ح۳۲۶۲، المعجم الکبیر: ج۱ ص۱۶۰ ح۳۷۶ کلاهما نحوه.</span></ref>

<ol start="37" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل - به نقل از اُسامة بن زيد-: پيامبر خدا صلی الله علیه وآله جامۀ قِبطی ضخیمی، از همان</span>‌<span dir="rtl">ها كه به دِحْيۀ كلبى هديه داده بود، به من داد که بپوشم. من آن را به همسرم دادم. پيامبر خدا صلی الله علیه وآله به من فرمود: «چرا آن جامۀ قِبطی را نمى</span>‌<span dir="rtl">پوشى؟».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: اى پیامبر خدا! آن را به همسرم دادم.</span>

<span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله به من فرمود: «به او بگو زيرپوشى زير آن بپوشد؛ چون مى</span>‌<span dir="rtl">ترسم حجم استخوان</span>‌<span dir="rtl">بندی</span>‌<span dir="rtl">اش (هیکلش) را نمايان سازد».</span>

<ol start="38" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّه صلّی الله عليه وآله: النِّساءُ عِيٌّ‌</span><ref><p><span dir="rtl">العيّ‌: اللکنة، و العجز عن البيان، و عدم الضبط، و اللّوي، و التذمّر، و الأمل، و العطف؛ و العَیيّ عن حجّته: إذا لم یهتد لوجه عمله (اُنظر: تهذیب اللغة: ج۳ ص۱۶۳ ـ ۱۶۵ «عيي») و فیه إشارة إلی الآیة ۱۸ من سورة الزخرف.</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ عَورَةٌ‌</span><ref><p><span dir="rtl">العورة: ما يُستحىٰ منه و ينبغي ستره، و کلّ شيء إظهاره عارٌ لصاحبه (اُنظر: تهذیب اللغة: ج٣ ص٣١٨ «عور»).</span></p></ref><span dir="rtl">، فَاستُروا عِيَّهُنَّ بِالسُّكوتِ‌، وَ استُروا عَوراتِهِنَّ بِالبُيوتِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۵۳۵ ح۱ عن مسعدة بن صدقة عن الإمام الصادق عن الإمام علی عليهما السلام، کتاب من لا يحضره الفقيه: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۳۹۰ ح۴۳۷۲ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۳ ص۲۵۲ ح۵۰؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج</span>‌<span dir="rtl">۲۰ ص۳۱۰ ح۵۵۷ عن الإمام عليّ عليه السلام نحوه، و راجع: الکافي: ج۱ ص۵۳۵ ح۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="38" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه وآله: زنان، لُکنتی در زبان هستند و شرمگاهی پوشاندنی! پس لُکنت [و نارسایی] زبان آنان</span><ref><p><span dir="rtl">اشاره است به آیۀ ۱۸ از سورۀ زخرف.</span></p></ref> <span dir="rtl">را با سکوت [خود] و ایمن نبودن شرمگاه</span>‌<span dir="rtl">هایشان را با [ساختن یا فراهم کردن] خانه درمان کنید.</span></li></ol>

 

<ol start="39" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام - في حَديثِ زَواجِ عَلِيٍّ و فاطِمَةَ عليها السلام -:... قالَ رَسولُ اللّه صلّی الله عليه وآله: يا اُمَّ سَلَمَةَ‌! هَلُمّي فاطِمَةَ. فَانطَلَقَت فَأتَت بِها و هِيَ تَسحَبُ أذيالَها، و قَد تَصَبَّبَت عَرَقاً حَياءً مِن رَسولِ اللّٰه صلّی الله عليه وآله، فَعَثَرَت، فَقالَ لَها رَسولُ اللّٰه صلّی الله عليه وآله: أقالَكِ اللّهُ العَثرَةَ فِي الدُّنيا و الآخِرَةِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَلَمّا وَقَفَت بَينَ يَدَيهِ كَشَفَ الرِّداءَ عَن وَجهِها حَتّىٰ رَآها عَلِيٌّ عليه السلام ثُمَّ أخَذَ يَدَها فَوَضَعَها في يَدِ عَلِيٍّ عليه السلام، فَقالَ‌: بارَكَ اللّٰهُ لَكَ فِي ابنَةِ رَسولِ اللّٰهِ. يا عَلِيُّ‌، نِعمَ الزَّوجَةُ فاطِمَةُ‌. و يا فاطِمَةُ‌، نِعمَ البَعلُ عَلِيٌّ‌. اِنطَلِقا إلىٰ مَنزِلِكُما.</span><ref><span dir="rtl"> الأمالي للطوسي: ص۴۰ ح۴۵ عن يعقوب بن شعيب، بحار الأنوار: ج۴۳ ص۹۵ ح۵ و راجع المناقب لابن شهر آشوب: ج۳ ص۳۵۳ و المناقب للخوارزمي: ص۳۵۰ ح۳۶۴.</span></ref>

<ol start="39" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در خبر ازدواج على و فاطمه علیها السلام -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «اى اُمّ سلمه! فاطمه را بياور». من رفتم و او را در حالى كه دامنش به زمين كشيده مى</span>‌<span dir="rtl">شد و از خجالت پیامبر خدا صلی الله علیه وآله عرق مى</span>‌<span dir="rtl">ريخت، آوردم. در آن حال، پاى فاطمه لغزيد. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله به او فرمود: «خدا در دنيا و آخرت، لغزش را از تو باز دارد!».</span></li></ol>

<span dir="rtl">چون [فاطمه] در برابر پيامبر صلی الله علیه وآله ايستاد، پیامبر خدا صلی الله علیه وآله چادر از صورتش به كنار زد تا آن كه على علیه السلام او را ديد. سپس دست فاطمه علیها السلام را گرفت و در دست على علیه السلام نهاد و فرمود: «خدا به تو از دختر پيامبر خدا بركت دهد! اى على! فاطمه چه نيكو همسرى است! و اى فاطمه! على چه نيكو شوهرى است! به خانه</span>‌<span dir="rtl">تان برويد».</span>

<ol start="40" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام - في رِسالَةِ أميرِ المُؤمِنينَ إلَى الحَسَنِ عليه السلام -: لا تُمَلِّكِ المَرأَةَ مِنَ الأمرِ ما يُجاوِزُ نَفسَها، فَإنَّ ذٰلِكَ أنعَمُ لِحالِها، و أرخىٰ لِبالِها، و أدوَمُ لِجَمالِها؛ فَإنَّ المَرأَةَ رَيحانَةٌ و لَيسَت بِقَهرَمانَةٍ. و لا تَعدُ بِكَرامَتِها نَفسَها، و اغضُض بَصَرَها بِسِترِكَ، و اكفُفها بِحِجابِكَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۵۱۰ ح۳ عن عبد الرحمان بن کثیر، عوالي اللآلي: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۳۱۱ ح۱۳۹ مرسلاً عن أمیر المؤمنین عليه السلام.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="40" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در بارۀ نامه</span>‌<span dir="rtl">ای که امير مؤمنان علیه السلام به امام حسن علیه السلام نوشت -: بيش از توان زن، كار بر دوش او قرار نده كه اين، حال او را خوش</span>‌<span dir="rtl">تر و دل او را آسوده</span>‌<span dir="rtl">تر و زيبايى او را بادوام</span>‌<span dir="rtl">تر مى</span>‌<span dir="rtl">كند؛ چرا كه زن، گُل</span>‌ <span dir="rtl">است و خدمتکار نيست. نیز بيش از ظرفيتش او را تكريم نکن، كه اين نيز پيامدهاى ناگوارى دارد! و با فراهم کردن پوششی برای او، ديده</span>‌<span dir="rtl">اش را [از ديدن نامحرم] ببند و خودت برای او حجاب باش [و نامحرم را از او باز دار].</span></li></ol>

 

<ol start="41" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: لا يَصلُحُ لِلمَرأَةِ المُسلِمَةِ أَن تَلبَسَ مِنَ الخُمُرِ وَ الدُّروعِ ما لا يُواري شَيئاً.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۳ ص۳۹۶ ح۱۴ عن عبید اللّٰه بن عليّ الحلبي، تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۱۹ ح۸۶۱، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۲۱۱ ح۶۲۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="41" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: شایسته نيست زن مسلمان، روسری و پیراهنی بپوشد كه جایی [از بدنش] را درست نمى</span>‌<span dir="rtl">پوشاند.</span><ref><p><span dir="rtl">مجلسی رحمه الله در مرآة العقول (ج ۱۵ ص۳۰۶) مى</span>‌<span dir="rtl">گويد: «&quot;ظاهر بدنش را نمى</span>‌<span dir="rtl">پوشاند&quot; بیانگر نپوشاندن رنگ بدن هم هست كه اجماعى است و اختلاف در پوشيدن لباسى است كه حجم بدن را نشان دهد، ولى رنگ آن را بپوشاند. احتياط، اين است كه لباس بدن</span>‌<span dir="rtl">نما نپوشند، مگر در صورت ضرورت، كه با آن نماز هم خوانده مى</span>‌<span dir="rtl">شود».</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="42" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: لا يَنبَغي لِلمَرأَةِ أَن تَنكَشِفَ بَينَ يَـدَيِ اليَهـودِيَّـةِ وَ النَّصـرانِيَّــةِ؛ فَـإنَّهُــنَّ يَصِفـنَ ذلِكَ لِأَزواجِهِنَّ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۱۹ ح۵ عن حفص بن البختري، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۵۶۱ ح۴۹۲۸، الخصال: ص۵۸۷ ح۱۲ عن الإمام الباقر عليه السلام، بحار الأنوار: ج۱۰۳ ص۲۵۵ ح۱ و راجع تفسیر القرطبي: ج۱۲ ص۲۳۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="42" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: شایسته نيست كه زن [مسلمان] جلوی زنان يهودى و مسيحى برهنه شود؛ زيرا آنان، وضع او را براى شوهرانشان وصف می</span>‌<span dir="rtl">کنند.</span></li></ol>

 

<ol start="43" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن سعيدة و مِنَّة أُختَي محمّد بن أبي عُمَير بَيّاع السابُريّ: دَخَلنا عَلىٰ أَبي عَبدِ اللهِ عليه السلام فَقُلنا: تَعودُ المَرأَةُ أَخاها؟ قالَ: نَعَم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قُلنا: تُصافِحُهُ؟ قالَ: مِن وَراءِ الثَّوبِ.</span>

<span dir="rtl">قالَت إحداهُما: إنَّ أُختي هٰذِهِ تَعودُ إخوَتَها، قالَ: إذا عُدتِ إخوَتَكِ فَلا تَلبَسِي المُصَبَّغَةَ</span><ref><span dir="rtl">قال الفیض الکاشاني (رحمه الله): أراد بالأخ الأخ في الدّین، لا الأخ في النَّسَب. و المُصَبَّغَة: المُلَوَّنَة (الوافي: ج۲۲ ص۸۴۷).</span></ref><span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۶ ح۳، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۱۵۲ ح۲۵۴۵۰ و راجع مشكاة الأنوار: ص۳۵۵ ح۱۱۵۱.</span></ref>

<ol start="43" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از سعيده و مِنّه، خواهران محمّد بن ابى عُمَير بَیّاع سابُری</span><ref><p><span dir="rtl">بَیّاعِ سابُری: سابُری</span>‌<span dir="rtl">فروش. سابُری (/ سابوری/ شاپوری)، نوعی جامۀ ابریشمی بود که در شهر سابور (شاپور / بیشاپور) در حوالی کازرون امروزی تولید می</span>‌<span dir="rtl">شد.</span></p></ref> <span dir="rtl">-: خدمت امام صادق علیه السلام رسيديم و گفتیم: آيا زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند به ديدار برادر [دینی] خود برود؟ فرمود: «آرى».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتیم: می</span>‌<span dir="rtl">تواند با او دست بدهد؟ فرمود: «از روی لباس».</span>

<span dir="rtl">یکی از آنها گفت: این خواهرم به دیدن برادران [دینی] خود می</span>‌<span dir="rtl">رود. فرمود: «زمانى كه به ديدار برادرانت مى</span>‌<span dir="rtl">روى، لباس رنگين نپوش»</span>‌<span dir="rtl">.</span>

<ol start="44" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: لا تَلبَسُ الحادُّ</span><ref><p><span dir="rtl">حَدَّتِ المَرأةُ علی زوجها تَحِدُّ حِداداً - بالکسر - فهي حادٌّ - بغیر هاء -: إذا حَزِنت علیه و لَبِست ثیاب الحزن و ترکت الزینة (مجمع البحرين: ج۱ ص۳۷۴ «حدد»).</span></p></ref> <span dir="rtl">ثِياباً مُصَبَّغَةً، وَ لا تَكتَحِلُ، وَ لا تَطَيَّبُ، وَ لا تَزَيَّنُ؛ حَتّىٰ تَنقَضِيَ عِدَّتُها. وَ لا بَأسَ أَن تَلبَسَ ثَوباً مَصبوغاً بِسَوادٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">دعائم الإسلام: ج۳ ص۲۹۱ ح۱۰۹۶، مستدرك الوسائل: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۵ ص۳۶۰ ح۱۸۵۰۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="44" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: زنی که عزادار شوهر خود است، نباید لباس</span>‌<span dir="rtl">های رنگی بپوشد یا سرمه بکشد یا عطر بزند و یا آرایش کند، تا زمانی که عدّه</span>‌<span dir="rtl">اش تمام شود؛ امّا پوشیدن لباس مشکی اشکالی ندارد.</span></li></ol>

 

<ol start="45" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: علَيكُم بالصَّفيقِ</span><ref><p><span dir="rtl">ثوبٌ صَفیق: مَتین. وقد صَفُقَ صَفاقةً: کثُف نَسجُه (لسان العرب: ج۱۰ ص۲۰۴ «صفق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">مِن الثِّيابِ؛ فَإنَّهُ مَن رَقَّ ثَوبُهُ رَقَّ دينُهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الخصال: ص۶۲۳ ح۱۰ عن أبي بصیر عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام، تحف العقول: ص۱۱۳، بحار الأنوار: ج۸۳ ص۱۸۴ ح۱۳؛ البدایة و النهایة: ج۹ ص۲۷۱ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="45" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: جامه</span>‌<span dir="rtl">های ضخيم بر تن کنید؛ زيرا كسى كه جامه</span>‌<span dir="rtl">اش نازک باشد، دينش نازک می</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: هذه الموسوعة: عنوان «الخضاب».</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: مدخل «خضاب».</span>

<span id="تستر-المرأة-في-الصلاة"></span>
== <span dir="rtl">1 / 3: تَسَتُّرُ المَرأَةِ فِي الصَّلاةِ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۳</span><span dir="rtl">: پوشش زن در نماز</span>

<ol start="46" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: ثَمانِيَةٌ لا يَقبَلُ</span>‌ <span dir="rtl">اللّٰهُ</span>‌ <span dir="rtl">لَهُم</span>‌ <span dir="rtl">صَلاةً:... وَ تارِكُ الوُضوءِ، وَ المَرأَةُ المُدرِكَةُ تُصَلّي بِغَيرِ خِمارٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۵۹ ح۱۳۱، الخصال: ص۴۰۷ ح۳، المحاسن: ج۱ ص۷۶ ح۳۶ کلاهما عن الإمام الصادق عليه السلام عنه صَلّی الله عَليه وآلِه نحوه، بحار الأنوار: ج۸۸ ص۱۲۸ ح۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="46" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: هشت نفرند که خدا نماز آنان را قبول نمی</span>‌<span dir="rtl">کند:... کسی که بی</span>‌<span dir="rtl">وضو نماز بخواند، و زن [آزادِ] بالغی که بدون مقنعه نماز بخواند.</span></li></ol>

 

<ol start="47" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: لا يَقبَلُ اللّٰهُ صَلاةَ الجارِيَةِ قَد حاضَت</span>‌ <span dir="rtl">حَتّىٰ</span>‌ <span dir="rtl">تَختَمِرَ، فَهٰذا فِي الحُرَّةِ، فَأَمَّا المَملوكَةُ فَلَيسَ عَلَيها أَن تَختَمِرَ.</span><ref><p><span dir="rtl">دعائم الإسلام: ج۱ ص۱۷۷؛ بحار الأنوار: ج۸۳ ص۱۸۸ ح۱۷؛ المصنّف لابن أبي شیبة: ج۲ ص۱۳۳ ح۱۲ عن عائشة، المصنّف لعبد الرزّاق: ج۳ ص۱۳۰ ح۵۰۳۸ و فیهما صدره إلی «حتی تختمر» نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="47" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: خدا نماز دختری را که به سنّ قاعدگی رسیده است، قبول نمی</span>‌<span dir="rtl">کند، مگر این که مقنعه سر کُند. این، برای زنِ آزاد است؛ امّا برای کنیز، سر کردنِ مقنعه واجب نیست.</span></li></ol>

 

<ol start="48" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: لا يَقبَلُ اللّهُ صَلاةَ حائِضٍ</span><ref><p><span dir="rtl">صلاة الحائض: أي البالغة؛ سُمّیَت حائضاً لأنَّها بلغت سنّ الحیض (اُنظر: البحر الرائق لابن نجیم المصري: ج۱ ص۴۶۶ و المبسوط للسرخسي: ج۱ ص۲۱۲).</span></p></ref> <span dir="rtl">إلّا بِخِمارٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۱ ص۱۷۳ ح۶۴۱ عن عائشة، سنن ابن ماجة: ج۱ ص۲۱۵ ح۶۵۵؛ ذكرى الشيعة: ج۳ ص۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="48" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: خدا نماز زنی را که به سنّ قاعدگی رسیده است، جز با سر کردن روسری نمی</span>‌<span dir="rtl">پذیرد.</span></li></ol>

 

<ol start="49" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود: عن اُمّ سلمة، أنَّها سَأَلَتِ النَّبيَّ صلّی الله عليه وآله: أ تُصَلِّي المَرأَةُ في دِرعٍ و خِمارٍ لَيسَ عَلَيها إزارٌ؟ قالَ صلّی الله عليه وآله: إذا كانَ الدِّرعُ سابِغاً يُغَطّي ظُهورَ قَدَمَيها.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۱ ص۱۷۳ ح۶۴۰، المستدرك علی الصحیحین: ج۱ ص۳۸۰ ح۹۱۵، السنن الكبریٰ: ج۲ ص۳۲۹ ح۳۲۵۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="49" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود: اُمّ سَلَمه از پیامبر صلی الله علیه وآله پرسید: آیا زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند در حالی که فقط یک پیراهن و یک روسری به تن دارد، بدون پوشیدن دامن (لُنگ) نماز بخواند؟ پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «اگر پیراهن، بلند باشد و پشت پاهایش را بپوشاند[، اشکالی ندارد]»</span>.</li></ol>

 

<ol start="50" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المصنّف لعبد الرزّاق عن اُمّ الحسن: رَأَيتُ اُمَّ سَلَمَةَ زَوجَ النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله تُصَلّي في دِرعٍ و خِمارٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">المصنّف لعبد الرزّاق: ج۳ ص۱۲۸ ح۵۰۲۷ و نقل شبه هذا في عائشة فراجع التاريخ الكبير: ج۶ ص۱۸۹ الرقم ۲۱۲۹ و المصنّف لابن أبي شيبة: ج۲ ص۱۳۰ ح۱۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="50" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المصنّف، عبد الرزّاق - به نقل از اُمّ حسن -: دیدم که اُمّ سلمه، همسر پیامبر صلی الله علیه وآله، با یک پیراهن و روسری نماز می</span>‌<span dir="rtl">خواند</span>.</li></ol>

 

<ol start="51" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: إذا حاضَتِ الجارِيَةُ فَلا تُصَلّي إلّا بِخِمارٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۱۴۱ ح۵۰۶ عن الإمام الصادق عن أبیه عليهما السلام، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۸۸ ص۱۲۵ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="51" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: هر گاه دختر به سنّ قاعدگی رسید، باید با روسری نماز بخواند.</span></li></ol>

 

<ol start="52" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: المَرأَةُ تُصَلّي فِي الدِّرعِ وَ الخِمارِ إذا كانا كَثيفَينِ، فَإن كانَ مَعَهُما إزارٌ وَ مِلحَفَةٌ فَهُوَ أَفضَلُ لَها، وَ لا يُجزِي الحُرَّةَ أَن</span>‌ <span dir="rtl">تُصَلِّيَ</span>‌ <span dir="rtl">بِغَيرِ خِمارٍ أَو قِناعٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">دعائم الإسلام: ج۱ ص۱۷۷، بحار الأنوار: ج۸۳ ص۱۸۸ ح۱۷ و راجع مسائل عليّ بن جعفر: ص۱۱۳ ح۳۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="52" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند با پیراهن و مقنعه نماز بخواند، به شرط آن که ضخیم باشند؛ امّا اگر علاوه بر آن دو، دامن و مَلحفه</span>‌<span dir="rtl">ای (چادری) هم داشته باشد، برایش بهتر است. برای زن آزاد، نماز خواندن بدون روسری یا مقنعه کافی نیست.</span></li></ol>

 

<ol start="53" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذيب الأحکام عن زرارة: سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ عليه السلام عَن أدنىٰ ما تُصَلّي فيهِ المَرأَةُ، قالَ: دِرعٌ و مِلحَفَةٌ، فَتَنشُرُها عَلىٰ رَأسِها و تَتَجَلَّلُ بِها.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۱۷ ح۸۵۳، الاستبصار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۳۸۸ ح۱۴۷۸، وسائل الشيعة: ج۳ ص۲۹۵ ح۵۵۴۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="53" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از زُراره -: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: کمترین پوششی که زن با آن نماز می</span>‌<span dir="rtl">خواند، چیست؟ فرمود: «پیراهنی و مَلحفه</span>‌<span dir="rtl">ای (چادری) که آن را بر سر می</span>‌<span dir="rtl">گستراند و خود را با آن می</span>‌<span dir="rtl">پوشاند».</span></li></ol>

 

<ol start="54" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباقر عليه السلام: المَرأَةُ تُصَلّي فِي الدِّرعِ وَ المِقنَعَةِ إذا كانَ الدِّرعُ</span>‌ <span dir="rtl">كَثيفاً - يَعني: إذا كانَ سَتيراً -.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۳ ص۳۹۴ ح۲، تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۱۷ ح۸۵۵، کتاب من لا يحضره الفقيه: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۳۷۲ ح۱۰۸۱ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="54" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی _ به نقل از محمّد بن مسلم -:</span>‌ <span dir="rtl">امام باقر علیه السلام فرمود: «زن باید با پیراهن و مقنعه نماز بخواند، به شرط آن که پیراهن، ضخیم باشد». مقصود [امام]،</span>‌ <span dir="rtl">آن است که بدن را بپوشاند.</span></li></ol>

 

<ol start="55" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: سَأَلَ يونُسُ بنُ يَعقوبَ أَبا عَبدِ اللّٰهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُصَلّي في ثَوبٍ واحِدٍ، قالَ: نَعَم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: قُلتُ: فَالمَرأَةُ؟ قالَ عليه السلام: لا، وَ لا يَصلُحُ لِلحُرَّةِ إذا حاضَت</span>‌ <span dir="rtl">إلَّا الخِمارُ، إلّا أَن لا تَجِدَهُ.</span><ref><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۳۷۳ ح۱۰۸۲، وسائل الشیعة: ج۳ ص۲۹۴ ح۵۵۳۸.</span></ref>

<ol start="55" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: يونس بن يعقوب از امام صادق علیه السلام سؤال كرد: آيا مرد مى</span>‌<span dir="rtl">تواند در يک جامه نماز بخواند؟ فرمود: «آرى».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: زن چه</span> ‌<span dir="rtl">طور؟ فرمود: «نه. برای زن آزاد، هر گاه به سنّ قاعدگی رسيده باشد، نماز خواندن [با یک جامه] جائز نيست، جز با [افزودن] روسرى، مگر این</span> ‌<span dir="rtl">كه آن را نداشته باشد».</span>

<ol start="56" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر عليه السلام: صَلَّت</span>‌ <span dir="rtl">فاطِمَةُ عليها السلام في دِرعٍ وَ خِمارُها عَلىٰ رَأسِها، لَيسَ عَلَيها أَكثَرُ مِمّا وارَت بِهِ شَعرَها وَ أُذُنَيها.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۲۵۷ ح۷۸۹ عن الفضیل، وسائل الشیعة: ج۳ ص۲۹۳ ح۵۵۳۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="56" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: فاطمه علیها السلام با پيراهنی و روسری</span>‌<span dir="rtl">ای که به سر داشت و به اندازه</span>‌<span dir="rtl">ای بود که فقط موها و گوش</span>‌<span dir="rtl">هاى او را بپوشانَد، نماز می</span>‌<span dir="rtl">خواند.</span></li></ol>

 

<ol start="57" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن ابن أبي يَعفور: قالَ أبو عَبدِ اللهِ عليه السلام: تُصَلِّي المَرأَةُ في ثَلاثَةِ أَثوابٍ: إزارٍ، وَ دِرعٍ، وَ خِمارٍ؛ وَ لا يَضُرُّها بِأَن تقَنَّعَ بِالخِمارِ، فَإن لَم تَجِد فَثَوبَينِ: تَتَّزِرُ بِأَحَدِهِما، وَ تَقَنَّعُ بِالآخَرِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قُلتُ: فَإن كانَ دِرعٌ وَ مِلحَفَةٌ، لَيسَ عَلَيها مِقنَعَةٌ؟</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: لا بَأسَ إذا تَقَنَّعَت بِمِلحَفَةٍ، فَإن لَم تَكفِها فَلتَلبَسها طولاً.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۳ ص۳۹۵ ح۱۱، تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۱۷ ح۸۵۶، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۸۳ ص۱۸۶ ذیل ح۱۳.</span></ref>

<ol start="57" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از ابن ابی یَعفور -: امام صادق علیه السلام فرمود: «زن در سه تكّه لباس نماز بخواند: دامن و پیراهن و روسرى، و ضرری برایش ندارد كه با روسرى، سر و گردن و صورتش را بپوشاند، و اگر سه تكّه لباس نداشت، با دو تكّه نماز بخواند: با يكى بدنش را و با ديگرى سرش را بپوشاند».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: اگر پيراهنی و مَلحفه</span>‌<span dir="rtl">ای (چادری) دارد، ولى روسرى ندارد، چه كند؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «در صورتى که سرش را با مَلحفه بپوشاند، اشکال ندارد و اگر [برای این کار] كافى نبود، آن را به درازا بپوشد».</span>

<ol start="58" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه عن المُعَلَّى بن خُنَيس عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَنِ المَرأَةِ تُصَلّي في دِرعٍ وَ مِلحَفَةٍ، لَيسَ عَلَيها إزارٌ وَ لا مِقنَعَةٌ، قالَ: لا بَأسَ إذَا التَفَّت بِها، وَ إن لَم تَكُن تَكفيها عَرضاً جَعَلَتها طولاً.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۳۷۳ ح۱۰۸۴، وسائل الشیعة: ج۳ ص۲۹۴ ح۵۵۳۹ و راجع تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۱۹ ح۸۶۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="58" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه - به نقل از معلّی بن خُنَیس -: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آيا جايز است زن با یک پيراهن و مَلحَفه (چادر) نماز بخواند و دامن و مقنعه نداشته باشد؟ فرمود: «هر گاه خود را در آن [مَلحفه] بپيچد، اشكالى ندارد، و اگر از عرض، تمام بدن را فرا نگرفت، آن را از طول به خود بپيچد».</span></li></ol>

 

<ol start="59" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذيب الأحكام عن جمیل بن درّاج: سَأَلتُ أبا عَبدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ المَرأَةِ تُصَلّي في دِرعٍ و خِمارٍ، فَقالَ: تَكونُ عَلَيها مِلحَفَةٌ تَضُمُّها عَلَيها.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۱۹ ح۸۶۰، منتقَى الجمان: ج۱ ص۴۶۶، وسائل الشيعة: ج۳ ص۲۹۵ ح۵۵۴۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="59" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از جمیل بن دَرّاج -: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند فقط با پیراهن و روسری نماز بخواند؟ فرمود: «باید پوششی نیز داشته باشد که آن را به خود بپیچد».</span></li></ol>

 

<ol start="60" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام عَن سَماعة: سَأَلتُهُ عليه السلام</span> <ref><p><span dir="rtl">أي الإمام الصادق عليه السلام؛ لأنّ سماعة من أصحابه.</span></p></ref> <span dir="rtl">عَنِ المَرأَةِ تُصَلّي</span>‌ <span dir="rtl">مُتَنَقِّبَةً، قالَ: إذا كَشَفَت عَن مَوضِعِ السُّجودِ فَلا بَأسَ بِهِ، وَ إن أَسفَرَت فَهُوَ أَفضَلُ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۳۰ ح۹۰۴، وسائل الشیعة: ج۳ ص۳۰۶ ح۵۵۹۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="60" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از سَماعه -: از امام [صادق] علیه السلام پرسیدم: آیا زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند با روبند (پوشیه) نماز بخواند؟ فرمود: «چنانچه محلّ سجده را کنار بزند، اشکالی ندارد و البتّه اگر صورتش باز باشد، بهتر است».</span></li></ol>

 

<ol start="61" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسائل عليّ بن جعفر: سَأَلتُهُ [أيِ الإمامَ الكاظِمَ عليه السلام] عَنِ المَرأَةِ، هَل يَصلُحُ لَها أن تُصَلِّيَ في إزارٍ و مِلحَفَةٍ و مِقنَعَةٍ و لَها دِرعٌ؟ قالَ: إذا وَجَدَت فَلا يَصلُحُ لَها الصَّلاةُ إلّا و عَلَيها دِرعٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">مسائل عليّ بن جعفر: ص۱۱۳ ح۳۴ و ۳۳ و ۳۵ کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۸۳ ص۱۹۲ ح۲.</span></p></ref>‌</li></ol>

 

<ol start="61" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسائل علیّ بن جعفر: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: آیا زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند در حالی که فقط دامن و مَلحفه (چادر) و روسری دارد، [بدون پیراهن] نماز بخواند، در حالی که پیراهنی نیز [در خانه] دارد؟ فرمود: «اگر آن را داشته باشد، نماز خواندن بدون پیراهن، صحیح نیست».</span></li></ol>

 

<ol start="62" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: سَأَلَ عَليُّ بنُ جَعفَرٍ أَخاهُ موسَى بنَ جَعفَرٍ عليه السلام عَنِ المَرأَةِ لَيسَ</span>‌ <span dir="rtl">لَها إلّا مِلحَفَةٌ واحِدَةٌ، كَيفَ تُصَلّي؟ قالَ: تَلتَفُّ فيها وَ تُغَطّي رَأسَها وَ تُصَلّي، فَإن خَرَجَت رِجلَيها وَ لَيسَ تَقدِرُ عَلىٰ غَيرِ ذٰلِكَ فَلا بَأسَ.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۳۷۳ ح۱۰۸۳، مسائل عليّ بن جعفر: ص۱۷۲ ح۲۹۹، منتقَی الجمان: ج۱ ص۴۶۶، بحار الأنوار: ج۸۳ ص۱۷۷ ح۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="62" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: علی بن جعفر از برادرش [امام] موسی بن جعفر علیه السلام پرسید: هر گاه زن جز يک مَلحفه (چادر) نداشته باشد، چگونه نماز بگزارد؟ فرمود: «خود را در همان مَلحفه مى</span>‌<span dir="rtl">پيچد و سرش را مى</span>‌<span dir="rtl">پوشاند و نماز مى</span>‌<span dir="rtl">خواند و اگر پاهايش برهنه بيرون ماند و چيز ديگرى نيز براى پوشانيدن آنها نيافت، اشكالى ندارد».</span></li></ol>

 

<ol start="63" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الکاظم عليه السلام: لَيسَ عَلَى الإماءِ أن يَتَقَنَّعنَ فِي الصَّلاةِ، و لا يَنبَغي لِلمَرأَةِ أن تُصَلِّيَ إلّا في ثَوبَينِ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۱۷ ح۸۵۴ عن عبد الرحمان بن الحجّاج، منتقَى الجمان: ج۱ ص۴۶۶، وسائل الشيعة: ج۳ ص۲۹۵ ح۵۵۴۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="63" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام کاظم علیه السلام: کنیزان، ملزم نیستند در نماز، روسری سر کنند و شایسته نیست که زن نماز بخواند، مگر در دو لباس.</span></li></ol>

 

<ol start="64" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: لا بَأسَ بِالمَرأَةِ المُسلِمَةِ الحُرَّةِ أَن تُصَلِّيَ و هِيَ مَكشوفَةُ الرَّأسِ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۱۸ ح۸۵۷ عن عبد اللّٰه بن بكير، عوالي اللآلي: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۷۷ ح۴۴ و لیس فیه «الحرّة»، وسائل الشيعة: ج۳ ص۲۹۷ ح۵۵۵۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="64" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: اشکالی ندارد که زن مسلمان آزاد، با سر برهنه نماز بخواند.</span></li></ol>

 

<ol start="65" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: لا بَأسَ أَن تُصَلِّيَ المَرأَةُ المُسلِمَةُ وَ لَيسَ عَلىٰ رَأسِها قِناعٌ.</span> <ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۱۸ ح۸۵۸ عن عبد اللّٰه بن بكير، الاستبصار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۳۸۹ ح۱۴۸۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="65" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: اشکالی ندارد که زن مسلمان، بدون مقنعه نماز بخواند.</span></li></ol>

=== <span dir="rtl">توضیح</span> ===

<span dir="rtl">قال الشیخ الطوسي في تبیین هاتین الروایتین: فيحتَمل أن يَكون المراد بِهٰذينِ الخبرينِ: الصّغيرة من النّساء دون البالغات؛ لأنّه يجوز لهنّ أن يصلّين بِغير قناعٍ. و يحتمل أيضاً: أن يكون إِنّما سوِّغ لهنّ هٰذا في حال لم يتمكّنّ و لا يَقدرن على القناع، فحينئذٍ يجوز لهنّ أن يصلّين بِغير قناع. و يحتمل أيضاً أن يكون المراد بقوله: «تُصَلّي بِغَيرِ قِناعٍ» إذا كان عليها ثوبٌ يسترها من رأسها إِلىٰ قدميها. فأمّا الحديث الثّاني فليس فيه ذكر الحرّة و إنّما تضمّن ذكر المرأة المسلمة، و يجوز أن يكون المراد بِها أمةً؛ لأنّ الأمة لا يجب عليها القناع حسب ما ذكرنا.</span><ref><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۱۸، و الروایات المشار إلیها في تهذیب الأحکام: ج۲ ص۱۱۷ – ۱۱۸ ح۸۵۳ – ۸۵۸ و راجع: تهذیب الأحکام: ج۴ ص۲۸۱ ح۸۵۱، وسائل الشیعة: ج۴ ص۴۱۲ ح۵۵۶۴ و ۵۵۶۲ و المحاسن: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۳۷ ح۱۱۱۶.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<span dir="rtl">توضیح</span>

<span dir="rtl">شیخ طوسی رحمه الله در توضیح این دو روایت گفته است: احتمال دارد مراد از این دو خبر، دختران خردسال باشند، نه زنان بالغ؛ زیرا برای دختران خردسال جایز است بدون مقنعه نماز بخوانند. احتمال هم دارد مراد، این باشد که در صورت دسترس نداشتن به مقنعه جایز است بدون آن نماز بخوانند. نیز احتمال دارد مراد از این که می</span>‌<span dir="rtl">توانند بدون مقنعه نماز بخواند، وقتی باشد که زن، جامه</span>‌<span dir="rtl">ای داشته باشد که از سر تا پایش را بپوشاند. در این صورت، فقدان مقنعه موجب برهنه ماندن سر نمی</span>‌<span dir="rtl">شود. در حدیث دوم هم سخنی از زن آزاد نیست؛ بلکه فقط گفته «زن مسلمان». از این رو می</span>‌<span dir="rtl">تواند مراد از آن، کنیز باشد؛ زیرا بر حسب آنچه گفتیم، پوشیدن موی</span>‌ <span dir="rtl">سر [در نماز] برای کنیز، واجب نیست.</span>

<span id="تستر-الرجل-في-الصلاة"></span>
== <span dir="rtl">1 / ۴: تَسَتُّرُ الرَّجُلِ فِي الصَّلاةِ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۴</span><span dir="rtl">: پوشش مرد در نماز</span>

<ol start="66" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن سَلَمة بن الأَكوع: قُلتُ: يا رَسولَ اللّهِ، إنّي رَجُلٌ أَصيدُ، أَ فَأُصَلّي فِي القَميصِ الواحِدِ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ صلّی الله عليه وآله: نَعَم، وَ ازرُرهُ وَ لَو بِشَوكَةٍ.</span> <ref><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۱ ص۱۷۰ ح۶۳۲، السنن الكبرىٰ: ج۲ ص۳۳۹ ح۳۲۹۴، المصنّف لابن أبي شيبة: ج۱ ص۳۸۱ ح۱ نحوه.</span></ref>

<ol start="66" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از سلمة بن اَکوَع -: گفتم: ای پیامبر خدا! من مردی شکارچی هستم. آیا با یک پیراهن نماز بخوانم؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «بله. جلو آن را، حتّی اگر شده با یک خار، ببند (دُکمه کُن)».</span>

<ol start="67" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن محمّد بن مسلم: رَأَيتُ أَبا جَعفَرٍ عليه السلام صَلّىٰ في إزارٍ واحِدٍ لَيسَ بِواسِعٍ قَد عَقَدَهُ عَلىٰ عُنُقِهِ، فَقُلتُ لَهُ: ما تَرىٰ لِلرَّجُلِ يُصَلّي في قَميصٍ واحِدٍ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: إذا كانَ كَثيفاً، فَلا بَأسَ بِهِ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۳ ص۳۹۴ ح۲، تهذیب الأحکام: ج۲ ص۲۱۷ ح۸۵۵، منتقَی الجمان: ج۱ ص۴۸۱.</span></ref>

<ol start="67" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از محمّد بن مسلم -: امام باقر علیه السلام را ديدم كه با لُنگى بلند كه گشاد هم نبود و به گردن خود بسته بود، نماز مى</span>‌<span dir="rtl">خواند. به ايشان گفتم: نظرتان در بارۀ نماز خواندن مرد با يک پيراهن چيست؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «چنانچه ضخيم باشد، اشكال ندارد».</span>

<ol start="68" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">قرب الإسناد عن عليّ بن جعفر عن أخیه الإمام الکاظم عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَنِ الرَّجُلِ، هَل</span>‌ <span dir="rtl">يَصلُحُ</span>‌ <span dir="rtl">لَهُ</span>‌ <span dir="rtl">أَن</span>‌ <span dir="rtl">يُصَلِّيَ</span>‌ <span dir="rtl">في</span>‌ <span dir="rtl">سِروالٍ</span>‌ <span dir="rtl">واحِدٍ وَ هُوَ يُصيبُ ثَوباً؟ قالَ: لا يَصلُحُ.</span><ref><p><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۱۹۱ ح۷۱۷، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۸۳ ص۱۸۴ ح۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="68" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">قرب الإسناد - به نقل از علی بن جعفر -: از [برادرم امام] موسی بن جعفر علیه السلام پرسیدم: آیا درست است مرد با آن که به پیراهن دسترس دارد، فقط با یک شلوار نماز بخواند؟ فرمود: «شایسته نیست».</span></li></ol>

 

<ol start="69" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام عن عليّ بن جعفر عن أخیه الإمام الکاظم عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَن رَجُلٍ عُريانٍ وَ حَضَرَتِ الصَّلاةُ، فَأَصابَ ثَوباً نِصفُهُ دَمٌ أَو كُلُّهُ، أَ يُصَلّي فيهِ أَو يُصَلّي عُرياناً؟ فَقالَ: إن وَجَدَ ماءً غَسَلَهُ، وَ إن لَم يَجِد ماءً صَلّىٰ فيهِ وَ لَم يُصَلِّ عُرياناً.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۲۴ ح۸۸۴، کتاب من لا يحضره الفقيه: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۲۴۸ ح۷۵۵، قرب الإسناد: ص۱۹۱ ح۷۱۸، بحار الأنوار: ج۸۳ ص۲۶۱ ح۱۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="69" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از علی بن جعفر -: از [برادرم امام] موسی بن جعفر علیه السلام پرسیدم: مردی برهنه است و وقت نماز فرا می</span>‌<span dir="rtl">رسد و به جامه</span>‌<span dir="rtl">اى دست می</span>‌<span dir="rtl">یابد كه نيمى از آن، يا تمام آن خونی است. آیا با آن لباس، نماز بخواند يا نماز را برهنه به جا آورد؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «اگر آب پيدا كرد، آن را می</span>‌<span dir="rtl">شويد و اگر آبى نيافت، با همان لباس [خون</span>‌<span dir="rtl">آلود] نماز بخواند و برهنه نماز نخواند».</span>

<ol start="70" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: الرَّجُلُ إذَا اتَّزَرَ بِثَوبٍ واحِدٍ إلىٰ ثُندُوَتِهِ</span><ref><p><span dir="rtl">الثندوتان للرجل كالثديين للمرأة (النهاية: ج۱ ص۲۲۳ «ثند»).</span></p></ref><span dir="rtl">، صَلّىٰ فيهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۳ ص۴۰۱ ح۱۵ عن سفيان بن السمط، وسائل الشيعة: ج۳ ص۲۸۳ ح۵۴۸۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="70" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: مرد، چنانچه لُنگی به دور خود ببندد که تا سینه</span>‌<span dir="rtl">هایش بیاید، می</span>‌<span dir="rtl">تواند با آن نماز بخواند.</span></li></ol>

<span id="وجوب-ستر-العورة"></span>
== <span dir="rtl">1 / ۵: وُجوبُ سَترِ العَورَةِ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۵</span><span dir="rtl">: وجوب پوشاندن عورت</span>

<ol start="71" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: عَورَةُ الرَّجُلِ عَلَى الرَّجُلِ كَعَورَةِ المَرأَةِ عَلَى الرَّجُلِ، وَ عَورَةُ المَرأَةِ عَلَى المَرأَةِ كَعَورَةِ المَرأَةِ عَلَى الرَّجُلِ.</span><ref><p><span dir="rtl">المستدرك على الصحيحين: ج۴ ص۲۰۰ ح۷۳۵۹ عن عليّ بن عمر بن الإمام عليّ عليه السلام عن أبيه عن جدّه</span>‌<span dir="rtl">، الفردوس: ج۳ ص۴۴ ح۴۱۱۴ عن الإمام عليّ عليه السلام عنه صَلّی الله عَليه وآلِه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="71" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: عورت مرد برای مرد، مانند عورت زن برای مرد است و عورت زن برای زن، مانند عورت زن برای مرد است.</span></li></ol>

 

<ol start="72" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل عن سلیمان بن زیاد الحَضرَميّ: إنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ الحارِثِ بنِ جَزءٍ الزُّبَيديَّ... مَرَّ وَ صاحِبٌ لَهُ بِأَيمَنَ</span><ref><p><span dir="rtl">في مسند أبي یعلیٰ: «بأُمّ أیمنَ» و في شعب الإیمان: «و صحابٌ له یقال له: أیمَن».</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ فِئَةٌ</span><ref><p><span dir="rtl">في مسند أبي یعلیٰ و شعب الإیمان: «و فتیةٌ» بدل «و فئة».</span></p></ref> <span dir="rtl">مِن قُرَيشٍ قَد حَلّوا أُزُرَهُم فَجَعَلوها مَخاريقَ</span><ref><p><span dir="rtl">مخاریق: جمع مِخراق؛ و هو ثَوبٌ یُلَفُّ و یضرِبُ به الصبیانُ بعضهم بعضاً (النهایة: ج۲ ص۲۶ «خرق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">يَجتَلِدونَ بِها وَ هُم عُراةٌ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ عَبدُ اللّٰهِ:... ثُمَّ إنَّ رَسولَ اللّهِ صلّی الله عليه وآله خَرَجَ عَلَيهِم، فَلَمّا أَبصَروهُ تَبَدَّدوا. فَرَجَعَ رَسولُ اللّه صلّی الله عليه وآله مُغضِباً حَتّىٰ دَخَلَ، وَ كُنتُ أَنَا وَراءَ الحُجرَةِ فَسَمِعتُهُ صلّی الله عليه وآله يَقولُ: «سُبحانَ اللّهِ! لا مِنَ اللّهِ استَحيَوا، وَ لا مِن رَسولِهِ استَتَروا!».</span>

<span dir="rtl">وَ أُمُّ أَيمَنَ عِندَهُ تَقولُ: اِستَغفِر لَهُم يا رَسولَ اللّهِ!</span>

<span dir="rtl">قالَ عَبدُ اللّهِ: فَبِلَأيٍ</span><ref><span dir="rtl">فَبِلَأيٍ: أي بعد مشقّة و جهد و إبطاء (النهایة: ج۴ ص۲۲۱ «لأي»).</span></ref> <span dir="rtl">ما، اِستَغفَرَ لَهُم.</span><ref><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۶ ص۲۱۶ ح۱۷۷۲۸، مسند أبي یعلیٰ: ج۲ ص۲۰۷ ح۱۵۳۷، شعب الإيمان: ج۶ ص۱۵۴ ح۷۷۶۳ کلاهما نحوه.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="72" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل - به نقل از سلیمان بن زیاد حَضرَمی -: عبد اللّٰه بن حارث بن جَزء زُبَیدی [برایم گفت که] با یکی از دوستانش رد می</span>‌<span dir="rtl">شد؛ دیدند که اَیمَن و عدّه</span>‌<span dir="rtl">ای از جوانان قریش، لباس</span>‌<span dir="rtl">های خود را در آورده</span>‌<span dir="rtl">اند</span>‌ <span dir="rtl">و برهنه، تُرنابازی</span><ref><p><span dir="rtl">در متن عربی حدیث، «مَخاریق» (جمع مِخراق) آمده و مِخراق، همان: دُرّه، تُرّه، تُرنا و به معنای دو یا چند جامۀ در هم کلاف شده (به هم تافته) است که در بازی،</span> ‌<span dir="rtl">به یکدیگر می</span>‌<span dir="rtl">کوبند (ر.ک: لغت</span>‌<span dir="rtl">نامۀ دهخدا: ذیل «تُرنا» و «مِخراق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">می</span>‌<span dir="rtl">کنند.…</span></li></ol>

<span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله بیرون آمد و آن عدّه با دیدن ایشان پراکنده شدند. پیامبر خدا غضبناک، بازگشت و داخل خانه شد. من پشت اتاق ایشان بودم. شنیدم که می</span>‌<span dir="rtl">فرماید: «سبحان اللّٰه! نه از خدا شرم می</span>‌<span dir="rtl">کنند و نه از پیامبر او خود را می</span>‌<span dir="rtl">پوشانند».</span>

<span dir="rtl">اُمّ اَیمَن نزد ایشان بود و می</span>‌<span dir="rtl">گفت: برایشان طلب آمرزش کن، ای پیامبر خدا!</span>

<span dir="rtl">پیامبر صلی الله علیه وآله پس از قدری درنگ برای آنان طلب آمرزش کرد.</span>

<ol start="73" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أحکام القرآن عن ابن عبّاس: اِطَّلىٰ رَسولُ اللّهِ صلّی الله عليه وآله، فَطَلاهُ رَجُلٌ، فَسَتَرَ عَورَتَهُ بِثَوبٍ وَ طَلَى الرَّجُلُ سائِرَ جَسَدِهِ. فَلَمّا فَرَغَ، قالَ لَهُ النَّبِيُّ صلّی الله عليه وآله: أُخرُج عَنّي. ثُمَّ طَلَى النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله عَورَتَهُ بِيَدِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">أحکام القرآن للجصّاص: ج۱ ص۸۱، إمتاع الأسماع: ج۷ ص۸۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="73" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أحکام القرآن - به نقل از ابن عبّاس -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله خواست نوره بکشد. مردی برایش این کار را انجام داد. ایشان عورت خود را با لباسی پوشاند و آن مرد بقیّۀ بدن ایشان را نوره مالید و چون کارش تمام شد، پیامبر به او فرمود: «از من فاصله بگیر» و آن گاه عورتش را با دست خود، نوره مالید.</span></li></ol>

 

<ol start="74" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المستدرك على الصحيحين عن محمّد بن بياض: رُفِعتُ إلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله في صِغَري</span>‌ <span dir="rtl">و عَلَيَّ خِرقَةٌ و قَد كُشِفَت عَورَتي، فَقالَ صلّی الله عليه وآله: غَطّوا حُرمَةَ عَورَتِهِ؛ فَإنَّ حُرمَةَ عَورَةِ الصَّغيرِ كَحُرمَةِ عَورَةِ الكَبيرِ، وَ لا يَنظُرُ اللهُ إلىٰ كاشِفِ عَورَةٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">المستدرك على الصحيحين: ج۳ ص۲۸۸ ح۵۱۱۹، الإصابة: ج۶ ص۲۵ الرقم ۷۸۱۵.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="74" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المستدرک على الصحيحَين - به نقل از محمّد بن بَياض -: در خردسالى، مرا خدمت پيامبر خدا صلی الله علیه وآله بردند. پاره لباسى بر تنم بود و عورتم دیده می</span>‌<span dir="rtl">شد. فرمود: «حريم عورتش را بپوشانيد كه حرمت عورت كودک، همانند حرمت عورت بزرگ</span>‌<span dir="rtl">سال است و خداوند، به آشكار كنندۀ عورت، نگاه نمى</span>‌<span dir="rtl">كند».</span></li></ol>

 

<ol start="75" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن المِسوَر بن المَخرَمة: حَمَلتُ حَجَراً ثَقيلاً، فَبَینا أَمشي فَسَقَطَ عَنّي ثَوبي، فَقالَ لي رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله: خُذ عَلَيكَ ثَوبَكَ، وَ لا تَمشوا عُراةً.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۴۰ ح۴۰۱۶، صحیح مسلم: ج۱ ص۲۶۸ ح۷۸، السنن الکبری: ج۲ ص۳۱۸ ح۳۲۱۲ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="75" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از مِسوَر بن مَخرَمه -: سنگ بزرگی برداشتم و در هنگام رفتن، لباسم از تنم افتاد. پیامبر خدا به من فرمود: «لباست را بپوش و برهنه راه نروید».</span></li></ol>

 

<ol start="76" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عَن بَهز بن الحَكيم عن أبيه عن جدِّهِ: قُلتُ: يا رَسولَ اللّهِ، عَوراتُنا، ما نَأتي مِنها وَ ما نَذَرُ؟ قالَ: اِحفَظ عَورَتَكَ، إلّا مِن زَوجَتِكَ أَو ما مَلَكَت يَمينُكَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: قُلتُ: يا رَسولَ اللّٰهِ، إذا كانَ القَومُ بَعضُهُم في بَعضٍ؟ قالَ: إنِ استَطَعتَ ألّا يَرَيَنَّها أَحَدٌ فَلا يَرَيَنَّها.</span>

<span dir="rtl">قالَ: قُلتُ: يا رَسولَ اللّٰه، إذا كانَ أَحَدُنا خالياً؟ قالَ: اللّٰهُ أَحَقُّ أَن يُستَحییٰ مِنهُ</span><br />
<span dir="rtl">مِنَ النّاسِ.</span><ref><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۴۰ ح۴۰۱۷، سنن الترمذي: ج۵ ص۹۷ ح۲۷۶۹، سنن ابن ماجة: ج۱ ص۶۱۸ ح۱۹۲۰ کلاهما نحوه.</span></ref>

<ol start="76" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از بَهز بن حکیم، از پدرش، از جدّش -: [به پیامبر صلی الله علیه وآله] گفتم: ای پیامبر خدا! عورت</span>‌<span dir="rtl">هایمان را کجا بپوشانیم و کجا نپوشانیم؟ فرمود: «عورتت را از همه بجز زنت یا کنیزت بپوشان».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: ای پیامبر خدا! اگر مردم، قاطی هم بودند [مثلاً در جایی مانند حمّام عمومی، چه طور]؟ فرمود: «تا جایی که می</span>‌<span dir="rtl">توانی، سعی کن کسی آن را نبیند».</span>

<span dir="rtl">گفتم: ای پیامبر خدا! اگر کسی از ما خودش تنها باشد، چه؟ فرمود: «خدا سزاوارتر است که مردم از او حیا کنند».</span>

<ol start="77" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح البخاري عن أبي سعید الخُدري: نَهىٰ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله عَن</span>‌ <span dir="rtl">لِبسَتَينِ.… وَ اللِّبسَتانِ: اِشتِمالُ</span><ref><p><span dir="rtl">اشتَمَل بالثوب: إذا أداره علی جَسدِه کلّه (لسان العرب: ج۱۱ ص۳۶۸ «شمل»).</span></p></ref> <span dir="rtl">الصَّمّاءِ؛ وَ الصَّمّاءُ: أَن يَجعَلَ ثَوبَهُ عَلىٰ أَحَدِ عاتِقَيهِ، فَيَبدو أَحَدُ شِقَّيهِ لَيسَ عَلَيهِ ثَوبٌ. وَ اللِّبسَةُ الأُخرىٰ: اِحتِباؤُهُ</span><ref><p><span dir="rtl">الاحتباء: هو أن یضُمّ الإنسانُ رجلَیه إلی بطنه إذا جلَس، و یجمعهما بثَوبٍ إلی ظهره، و یشُدُّه علیه. و قد یکون الاحتباء بالیدین عِوضَ الثوب (النهایة: ج۱ ص۳۳۵ «حبا»).</span></p></ref> <span dir="rtl">بِثَوبِهِ وَ هُوَ جالِسٌ، لَيسَ عَلىٰ فَرجِهِ مِنهُ شَي</span>‌<span dir="rtl">ءٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">صحیح البخاري: ج۵ ص۲۱۹۱ ح۵۴۸۲، السنن الكبرى: ج۵ ص۵۵۸ ح۱۰۸۶۸، سنن أبي داوود: ج۳ ص۲۵۴ ح۳۳۷۷ نحوه و راجع صحیح مسلم: ج۳ ص۱۶۶۱ ح۷۱ و سنن الترمذي: ج۵ ص۹۶ ح۲۷۶۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="77" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح البخاری - به نقل از ابو سعید خُدری -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله از دو نوع لباس پوشیدن و از دو نوع خرید و فروش نهی کرد.… آن دو نوع پوشیدن، یکی این است که کسی جامه</span>‌<span dir="rtl">اش را به یک طرف شانه</span>‌<span dir="rtl">اش بیندازد، به طوری که طرف دیگر پیکرش برهنه باشد و دیگری این که انسان، طوری دو ساق پا در دست (زانو به بغل) بنشیند که جامه</span>‌<span dir="rtl">اش عورتش را نپوشانَد.</span></li></ol>

 

<ol start="78" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنن الکبری للنَّسائي عن سالم عن أبيه: نَهىٰ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله عَن لِبسَتَينِ: وَ هُوَ أَن يَلتَحِفَ</span>‌ <span dir="rtl">الرَّجُلُ بِثَوبٍ لَيسَ عَلَيهِ غَيرُهُ، ثُمَّ يَرفَعُ جانِبَيهِ عَلىٰ مَنكِبَيهِ. أَو يَحتَبِيَ الرَّجُلُ فِي ثَوبٍ واحِدٍ لَيسَ بَينَ</span><ref><p><span dir="rtl">في المصدر «بینه فرجة»، و یبدو أنّه تصحیف، و الصحیح ما أثبتناه من کتاب الاستذکار لابن عبد البِرّ.</span></p></ref> <span dir="rtl">فَرجِهِ وَ بَينَ السَّماءِ شَي</span>‌<span dir="rtl">ءٌ؛ يَعنِي سِتراً.</span><ref><p><span dir="rtl">السنن الکبریٰ للنسائي: ج۵ ص۴۹۶ ح۹۷۴۹، الاستذکار لابن عبد البِرّ: ج۸ ص۳۱۷ ح۱۷۰۱، صحيح ابن حبّان: ج۱۴ ص۵۰۶ ح۶۵۵۹ نحوه و راجع مسند ابن حنبل: ج۳ ص۴۹۱ ح۹۹۸۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="78" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنن الکبری، نسائی - به نقل از سالم، از پدرش -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله از دو نوع پوشیدن نهی کرد: یکی این که مرد فقط یک جامه دور خودش بپیچد و دو طرف آن را روی دو شانه</span>‌<span dir="rtl">اش بیندازد [چون در این حالت، پایین</span>‌<span dir="rtl">تنه</span>‌<span dir="rtl">اش برهنه می</span>‌<span dir="rtl">ماند] و دیگر این که جامه</span>‌<span dir="rtl">ای تنش باشد و ساق پا در دست (زانو به بَغَل) بنشیند، طوری که بین عورتش و آسمان، چیزی نباشد - یعنی عورتش برهنه باشد -.</span></li></ol>

 

<ol start="79" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: نَهىٰ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله... عَنِ التَّعَرّي بِاللَّیلِ وَ النَّهارِ.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۴ ص۳ و۱۰ ح۴۹۶۸، الأمالي للصدوق: ص۵۱۲ ح۷۰۷ کلاهما عن الحسین بن زید عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام، مکارم الأخلاق: ج۲ ص۳۱۰ ح۲۶۵۵ عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام، بحار الأنوار: ج۷۶ ص۳۳۱ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="79" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله... از برهنه بودن، چه در شب و چه در روز، نهی فرمود.</span></li></ol>

 

<ol start="80" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: لا يَزالُ المَلَكُ مُوَلِّياً عَنِ العَبدِ ما دامَ بادِيَ العَورَةِ.</span> <ref><p><span dir="rtl">تفسیر القرطبي: ج۱۹ ص۲۴۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="80" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: فرشته[ی الهی] به بنده، تا زمانی که عورتش برهنه باشد، پشت می</span>‌<span dir="rtl">کند.</span></li></ol>

 

<ol start="81" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: إذا تَعَرَّى</span>‌ <span dir="rtl">الرَّجُلُ،</span>‌ <span dir="rtl">نَظَرَ إلَيهِ الشَّيطانُ فَطَمِعَ فيهِ؛ فَاستَتِروا، لَيسَ لِلرَّجُلِ أَن يَكشِفَ ثِيابَهُ عَن فَخِذِهِ وَ يَجلِسَ بَينَ قَومٍ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الخصال: ص۶۳۰ ح۱۰، تهذیب الأحکام: ج۱ ص۳۷۳ ح۱۱۴۴ و فیه صدره إلی «فاستتروا» و کلاهما عن أبي بصیر عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام، تحف العقول: ص۱۱۹، بحار الأنوار: ج۱۰ ص۱۰۸ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="81" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: زمانى كه انسان عريان شود، شيطان به او نگاه و در او طمع مى</span>‌<span dir="rtl">كند. پس پوشيده باشيد. روا نيست كه مرد، لباسش را از روى ران، كنار بزند و در حضور جمع بنشيند.</span></li></ol>

 

<ol start="82" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام - لَمّا بَعَثَهُ صلّی الله عليه وآله رَسولُ اللهِ بِسورَةِ بَراءَةَ</span><ref><p><span dir="rtl">نزلت هذه السورة في السّنة التّاسعة للهجرة.</span></p></ref> <span dir="rtl">لِيَقرَأَها عَلَى النّاسِ فِي المَوسِمِ بِمَكَّةَ-: إنّي رَسولُ رَسولِ اللهِ صلّی الله عليه وآله إلیکم...، و قالَ: لا يَطوفُ بِالبَيتِ عُريانٌ و لا عُريانَةٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسير العيّاشي: ج۲ ص۲۱۴ ح۱۷۷۱ عن حریز عن الإمام الصادق عليه السلام، علل الشرائع: ص۱۹۰ ح۲ نحوه، وسائل الشيعة: ج۹ ص۴۶۳ ح۱۸۰۶۶؛ مسند ابن حنبل: ج۱ ص۱۷۲ ح۵۹۴ عن زید بن أثیع نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="82" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - هنگامی که آیات برائت نازل شد</span><ref><p><span dir="rtl">این آیات، در سال نهم هجری نازل شده است.</span></p></ref> <span dir="rtl">و پیامبر صلی الله علیه وآله وی را فرستاد تا آن آیات را در موسم حج برای مردم در مکّه قرائت کند -: [پس از این] هیچ مرد و زنی نباید برهنه طواف کند.</span></li></ol>

 

<ol start="83" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن سَماعة: سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّٰهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَحتَبي بِثَوبٍ واحِدٍ، فَقالَ: إن</span>‌ <span dir="rtl">كانَ</span>‌ <span dir="rtl">يُغَطّي</span>‌ <span dir="rtl">عَورَتَهُ</span>‌ <span dir="rtl">فَلا بَأسَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۲ ص۶۶۳ ح۴، وسائل الشيعة: ج۸ ص۴۷۷ ح۱۵۷۹۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="83" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از سَماعه -: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا جایز است مرد با یک جامه، ساق پا در دست (زانو به بَغَل) بنشیند؟ فرمود: «اگر [آن جامه] عورتش را پوشانده باشد، اشکالی ندارد».</span></li></ol>

 

<ol start="84" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الکاظم عليه السلام: كانَ أَبي عليه السلام يَقولُ: إنَّ حُرمَةَ عَورَةِ المُؤمِنِ وَ حُرمَةَ بَدَنِهِ</span>‌ <span dir="rtl">وَ هُوَ مَيِّتٌ، كَحُرمَتِهِ وَ هُوَ حَيٌّ.</span><ref><p><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۳۱۲ ح۱۲۱۶</span>‌<span dir="rtl">، تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۴۴۵ ح۱۴۴۰ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۸۱ ص۳۲۸ ح۲۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="84" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام کاظم علیه السلام: پدرم علیه السلام می</span>‌<span dir="rtl">فرمود: «حرمت عورت مؤمن و حرمت بدن بی</span>‌<span dir="rtl">جانش، همانند حرمت آن در زمان زنده بودن اوست».</span></li></ol>

<span id="التستر-عند-التخلي"></span>
== <span dir="rtl">1 / ۶: التّسَتُّرُ عِندَ التَخَلّي</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۶:</span> <span dir="rtl">پوشش در هنگام قضای حاجت</span>

<ol start="85" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: مَن أَتَى الغائِطَ فَليَستَتِر، فَإن لَم يَجِد إلّا أَن يَجمَعَ كثيباً مِن رَملٍ فَليَستَدبِرهُ؛ فَإنَّ الشَّيطانَ يَلعَبُ بِمَقاعِدِ بَني آدَمَ. مَن فَعَلَ فَقَد أَحسَنَ، وَ مَن لا فَلا حَرَجَ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۱ ص۹ ح۳۵ عن أبي هريرة، مسند ابن حنبل: ج۳ ص۳۰۵ ح۸۸۴۷، صحيح ابن حبّان: ج۴ ص۲۵۷ ح۱۴۱۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="85" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: هر کس در وقت قضای حاجت، باید خودش را بپوشاند و اگر جایی نیافت، تپّه</span>‌<span dir="rtl">ای از شن درست کند و پشت آن پناه گیرد؛ زیرا شیطان با نشیمنگاه</span>‌ <span dir="rtl">آدمیزاد، بازی می</span>‌<span dir="rtl">کند. هر کس چنین کرد، چه بهتر، هر کس هم نکرد، اشکالی ندارد.</span></li></ol>

 

<ol start="86" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: لايَتَناجىٰ اثنانِ عَلىٰ غائِطِهِما، يَنظُرُ كُلُّ واحِدٍ مِنهُما إلىٰ عَورَةِ صاحِبِهِ؛ فَإنَّ اللَّهَ عزّ وجلّ يَمقُتُ عَلىٰ ذٰلِكَ.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن ابن ماجة: ج۱ ص۱۲۳ ح۳۴۲ عن أبي سعید الخدري.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="86" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: هیچ گاه، دو نفری که در حال قضای حاجت هستند، با هم صحبت نکنند و به عورت یکدیگر نگاه نکنند؛ زیرا</span> <span dir="rtl">خداوند عز وجل از این کار، نفرت دارد.</span></li></ol>

 

<ol start="87" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: لا يَخرُجُ الرَّجُلانِ يَضرِبانِ الغائِطَ كاشِفَينِ عَن عَورَتِهِما يَتَحَدَّثانِ؛ فَإنَّ اللّهَ عزّ وجلّ يَمقُتُ عَلىٰ ذلِكَ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۱ ص۴ ح۱۵ عن أبي سعید الخُدري، مسند ابن حنبل: ج۴ ص۷۲ ح۱۱۳۱۰، المستدرك على الصحيحين: ج۱ ص۲۶۰ ح۵۶۰.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="87" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: دو نفر که با هم برای قضای حاجت می</span>‌<span dir="rtl">روند، عورت خود را برهنه نکنند و به سخن گفتن با هم ننشینند، که خداوند عز وجل از این کار، نفرت دارد.</span></li></ol>

=== <span dir="rtl">تنبيه</span> ===

<span dir="rtl">تشیر بعض الروايات الأخیرة إلیٰ وجود نوعٍ من التساهل لدى بعض عرب الجاهلية في ستر العورة، و إن كانت رواياتٌ تاريخيةٌ أُخرىٰ تدلّ على أنّ السلوك السائد لديهم كان الحرص على الستر؛ منها ما رواه الواقدي في واقعة هجرة النبيّ صلّی الله عليه وآله و اختبائه في الغار، إذ يروي أنّ رجلاً تتبّع أثر النبيّ حتى بلغ باب الغار، فلمّا رأى خيوط العنكبوت المنسوجة، ظنّ أن لا أحد فيه، فانصرف عن المطاردة، و قضى حاجته عند مدخل الغار. حینها کان أبو بكرٍ خائفاً من انكشاف أمرهما، فقال له النبيّ صلّی اللّه عليه وآله: «لو رآنا، لَم یَکشِف عَن فَرجِهِ».</span><ref><span dir="rtl">«... إنَّ رَجُلًا كَشَفَ عَن فَرجِهِ وَ جَلَسَ يَبولُ، فَقالَ أبو بَكرٍ: قَد رَآنا يا رَسولَ اللّٰهِ! قالَ صَلّی الله عَليه وآلِه: لَو رَآنَا لَم يَكشِف عَن فَرجِه». (المغازي: ج۱ ص۵۳۳، فتح الباري: ج۷ ص۱۱).</span></ref>

<span dir="rtl">نکته</span>

<span dir="rtl">چند روایت اخیر، نشان از سهل</span>‌<span dir="rtl">انگاری برخی اعراب جاهلی در کشف عورت دارد، گر چه از روایات تاریخی دیگر آشکار می</span>‌<span dir="rtl">شود که رویّۀ عمومی آنان، پوشاندن عورت بوده است، مانند آنچه واقدی در ماجرای هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله و پنهان شدن ایشان در غار آورده است. مردی در تعقیب ایشان تا ورودیِ غار می</span>‌<span dir="rtl">آید و چون تارهای تنیدۀ عنکبوت را می</span>‌<span dir="rtl">بیند، می</span>‌<span dir="rtl">پندارد که کسی درون غار نیست و از این رو، دست از جستجو و تعقیب می</span>‌<span dir="rtl">کشد و در جلوی غار، اقدام به قضای حاجت می</span>‌<span dir="rtl">کند. ابو بکر، هراسانِ دیده شدن خود و پیامبر است؛ ولی پیامبر صلی الله علیه وآله به او می</span>‌<span dir="rtl">فرماید: «اگر ما را دیده بود، کشف عورت نمی</span>‌<span dir="rtl">کرد».</span>

<span id="التستر-عند-الاغتسال"></span>
== <span dir="rtl">1 / 7: التَّسَتُّرُ عِندَ الاِغتِسالِ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۷:</span> <span dir="rtl">پوشش در هنگام حمّام کردن</span>

<ol start="88" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: إنَّ اللّٰهَ عزّ وجلّ حَيِيٌّ سِتِّيرٌ، فَإذا أَرادَ أَحَدُكُم أَن يَغتَسِلَ فَليَتَوارَ بِشَي</span>‌<span dir="rtl">ءٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۶ ص۲۸۴ ح۱۷۹۹۲ عن يعلى بن اُميّة، سنن النسائي: ج۱ ص۲۰۰ نحوه، شعب الإيمان: ج۶ ص۱۶۱ ح۷۷۸۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="88" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: خداوند عز وجل بسیار باحیا و پوشیده است. از این رو، هر یک از شما که خواست سراپایش را بشویَد، پشت چیزی پنهان شود.</span></li></ol>

 

<ol start="89" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: لا یَغتَسِلُ أَحَدُکُم بِفَلاةٍ</span><ref><p><span dir="rtl">الفلاة: الصحراء، و الأرض القَفر التي لا ماء فیها (اُنظر: لسان العرب: ج۱۵ ص۱۶۴ «فلا»).</span></p></ref><span dir="rtl">... إلّا أَن یَستَتِرَ بِشَجَرَةٍ أَو بِجِدارٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">الفردوس: ج۵ ص۱۱۶ ح۷۶۵۷ عن أنس.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="89" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: هر گاه یکی از شما در بیابانی خودش را شُست...، حتماً پشت درختی یا دیواری پناه گیرد.</span></li></ol>

 

<ol start="90" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن یَعلیٰ: إنَّ رَسولَ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله رَأىٰ رَجُلاً يَغتَسِلُ بِالبَرازِ</span><ref><p><span dir="rtl">البَراز: الفضاء الواسع (النهایة: ج۱ ص۱۱۸ «برز»).</span></p></ref> <span dir="rtl">بِلا إزارٍ، فَصَعِدَ المِنبَرَ، فَحَمِدَ اللهَ وَ أَثنىٰ عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ صلّی الله عليه وآله: إنَّ اللّهَ عزّ وجلّ حَيِيٌّ سِتّيرٌ يُحِبُّ الحَياءَ وَ السَّترَ؛ فَإذَا اغتَسَلَ أَحَدُكُم فَليَستَتِر.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۳۹ ح۴۰۱۲، سنن النسائي: ج۱ ص۲۰۰، السنن الکبریٰ: ج۱ ص۳۰۵ ح۹۵۶.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="90" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از یَعلیٰ -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله مردی را دید که در فضای باز و برهنه خودش را می</span>‌<span dir="rtl">شوید. پس منبر رفت و پس از حمد و ثنای خدا فرمود: «خداوند عز وجل بسیار باحیا و پوشیده است و حیا و پوشش را دوست دارد. بنا بر این، هر گاه یکی از شما خودش را می</span>‌<span dir="rtl">شوید (حمّام می</span>‌<span dir="rtl">کند)، خود را بپوشاند».</span></li></ol>

 

<ol start="91" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله:</span> ‌<span dir="rtl">إنَّ اللّٰهَ يَنهاكُم</span>‌ <span dir="rtl">عَنِ</span>‌ <span dir="rtl">التَّعَرّي،</span>‌ <span dir="rtl">فَاستَحيوا مِنَ اللّهِ وَ الَّذينَ مَعَكُمُ الكِرامِ الكاتِبينَ الَّذينَ لا يُفارِقونَكُم إلّا عِندَ إحدىٰ ثَلاثِ حالاتٍ: الغائِطِ، وَ الجَنابَةِ، وَ الغُسلِ. فَإذَا اغتَسَلَ أَحَدُكُم بِالعَراءِ فَليَسَّتَّر بِثَوبِهِ أَو بِجِذمِ</span><ref><p><span dir="rtl">جِذْمِ حائط: أي بقیّة حائط، أو قطعة من حائط (النهایة: ج۱ ص۲۵۳ «جذم»).</span></p></ref> <span dir="rtl">حائِطٍ أَو بَعيرِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">البدایة و النهایة: ج۱ ص۵۱، تفسیر ابن کثیر: ج۸ ص۳۶۶، المصنّف لعبد الرزّاق: ج۱ ص۲۸۵ ح۱۱۰۱ کلاهما نحوه؛ بحار الأنوار: ج۵۹ ص۲۰۰ ح۷۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="91" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: خدا شما را از برهنگی نهی می</span>‌<span dir="rtl">کند. بنا بر این، از خدا و از فرشتگان گرامیِ نویسندۀ اعمال - که جز در سه حالتِ: قضای حاجت و جنابت و غسل از شما جدا نمی</span>‌<span dir="rtl">شوند -، حیا کنید. پس، هر گاه یکی از شما در فضای باز غسل کرد، خود را با جامه</span>‌<span dir="rtl">اش یا پشت دیواری یا پشت شترش بپوشاند.</span></li></ol>

 

<ol start="92" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الدرّ المنثور عن ابن عبّاس: خَرَجَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله عِندَ الظَّهيرَةِ، فَرَأىٰ رَجُلاً يَغتَسِلُ بِفَلاةٍ مِنَ الأَرضِ، فَحَمِدَ اللّهَ وَ أَثنىٰ عَلَيهِ ثُمَّ قالَ:</span></li></ol>

<span dir="rtl">أَمّا بَعدُ، فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَكرِمُوا الكِرامَ الكاتِبينَ الَّذينَ مَعَكُم، لَيسَ يُفارِقونَكُم إلّا عِندَ إحدىٰ مَنزِلَتَينِ: حَيثُ يَكونُ الرَّجُلُ عَلىٰ خَلائِهِ، أَو يَكونُ مَعَ أَهلِهِ؛ لِأَنَّهُم كِرامٌ كَما سَمّاهُمُ اللّٰهُ. فَيَستَتِرُ أَحَدُكُم عِندَ ذٰلِكَ بِجِرمِ حائِطٍ أَو بَعيرِهِ؛ فَإنَّهُم لا يَنظُرونَ إلَيهِ.</span><ref><span dir="rtl">الدرّ المنثور: ج۸ ص۴۴۰ نقلاً عن ابن مردویه و راجع تفسیر القرطبي: ج۱۹ ص۲۴۸.</span></ref>

<ol start="92" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الدرّ المنثور - به نقل از ابن عبّاس -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در نیم</span>‌<span dir="rtl">روز بیرون آمد. مردی را دید که در فضای باز، خودش را می</span>‌<span dir="rtl">شوید. پس خدا را حمد و ثنا گفت و سپس فرمود: «از خدا پروا کنید و احترام فرشتگان گرامیِ نویسندۀ اعمال را - که همیشه با شمایند و تنها در یکی از دو حالت از شما جدا می</span>‌<span dir="rtl">شوند: در هنگام قضای حاجت یا هنگام خلوت با همسر - نگه دارید؛ زیرا آنها، همان طور که خدا توصیفشان کرده، گرامی هستند. بنا بر این، هر یک از شما در این هنگام، خودش را در پشت دیواری یا پشت شترش بپوشاند. در این صورت به او نگاه نمی</span>‌<span dir="rtl">کنند».</span></li></ol>

 

<ol start="93" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عن أبیه عن آبائه عليهم السلام، قالَ: قالَ رَسولُ اللّٰه صلّی الله عليه وآله:</span>‌ <span dir="rtl">إنَّ اللّٰهَ- تَبارَكَ وَ تَعالىٰ-كَرِهَ لَكُم - أَيَّتُهَا الأُمَّةُ- أربَعاً و عِشرینَ خَصلَةً و نَهاکُم عَنها:... وَ کَرِهَ الغُسلَ تَحتَ</span>‌ <span dir="rtl">السَّماءِ بِغَيرِ مِئزَرٍ...، وَ كَرِهَ دُخولَ الأَنهارِ بِلا مِئزَرٍ؛ وَ قالَ صلّی الله عليه وآله: فِي الأَنهارِ عُمّارٌ وَ سُكّانٌ مِنَ المَلائِكَةِ، وَ كَرِهَ دُخولَ الحَمّاماتِ إلّا بِمِئزَرٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۵۵۶ ح۴۹۱۴، الخصال: ص۵۲۰ ح۹ کلاهما عن عبد اللّٰه بن الحسین بن زید بن عليّ عن أبیه، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۵۰۱ ح۱۷۳۶ عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام عنه صَلّی الله عَليه وآلِه، بحار الأنوار: ج۷۶ ص۶۹ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="93" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - به نقل از پدرش، از پدرانش علیهم السلام -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «خداوند عز وجل برای شما - ای امّت - بیست و چهار خصلت را ناخوش می</span>‌<span dir="rtl">دارد و از آن نهی می</span>‌<span dir="rtl">کند...: ناخوش می</span>‌<span dir="rtl">دارد غسل کردن در زیر آسمان را بدون لُنگ... و ناخوش می</span>‌<span dir="rtl">دارد داخل نهر شدن را بدون لُنگ» و [پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در بارۀ علّت این کراهت، چنین] فرمود: «در نهرها آباد کنندگان و ساکنانی از فرشتگان هستند، و نیز ناخوش می</span>‌<span dir="rtl">دارد داخل شدن به حمّام [عمومی] را بدون لُنگ».</span></li></ol>

 

<ol start="94" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: إنَّهُ صلّی الله عليه وآله نَهىٰ</span>‌ <span dir="rtl">أَن</span>‌ <span dir="rtl">يَدخُلَ</span>‌ <span dir="rtl">الرَّجُلُ</span>‌ <span dir="rtl">الماءَ إلّا بِمِئزَرٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۱ ص۳۷۴ ح۱۱۴۵ عن مسمع بن عبد الملك عن الإمام الصادق عليه السلام، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۱۳۱ ح۳۲۳؛ صحیح ابن خزیمة: ج۱ ص۱۲۴ ح۲۴۹ عن جابر عن رسول اللّٰه صَلّی الله عَليه وآلِه نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="94" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: پیامبر صلی الله علیه وآله نهی کرد از این که مرد، بدون لُنگ، داخل آب شود.</span></li></ol>

 

<ol start="95" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: إنَّ النَّبيَّ صلّی الله عليه وآله رَأىٰ قَوماً يَغتَسِلونَ فِي النَّهرِ عُراةً لَيسَ عَلَيهِم أُزُرٌ، فَوَقَفَ فَنادىٰ بِأَعلىٰ صَوتِهِ، فَقالَ: (مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقَارًا)</span><ref><p><span dir="rtl">نوح: ۱۳.</span></p></ref><span dir="rtl">؟!</span><ref><p><span dir="rtl">المصنّف لعبد الرزّاق: ج۱ ص۲۸۶ ح۱۱۰۲.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="95" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: پیامبر صلی الله علیه وآله عدّه</span>‌<span dir="rtl">ای را دید که در نهر، برهنه و بدون لُنگ، خود را شستشو می</span>‌<span dir="rtl">دهند. پس ایستاد و فریاد زد: (چرا برای خدا عظمت قائل نیستید؟!).</span></li></ol>

 

<ol start="96" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام - في ذِکرِ مَناهِي النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله -: قالَ: إذَا اغتَسَلَ أَحَدُكُم في فَضاءٍ مِنَ الأَرضِ فَليُحاذِر عَلىٰ عَورَتِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۴ ص۳ و۴ ح۴۹۶۸، الأمالي للصدوق: ص۷۰۹ ح۷۰۷ کلاهما عن الحسین بن زید عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام، مکارم الأخلاق: ج۲ ص۳۰۶ ح۲۶۵۵ عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام عنه عليه السلام، بحار الأنوار: ج۷۶ ص۳۲۹ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="96" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در بیان مواردی که پیامبر صلی الله علیه وآله آنها را ممنوع نموده -: هر گاه یکی از شما در فضای باز، خودش را شُست (حمّام کرد)، عورتش را بپوشاند.</span></li></ol>

 

<ol start="97" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن أبي السَّمح: كُنتُ أَخدِمُ النَّبِيَّ صلّی الله عليه وآله، فَكانَ إذا أَرادَ أَن يَغتَسِلَ قالَ: «وَلِّنِي قَفاكَ»، فَأُوَلِّيهِ قَفايَ فَأَستُرُهُ بِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۱ ص۱۰۲ ح۳۷۶، سنن النسائي: ج۱ ص۱۲۶، سنن ابن ماجة: ج۱ ص۲۰۱ ح۶۱۳ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="97" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود- به نقل از ابو السَّمْح -: من به پیامبر صلی الله علیه وآله خدمت می</span>‌<span dir="rtl">کردم. هر گاه می</span>‌<span dir="rtl">خواست غسل کند (خودش را بشوید)، می</span>‌<span dir="rtl">فرمود: «مرا پشتت قرار ده» و من ایشان را پشتم قرار می</span>‌<span dir="rtl">دادم و با این کار، او را می</span>‌<span dir="rtl">پوشاندم.</span></li></ol>

 

<ol start="98" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: إنَّ موسَی بنَ عِمرانَ عليه السلام كانَ إذا أَرادَ أَن يَدخُلَ الماءَ، لَم يُلقِ ثَوبَهُ حَتّىٰ يُوارِيَ عَورَتَهُ فِي الماءِ.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۴ ص۵۲۲ ح۱۳۷۶۶ عن أنس، فتح الباري: ج۶ ص۴۳۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="98" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: موسی بن عمران علیه السلام هر گاه می</span>‌<span dir="rtl">خواست داخل آب شود، جامه</span>‌<span dir="rtl">اش را در نمی</span>‌<span dir="rtl">آورد تا آن گاه که عورتش در آب، ناپدید می</span>‌<span dir="rtl">شد.</span></li></ol>

 

<ol start="99" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المصنّف لعبد الرزّاق عن عامر بن ربيعة: أَتىٰ عَلَينا عَليٌّ عليه السلام وَ نَحنُ نَغتَسِلُ، يَصُبُّ بَعضُنا عَلىٰ بَعضٍ، فَقالَ: أَ تَغتَسِلونَ و لا تَستَتِرونَ؟! وَ اللّهِ، إنّي لَأَخشىٰ أَن تَكونوا خَلَفَ الشَّرِّ!</span><ref><p><span dir="rtl">المصنّف لعبد الرزّاق: ج۱ ص۲۸۷ ح۱۱۰۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="99" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المصنّف، عبد الرزّاق - به نقل از عامر بن ربیعه -: مشغول شستشوی خود بودیم و روی یکدیگر آب می</span>‌<span dir="rtl">ریختیم که علی علیه السلام نزدمان آمد و فرمود: «آیا بدون پوشش، خود را می</span>‌<span dir="rtl">شویید؟ به خدا سوگند که می</span>‌<span dir="rtl">ترسم شما نسل شر باشید».</span></li></ol>

 

<ol start="100" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن حَنان بن سَدير عن أَبيه، قال: دَخَلتُ أَنا و أَبي و جَدّي و عَمّي حَمّاماً بِالمَدينَةِ، فَإذا رَجُلٌ في بَيتِ المَسلَخِ، فَقالَ لَنا: مِمَّنِ القَومُ؟ فَقُلنا: مِن أَهلِ العِراقِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: وَ أَيُّ العِراقِ؟ قُلنا: كوفِيّونَ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: مَرحَباً بِكُم يا أَهلَ الكوفَةِ! أَنتُمُ الشِّعارُ دونَ الدِّثارِ</span><ref><span dir="rtl">قال المجلسي (رحمه الله): قال في القاموس: الشِّعار: مایلي الجَسَد من الثیاب. و الدِّثار - بالکسر -: ما فوق الشعار من الثیاب. انتهی. و الغَرَض بیان غایة الاختصاص و المَحَرمیّة للأسرار (مرآة العقول: ج۲۲ ص۳۹۸). و قال الفیض الکاشاني (رحمه الله): یعني أنتم الخاصّة و البطانة؛ و ذلك لأنّ أکثر أهل الکوفة کانوا من شیعتهم عليهم السلام و إن قَصَّروا أوّلاً (الوافي: ج۶ ص۶۴۰).</span></ref><span dir="rtl">.</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ قالَ: ما يَمنَعُكُم مِنَ الأُزُرِ؟ فَإنَّ رَسولَ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله قالَ: «عَورَةُ المُؤمِنِ عَلَى المُؤمِنِ حَرامٌ»!</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَبَعَثَ إلىٰ أَبي كِرباسَةً، فَشَقَّها بِأَربَعَةٍ، ثُمَّ أَخَذَ كُلُّ واحِدٍ مِنّا واحِداً، ثُمَّ دَخَلنا فيها... فَلَمّا خَرَجنا مِنَ الحَمّامِ سَأَلنا عَنِ الرَّجُلِ، فَإذا هُوَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام و مَعَهُ ابنُهُ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ عليه السلام.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۶ ص۴۹۷ ح۸، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۱۱۸ ح۲۵۲، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۱۲۹ ح۳۲۰ نحوه، بحار الأنوار: ج۴۶ ص۱۴۱ ح۲۴ و راجع الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۶ ص۴۹۷ ح۷ و کتاب من لا يحضره الفقيه: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۱۱۷ ح۲۵۰.</span></ref>

<ol start="100" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از حَنان بن سَدير، از پدرش -: من همراه پدر و پدربزرگ و عمويم به حمّامى در مدينه رفتیم. مردى در رختكن حمّام بود و به ما گفت: «اهل كجایید؟». گفتيم: اهل عراق.</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفت: «كجای عراق؟». گفتیم: كوفى هستيم.</span>

<span dir="rtl">گفت: «خوش آمديد، اى اهل کوفه! شما خودی و مَحرم اسرار ما هستيد».</span>

<span dir="rtl">سپس گفت: «چرا لُنگ نپوشیده</span>‌<span dir="rtl">اید؟ پيامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: عورت مؤمن بر مؤمن، حرام است».</span>

<span dir="rtl">آن گاه تكّه</span>‌<span dir="rtl">پارچه</span>‌<span dir="rtl">اى از كرباس براى پدرم فرستاد و او آن را چهار پاره كرد و هر پاره را يكى از ما برداشتيم و با آنها وارد حمّام شديم.… چون از حمّام بیرون آمدیم، در بارۀ آن مرد، پرس و جو كرديم. متوجّه شديم او على بن الحسين (زین العابدین) علیه السلام است و پسرش محمّد بن على علیه السلام نيز همراهش بود.</span>

<ol start="101" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن ابن أَبي يَعفور: سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّٰهِ عليه السلام: أَ يَتَجَرَّدُ الرَّجُلُ عِندَ صَبِّ الماءِ تُرىٰ عَورَتُهُ أَو يُصَبُّ عَلَيهِ الماءُ، أَو يَرىٰ هُوَ عَورَةَ النّاسِ؟ فَقالَ: كانَ أَبي يَكرَهُ ذٰلِكَ مِن كُلِّ أَحَدٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۶ ص۵۰۲ ح۲۸، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۱۲۵ ح۳۰۰، بحار الأنوار: ج۷۶ ص۷۸ ح۲۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="101" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از ابن ابی یَعفور -: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا جایز است مرد، هنگام شستن خود، لُخت شود، به طوری که عورتش دیده شود؟ یا کسی روی او آب بریزد؟ یا او عورت مردم را ببیند؟ فرمود: «پدرم این کار را از هیچ کسی خوش نمی</span>‌<span dir="rtl">داشت».</span></li></ol>

 

<ol start="102" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام عن أبي بصیر: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّٰهِ عليه السلام: يَغتَسِلُ</span>‌ <span dir="rtl">الرَّجُلُ</span>‌ <span dir="rtl">بارِزاً؟ فَقالَ: إذا لَم يَرَهُ أَحَدٌ فَلا بَأسَ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۱ ص۳۷۴ ح۱۱۴۸، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۱۳۲ ح۳۲۸، بحار الأنوار: ج۷۶ ص۸۰ ح۲۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="102" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از ابو بصیر -: به امام صادق علیه السلام گفتم: آیا جایز است مرد در فضای باز، غسل (/ حمّام) کند؟ فرمود: «اگر کسی او را نبیند، اشکالی ندارد».</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: هذه الموسوعة: عنوان «الحمّام».</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: مدخل «حمّام».</span>

<span id="توضیح-1"></span>
=== <span dir="rtl">توضیح</span> ===

<span dir="rtl">العورة في اللغة: كلّ ما يستحيي الإنسان من انكشافه.</span><ref><span dir="rtl">«العَورَةُ: السَّوءَةُ و كُلُّ ما يُستَحىٰ منه»</span> ‌<span dir="rtl">(المحیط في اللّغة: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۱۴۱ مادّۀ «عور»).</span></ref> <span dir="rtl">أمّا في اصطلاح الروايات و الفقه، فهي تطلق على القُبُل و الدُّبُر، أي الأعضاء التناسلية للإنسان و مخرج الغائط منه. و بحسب فقه الشيعة و السنّة، فإنّ ستر العورة بهذا المعنىٰ واجب على الرجال و النساء معاً، و كشفها أو تعريضها لرؤية الأجانب، و نظرهم إلیها، محرّم.</span><ref><span dir="rtl">«عَن أبي الحَسَنِ الماضي عليه السلام قالَ: العَورَةُ عَورَتانِ: القُبُلُ وَ الدُّبُرُ، فَأَمَّا الدُّبُرُ مَستورٌ بِالأَليَتَينِ، فَإذَا سَتَرتَ القَضيبَ وَ البَيضَتَينِ فَقَد سَتَرتَ العَورَةَ» (الکافي: ج۶ ص۵۰۱ ح۲۶).</span></ref> <span dir="rtl">أمّا بالنسبة إلى سائر أعضاء البدن، فثمّة فرق بين المرأة و الرجل؛ بِناءً على الروایات الواردة عن الفريقين، الشيعة والسنّة، يجب على النساء أن يسترن أجزاءً اُخرىٰ من أجسادهنّ عن نظر الأجانب</span>.

<span dir="rtl">في حين لا يُطلب ذلك من الرجل على الوجه نفسه.</span><ref><span dir="rtl">راجع: الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۵۲۱ ح۲.</span></ref> <span dir="rtl">إلّا في الحالات التي يُعَدّ فيها تَفريطُ الرجال في ستر العورة من المُنكرات الشرعية؛ و مع ذلك، ففي المجتمعات التي تَفرض قوانينُها أو أعرافُها التزاماً أكبر بالحشمة في لباس الرجال، فإنّ التقيّدَ بذلك أولىٰ و أليق</span>. <span dir="rtl">و هذا الحكم مؤيَّد أيضاً في روايات أهل السنّة.</span>

<span dir="rtl">بالإضافة إلى ذلك، ورد في بعض روايات الفريقين (الشيعة</span><ref><span dir="rtl">«لَيسَ لِلرَّجُلِ أن يَكشِفَ ثِيابَهُ عَن فَخِذِهِ وَ يَجلِسَ بَينَ قَوم» (الخصال: ص۶۳۰ ح۱۰ و تحف العقول: ص۱۱۹).</span></ref> <span dir="rtl">و السنّة) اعتبار الفخذ</span><ref><span dir="rtl">«فَخِذُ المَرءِ المُسلِمِ مِن عَورَتِهِ» (المعجم الكبير: ج۲ ص۲۷۳ ح۲۱۴۹ عن جرهد). «الفَخِذُ عَورَةٌ» (صحيح البخاري: ج۱ ص۱۴۵ ذیل ح۳۶۳ عن جرهد و ابن عبّاس و محمّد بن عبد اللّٰه بن جحش)، «غَطِّ فَخِذَكَ؛ فَإنَّ فَخِذَ الرَّجُلِ مِن عَورَتِهِ؛ ران خود را بپوشان» (مسند ابن حنبل: ج۱ ص۵۹۱ ح۲۴۹۳ عن ابن عبّاس)، «لا تَكشِف فَخِذَكَ، وَ لا تَنظُر إلىٰ فَخِذِ حَيٍّ وَ لا مَيِّتٍ» (سنن أبی داوود: ج۴ ص۴۰ ح۴۰۱۵ عن الإمام علی عليه السلام).</span></ref> <span dir="rtl">من العورة، كما ورد في بعض روايات أهل السنّة اعتبار ما بين السرّة و الركبة من عورة الرجل.</span><ref><span dir="rtl">رسول الله صَلّی الله عَليه وآلِه: «عَورَةُ المُؤمِنِ ما بَینَ سُرَّتِهِ إلیٰ رُکبَتِهِ» (الجامع الصغير: ج۲ ص۱۸۳ ح۵۶۴۱)، «ما بَينَ السُّرَّةِ وَ الرُّكبَةِ عَورَةٌ» (المعجم الأوسط: ج۷ ص۳۷۲ ح۷۷۶۱ عن عبد اللّٰه بن جعفر)، «ما فَوقَ الرُّكبَتَينِ مِنَ العَورَةِ، وَ ما أسفَلَ مِنَ السُّرَّةِ مِنَ العَورَةِ» (السنن الكبرىٰ: ج۲ ص۳۲۴ ح۳۲۳۷ عن أبي أيّوب).</span></ref> <span dir="rtl">غير أنّ فقهاء الشيعة لا يذهبون إلى هذا الرأي.</span><ref><span dir="rtl">«إنَّ الفَخِذَ لَیسَت مِنَ العَورَةِ» (تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۳۷۴ ح۱۱۵۰ و الوافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۶ ص۵۹۹).</span></ref> <span dir="rtl">و على هذا الأساس، فإنّ وجوب ستر هذه المناطق من الجسد - كما ورد في بعض الروايات - يُفهَم بوصفه توجيهاً أخلاقياً مناسباً لضرورات العُرف الاجتماعي، لا حكماً إلزامياً يترتّب عليه عقاب. و تفاصيل هذه المسألة تُبحث ضمن علم الفقه.</span>

<span dir="rtl">توضیح</span>

<span dir="rtl">عورت در لغت، هر آن چیزی است که انسان از آشکار شدنش خجالت می</span>‌<span dir="rtl">کشد؛ امّا در دیدگاه احادیث و اصطلاح فقهی، به معنای پیش و پشت آدمی یا همان آلت جنسی و مخرج مدفوع (عورتَین) است. از دیدگاه شیعه و اهل سنّت، ستر عورت به این معنا بر مرد و زن، واجب و کشف و در معرض دید نامحرمان نهادن آن و نگریستن به عورت دیگران، حرام است. در بارۀ بقیّۀ اعضای بدن نیز میان مرد و زن تفاوت است. بر پایۀ احادیث شیعه و اهل سنّت، زنان باید بخش</span>‌<span dir="rtl">های دیگری از بدن خود را در برابر نامحرمان بپوشانند؛ ولی بر مردان چنین وجوبی نیست، مگر در جایی که کم</span>‌<span dir="rtl">پوششی مردان، مُنکَر شرعی محسوب شود، هرچند در جوامعی که قانون یا عُرف آنها، پوشش بیشتری را برای مردان</span> ‌<span dir="rtl">الزام کرده، بهتر است که مردان به آن پایبند باشند. این حکم بر پایۀ روایات اهل سنّت نیز چنین است. افزون بر این، برخی روایات شیعی</span><ref><span dir="rtl">«جایز نیست مرد، لباسش را از ران خود کنار بزند و در میان جمعی بنشیند».</span></ref> <span dir="rtl">و اهل سنّت، ران (فَخِذ) را</span><ref><span dir="rtl">«ران مرد مسلمان، جزء عورت اوست»، «ران، عورت است»، «ران خود را بپوشان؛ چون ران مرد، جزء عورت اوست»، «ران خود را برهنه نکن و به ران کسی، زنده یا مرده، نگاه نکن».</span></ref> <span dir="rtl">و برخی روایات اهل سنّت، میانۀ ناف تا زانوی مردان را نیز عورت دانسته</span>‌<span dir="rtl">اند؛</span><ref><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: «عورت مسلمان، از ناف تا زانوی اوست»، «از ناف تا زانو عورت است»، «بالای زانوها جزء عورت است و پایین</span>‌<span dir="rtl">تر از ناف هم جزء عورت است».</span></ref> <span dir="rtl">ولی فقیهان شیعی، چنین نظری ندارند.</span> <ref><span dir="rtl">«ران، جزء عورت نیست».</span></ref> <span dir="rtl">بر این پایه، حکم به ستر این بخش از بدن را - که در برخی روایات آمده است-، باید حکمی اخلاقی و مناسب اقتضائات اجتماعی دانست و نه حکمی الزامی و کیفردار. تفصیل بیشتر را باید در دانش فقه سراغ گرفت.</span>

<span dir="rtl">راجع: هذه الموسوعة: عنوان «الحمّام» و عنوان «اللباس» / الدعاء عند ارتداء الثياب الجديدة.</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: مدخل «حمّام» و مدخل «لباس» / دعا هنگام پوشیدن لباس نو.</span>

<span id="مستثنیات-الحجاب"></span>
== <span dir="rtl">1 / 8: مُستَثنَیاتُ الحِجابِ</span> ==

<span dir="rtl">1 / 8</span><span dir="rtl">: موارد استثنای پوشش</span>

<span id="القواعد-من-النساء"></span>
=== <span dir="rtl">1 / 8 - 1: القَواعِدُ مِنَ النِّساءِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۸ - ۱</span><span dir="rtl">: زنان از کار افتاده</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَ القَوٰاعِدُ مِنَ النِّسٰاءِ اللاّٰتِي لاٰ يَرجُونَ نِكٰاحاً فَلَيسَ عَلَيهِنَّ جُنٰاحٌ أَن يَضَعنَ ثِيٰابَهُنَّ غَيرَ مُتَبَرِّجٰاتٍ بِزِينَةٍ وَ أَن يَستَعفِفنَ خَيرٌ لَهُنَّ وَ اللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ).</span><ref><span dir="rtl">النور: ۶۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(و بر زنانِ یائسه‌ای که [دیگر] امید زناشویی [و فرزندآوری] ندارند، گناهی نیست که لباس</span>‌<span dir="rtl">های خود را کنار بگذارند، به شرط این که زینتی (زیبایی و زیوری) را آشکار نکنند، و حتماً اگر عفّت بورزند، برای آنان بهتر است، و خداوند، شنوا و داناست).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="103" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباقر عليه السلام - فِي قَولِهِ عزّ وجلّ: (وَالقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ الـلَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا) -: مَا الَّذِي يَصلُحُ لَهُنَّ أَن يَضَعنَ مِن ثِيابِهِنَّ؟ قالَ: الجِلبابُ</span><ref><p><span dir="rtl">الجَلابیب: القُمُصُ والخُمُر، الواحد جلباب (مفردات ألفاظ القرآن: ص۱۹۹ «جلب». و قال الجزري: الجلباب: الإزار و الرداء، و قیل: الملحفه، و قیل: هو کالمقنعة تغطّي به المرأة رأسها و ظهرها و صدرها (اُنظر: النهایة: ج۱ ص۲۸۳ «جلب»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۲ ح۳ عن محمّد بن مسلم، عيون أخبار الرضا عليه السلام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۹۸ ح۱ عن الإمام الرضا عليه السلام نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۳۴ ح۱۲؛ السنن الکبریٰ: ج۷ ص۱۵۰ ح۱۳۵۳۳ عن ابن مسعود من دون إسناد إلی أحدٍ من أهل البیت عليهم السلام نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="103" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از محمّد بن مسلم -: هنگامی که از امام باقر علیه السلام در بارۀ این سخن خداوند عز وجل: (و بر زنانِ یائسه‌ای كه [دیگر] امید زناشویى [و فرزندآوری] ندارند) سؤال شد: چه لباس</span>‌<span dir="rtl">هایی را مى</span>‌<span dir="rtl">توانند كنار بگذارند؟ فرمود: «روسری</span>‌<span dir="rtl">های بلند را».</span></li></ol>

 

<ol start="104" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام - في قَولِهِ تَعالی: (أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ) -: الجِلبابَ و الخِمارَ إذا كانَتِ المَرأَةُ مُسِنَّةً.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۲ ح۴ عن حريز بن عبد اللّٰه، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۴۷ ح۲۵۴۳۳ و راجع مجمع البيان: ج۷ ص۲۴۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="104" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام – در بارۀ این سخن خداوند متعال: {و لباس</span>‌<span dir="rtl">های خود را كنار بگذارند)-: مقصود، چارقَد (روسری بلند) و مقنعه (روسری معمولی) است، آن گاه كه زن، سال</span>‌<span dir="rtl">خورده باشد.</span></li></ol>

 

<ol start="105" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: القَواعِدُ مِنَ النِّساءِ لَيسَ عَلَيهِنَّ جُناحٌ أَن يَضَعنَ ثِيابَهُنَّ. - قالَ: - تَضَعُ الجِلبابَ وَحدَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۲ ح۲ عن محمّد بن أبي حمزة، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۴۷ ح۲۵۴۳۲ و راجع التبیان في تفسیر القرآن: ج۷ ص۴۶۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="105" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در بارۀ زنانِ یائسه‌ای که (گناهی نیست اگر لباس</span>‌<span dir="rtl">های خود را كنار نهند) -: تنها روسری بلند (چادر) را كنار بگذارند.</span><ref><p><span dir="rtl">مقصود، فقط خود چادر (جِلباب) نیست؛ بلکه منظور این است که این بانوان سال</span>‌<span dir="rtl">خورده تنها می</span>‌<span dir="rtl">توانند لباس</span>‌<span dir="rtl">های روی خود را نپوشند؛ ولی آنان نیز نباید بدن خود را در معرض نگاه نامحرمان قرار دهند (ر. ک: مرآة العقول: ج۲۰ ص۳۴۵).</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="106" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام عن أبي الصباح الکناني: سَألتُ أبا عَبدِ اللهِ عليه السلام عَنِ</span>‌ <span dir="rtl">القَواعِدِ مِنَ النِّساءِ: مَا الَّذِي يَصلُحُ لَهُنَّ أَن يَضَعنَ مِن ثِيابِهِنَّ؟ فَقالَ: الجِلبابُ،</span>‌ <span dir="rtl">إلّا أَن</span>‌ <span dir="rtl">تَكونَ</span>‌ <span dir="rtl">أَمَةً، فَلَيسَ عَلَيها جُناحٌ أَن تَضَعَ خِمارَها.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۷ ص۴۸۰ ح۱۹۲۸، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۴۷ ح۲۵۴۳۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="106" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام- به نقل از ابو صباح کِنانی -: از امام صادق علیه السلام در بارۀ زنان یائسۀ بی‌رغبت به زناشویی پرسیدم: مراد از لباس</span>‌<span dir="rtl">هایی که آنها می</span>‌<span dir="rtl">توانند کنار بگذارند، چیست؟ فرمود: «مراد، روسری بلند (چادر) است، مگر این که کنیز باشد، که در این صورت، حتّی برداشتن روسری هم برایش گناهی ندارد».</span></li></ol>

 

<ol start="107" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عَن الحلبي عن الإمام الصادق عليه السلام - و قَد قَرَأَ: (أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ) فَقالَ -: الخِمارَ وَ الجِلبابَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قُلتُ: بَينَ يَدَي مَن كانَ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ عليه السلام: بَينَ يَدَي مَن كانَ، غَيرَ مُتَبَرِّجَةٍ بِزِينَةٍ، فَإن لَم تَفعَل فَهُوَ خَيرٌ لَها، وَ الزّينَةُ الَّتي يُبدينَ لَهُنَّ شَيءٌ فِي الآيَةِ الأُخرىٰ</span><ref><span dir="rtl">قال المجلسي (رحمه الله): قوله: «لَهنّ شيء» أي شيء یثبت لهنّ جوازُه في الآیة الاُخریٰ، و هي قوله عزّ وجلّ: (مَا ظَهَرَ مِنْهَا) [النور: ۳۱]؛ فإنّ ما سویٰ ذلك داخل في‌النهي عن التبرّج بها. و لا یبعد أن یکون «لَهُنّ» تصحیف «هي» (مرآة العقول: ج۲۰ ص۳۴۵).</span></ref><span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۲ ح۱، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۴۷ ح۲۵۴۳۱.</span></ref>

<ol start="107" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از حلبى-: امام صادق علیه السلام آیۀ ([گناهی نیست كه] لباس خود را كنار نهند) را خواند و فرمود: «روسری و چادر».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: جلوى هر كس كه باشد؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «جلوى هر كس كه باشد؛ ولی زینتی (زیبایی و زیوری) را آشكار نسازد. البتّه اگر چنین نكند (لباس خود را کنار ننهد)، برایش بهتر است و آن زینتی كه [جایز است] آشكارش نمایند، چیز دیگری است که در آیه</span>‌<span dir="rtl">ای دیگر</span><ref><span dir="rtl">در مرآة العقول (ج ۲۰ ص۳۴۵) آمده است: «زینت آشكار، جوازش در آیه</span>‌<span dir="rtl">اى دیگر [از همین سوره] بیان شده است: (وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنهَا؛ و زینت خویش را آشکار نسازند، مگر آنچه پیداست) [نور: آیۀ ۲۴] و جز زینت آشکار، بقیّۀ موارد، داخل در تبرّج است كه [در آیۀ ۶۰ از سورۀ نور] از آن نهى شده است».</span></ref> <span dir="rtl">آمده است».</span>

<ol start="108" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام عن يونُس بن عبد الرحمان: ذَكَرَ الحُسَينُ أَنَّهُ كَتَبَ إلَيهِ عليه السلام يَسأَلُهُ عَن حَدِّ القَواعِدِ مِنَ النِّساءِ اللّاتي إذا بَلَغَت</span>‌ <span dir="rtl">جازَ لَها أَن تَكشِفَ رَأسَها وَ ذِراعَها؟ فَكَتَبَ عليه السلام: مَن قَعَدنَ عَنِ النِّكاحِ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۷ ص۴۶۷ ح۱۸۷۱، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۴۷ ح۲۵۴۳۴ و راجع تفسیر الطبري: ج۱۰ الجزء ۱۸ ص۱۶۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="108" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از یونس بن عبد الرحمان -: حسین (راوی حدیث) گفت که به ایشان (امام علیه السلام) نامه نوشت و از سنّ زنانِ یائسه - که چون به آن سن برسند، برایشان جایز است پوشش از سر و ساق دستشان بردارند - پرسید. امام علیه السلام نوشت: «کسانی که [به سِنّی رسیده‌اند که دیگر] رغبتی به زناشویی ندارند».</span></li></ol>

 

<ol start="109" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">قرب الإسناد عن أحمد بن محمّد بن أبي نصر عن الإمام الرضا عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَنِ الرَّجُلِ: أَ يَحِلُّ لَهُ أَن يَنظُرَ إلىٰ شَعرِ أُختِ امرَأَتِهِ؟ فَقالَ: لا، إلّا أَن تَكونَ مِنَ القَواعِدِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قُلتُ لَهُ: أُختُ امرَأَتِهِ وَ الغَرِيبَةُ سَواءٌ؟ قالَ: نَعَم.</span>

<span dir="rtl">قُلتُ: فَما لي مِنَ النَّظَرِ إلَيهِ مِنها؟</span><ref><span dir="rtl">أي إذا کانت من القواعد من النساء.</span></ref> <span dir="rtl">فَقالَ: شَعرُها وَ ذِراعُها.</span><ref><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۳۶۳ ح۱۳۰۰، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۱۴۴ ح۲۵۴۲۰.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="109" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">قرب الإسناد - به نقل از احمد بن محمّد بن ابی نصر -: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: آیا برای مرد، جایز است که به موی خواهر زنش نگاه کند؟ فرمود: «نه، مگر این</span> ‌<span dir="rtl">که از زنان یائسۀ بی‌رغبت به زناشویی باشد».</span></li></ol>

<span dir="rtl">به ایشان گفتم: آیا خواهر زن و بیگانه یکی هستند؟ فرمود: «بله».</span>

<span dir="rtl">گفتم: پس من می</span>‌<span dir="rtl">توانم به چه بخشی از آنان (زنان یائسه) نگاه کنم؟ فرمود: «می</span>‌<span dir="rtl">توانی به مو و بازوی آنان (از آرنج تا سر انگشت) نگاه کنی».</span>

<span id="ما-ظهر-من-الزینة"></span>
=== <span dir="rtl">1 / 8 - 2: ما ظَهَرَ مِن الزّینَةِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۸ - ۲</span><span dir="rtl">: زینت</span>‌<span dir="rtl">هایی که نمایان است</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا).</span><ref><span dir="rtl">النور: ۳۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(و زينت خود [یعنی زیبایی و زیورِ خود] را جز آنچه نمایان است، آشكار نسازند).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="110" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام - لمّا سُئِلَ عَمّا تُبدِي المَرأَةُ مِن</span>‌ <span dir="rtl">زِينَتِها -: الوَجهَ وَ الكَفَّينِ.</span><ref><p><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۸۲ ح۲۷۰ عن مسعدة بن زياد، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۳ ح۷ و راجع السنن الکبری: ج۲ ص۳۱۹ ح۳۲۱۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="110" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - هنگامی که از ایشان در بارۀ زینت</span>‌<span dir="rtl">هایی پرسیده شد که زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند آشکار سازد -: صورت و پشت و روی دو دست تا مچ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: ص۴۴۰ (آیة الخمار).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص۴۴۱ (روسری و مقنعه).</span>

<span id="عند-المحارم-و-الطفل-و-غیر-اولي-الإربة"></span>
=== <span dir="rtl">1 / 8 - 3: عِندَ المَحارِمِ و الطِّفلِ و غَیرِ اُولِي الإربَةِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۸ - ۳</span><span dir="rtl">: نزد محارم، کودکان و مردانی که نیاز شهوانی ندارند</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ).</span><ref><span dir="rtl">النور: ۳۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(و به زنان مسلمان بگو كه چشمان خود را [از نگاه هوس</span>‌<span dir="rtl">آلود] فرو گیرند و دامان خود را حفظ كنند و زينت خود [یعنی زیبایی و زیور خود] را آشكار نسازند، جز آنچه پیداست، و بايد روسرى</span>‌<span dir="rtl">هاى خود را بر روى گریبان</span>‌<span dir="rtl">هایشان بیندازند و زینت خود را آشكار نسازند، جز برای شوهرانشان يا پدرانشان يا پدران شوهرانشان يا پسرانشان يا پسران شوهرانشان يا برادرانشان يا پسران برادرانشان يا پسران خواهرانشان يا زن</span>‌<span dir="rtl">هاى [همکیش]</span>‌<span dir="rtl">شان يا برده</span>‌<span dir="rtl">هایشان يا مردانِ وابستۀ خانواده كه نياز شهوانى ندارند يا كودكانى كه از آميزش با زن</span>‌<span dir="rtl">ها آگاهی ندارند، و [زنانى كه خلخال در پا دارند] پاهاى خود را [محكم] به زمين نزنند تا آنچه از زينت</span>‌<span dir="rtl">هايشان پنهان مى</span>‌<span dir="rtl">دارند، شناخته نشود، و همگى شما - اى مسلمانان - به سوى خدا باز گرديد، باشد كه رستگار شويد).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="111" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر عليه السلام: وَ أَمّا قَولُهُ:</span> <span dir="rtl">(‌أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ)</span>‌<span dir="rtl">، فَهُوَ الشَّيخُ</span>‌ <span dir="rtl">الكَبيرُ الفانِي</span>‌ <span dir="rtl">الَّذي لا حاجَةَ لَهُ فِي النِّساءِ، وَ الطِّفلِ الَّذي لَم يَظهَر عَلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">عَوراتِ النِّساءِ.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسیر القمّي: ج۲ ص۱۰۱ عن أبي الجارود، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۳ ح۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="111" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: و امّا سخن خداوند: (مردانِ وابستۀ خانواده که نیاز شهوانی ندارند)، مراد، مردان پیر و سال</span>‌<span dir="rtl">خورده است که نیاز به زن ندارند و کودکانی که [هنوز] از مسائل جنسی زنان سر در نمی</span>‌<span dir="rtl">آورند.</span>‌</li></ol>

 

<ol start="112" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن زرارة: سَأَلتُ أَبا جَعفَرٍ عليه السلام عَن قَولِ اللّٰهِ عزّ وجلّ:</span> <span dir="rtl">(أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ)، قالَ: الأَحمَقُ الَّذي لا يَأتِي النِّساءَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۳ ح۱، تهذیب الأحکام: ج۷ ص۴۶۸ ح۱۸۷۳ عن الإمام الصادق عليه السلام، معاني الأخبار: ص۱۶۱ ح۱، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۴ ح۱۳ و راجع تفسیر القرطبي: ج۱۲ ص۲۳۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="112" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از زُراره -: از امام باقر علیه السلام در بارۀ اين سخن خداوند عز وجل: (مردانِ وابستۀ خانواده که نیاز شهوانی ندارند) پرسیدم. فرمود: «کم</span>‌<span dir="rtl">خردی كه به زنان شهوت ندارد».</span></li></ol>

 

<ol start="113" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: سُئِلَ أَميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام عَنِ الصَّبِيِّ يَحجُمُ المَرأَةَ؟ قالَ عليه السلام: إن كانَ يُحسِنُ يَصِفُ، فَلا.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۳۴ ح۱ عن السکوني، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۷۲ ح۲۵۵۱۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="113" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: از امير مؤمنان علیه السلام سؤال شد: آیا پسربچّه مى</span>‌<span dir="rtl">تواند زن را حجامت كند؟ فرمود: «اگر بتواند [ویژگی</span>‌<span dir="rtl">های بدن زن را] دقیق وصف کند، نه».</span></li></ol>

 

<ol start="114" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الرضا عليه السلام: يُؤخَذُ الغُلامُ بِالصَّلاةِ و هُوَ ابنُ سَبعِ سِنينَ، و لا تُغَطِّي المَرأَةُ شَعرَها مِنهُ حَتّىٰ يَحتَلِمَ.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۴۳۶ ح۴۵۰۷ عن أحمد بن محمّد بن أبي نصر، وسائل الشیعة: ج۱۴ ص۱۶۹ ح۲۵۴۹۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="114" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام رضا علیه السلام: پسر در هفت سالگى براى نماز، بازخواست می</span>‌<span dir="rtl">شود و تا زمانى كه محتلم نشده است، لازم نيست زن، موى خود را از او بپوشاند.</span></li></ol>

 

<ol start="115" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: لا تُغَطِّي المَرأَةُ رَأسَها مِنَ</span>‌ <span dir="rtl">الغُلامِ</span>‌ <span dir="rtl">حَتّىٰ يَبلُغَ الغُلامُ.</span><ref><p><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۳۸۵ ح۱۳۵۵ عن أحمد بن محمّد بن أبي نصر، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۵ ح۱۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="115" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام رضا علیه السلام: لازم نیست زن، سر خود را از پسری که به سنّ بلوغ نرسیده است، بپوشاند.</span></li></ol>

 

<ol start="116" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المعجم الکبیر عن الزُّبَيرِ بن بَكّار: كانَت صَفِيَّةُ بِنتُ عَبدِ المُطَّلِبِ لا تُغَطّي رَأسَها مِن رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله، وَ لا مِن عَشَرَةٍ مِنَ المُهاجِرِينَ الأَوَّلِينَ: حَمزَةُ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ أَخوها، وَ جَعفَرٌ وَ عَلِيٌّ ابنا أَبي طالِبٍ ابنا أَخيها، وَ الزُّبَيرُ بنُ العَوّامِ ابنُها، وَ عُثمانُ بنُ عَفّانَ ابنُ ابنَةِ أُختِها، أُمُّهُ أَروىٰ بِنتُ كَريزٍ، وَ أُمُّهَا البَيضاءُ أُمُّ حَكيمٍ بِنتُ عَبدِ المُطَّلِبِ، وَ أَبو سَلَمَةَ بنُ عَبدِ الأَسَدِ وَ أَبو سَبرَةَ بنُ أَبي رُهمٍ ابنا أُختِها بَرَّةَ بِنتِ عَبدِ المُطَّلِبِ، وَ أُمُّ طُلَيبِ</span> <span dir="rtl">بنِ نُمَيرِ بنِ وَهبِ بنِ عَبدِ قُصَيٍّ:</span> <span dir="rtl">أَروىٰ بِنتُ عَبدِ المُطَّلِبِ، وَ</span> <span dir="rtl">أُمُّ عَبدِ اللّٰهِ وَ أَبِي أَحمَدَ الأَعمَى</span><ref><p><span dir="rtl">قوله: «و اُمّ طُلَیب... و اُمّ عبد اللّٰه و أبي أحمد الأعمیٰ» الظاهر أنّ «طُلَیب» و «عبد اللّٰه» و «أبي أحمد الأعمیٰ» هؤلاء الثلاثة أیضاً لا تُغطّي صفیّةُ رأسَها منهم؛ لأنّها خالتهم، فیکون العدد عشرة.</span></p></ref> <span dir="rtl">الشّاعِرِ وَ اسمُهُ عَبدُ بنُ جَحشِ بنِ رِئابِ بنِ يَعمُرَ بنِ حُبَيرَةَ بنِ مُرَّةَ بنِ غَنمِ بنِ دُودانَ بنِ أَسَدِ بنِ خُزَيمَةَ: أُمَيمَةُ بِنتُ عَبدِ المُطَّلِبِ، وَ تُوُفِّيَت صَفِيَّةُ فِي خِلافَةِ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ.</span><ref><p><span dir="rtl">المعجم الكبير: ج۲۴ ص۳۱۹ ح۸۰۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="116" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المعجم الکبیر - به نقل از زبیر بن بکّار -: صفّیه دختر عبد المطّلب، از پیامبر خدا و ده نفر از مهاجران اوّلیه رو نمی</span>‌<span dir="rtl">گرفت: از برادرش حمزة بن عبد المطّلب، از برادرزاده</span>‌<span dir="rtl">هایش جعفر و علی، پسران ابو طالب، از پسرش زبیر بن عوّام، از نوۀ دختری خواهرش عثمان بن عفّان - که مادرش اَرویٰ بنت کَریز و مادر اَرویٰ بیضاء اُمّ حکیم دختر عبد المطّلب است - و [از] ابو سلمة بن عبد الأسد و ابو سَبرة بن ابی رُهم، پسران خواهرش بَرّه دختر عبد المطّلب و مادر طُلَیب بن نُمَير بن وَهب بن عبد قُصَی [که همین] اَروىٰ بنت عبد المُطّلب [است] و مادر عبد اللّٰه و ابو احمدِ اَعمای شاعر- که نامش عبد بن جَحش بن رِئاب بن يَعمُر بن حُبَيرَة بن مُرّة بن غَنم بن دودان بن اَسد بن خُزَيمة است - [که همان] اُمَیمه دختر عبد المطّلب [است]. صفیّه در زمان خلافت عمر بن خطّاب از دنیا رفت.</span></li></ol>

==== <span dir="rtl">بیان</span> ====

<span dir="rtl">إضافةً إلى ما سبق ذكره، فإنّ الإماء مستثنياتٌ أيضاً من حكم وجوب الحجاب، و تدلّ على ذلك رواياتٌ عديدةٌ.</span><ref><span dir="rtl">راجع: تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۴ ص۲۸۱ ح۸۵۱ و ۸۵۹ و ص۳۲۷ ح۱۰۱۵، المقنع للصدوق: ص۱۹۶، منتقى الجمان: ج۱ ص۴۶۷، وسائل الشيعة: ج۳ ص۲۹۷ ح۵۵۵۴ و ۵۵۵۵.</span>

<span dir="rtl">راجع: الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۳۹۴ ح۲ و ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۵۲۵ ح۲، تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۱۷ ح۸۵۵ و ح۸۵۹، کتاب من لا يحضره الفقيه: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۳۷۳ ح۱۰۸۵ و ۱۰۸۶، علل الشرائع: ص۳۴۵ ح۱ و ص۳۴۶ ح۳، المحاسن: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۳۷ ح۱۱۱۶، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۸۳ ص۱۸۱ ح۶ و ۷ و ص۱۸۲ ح۹، وسائل الشيعة: ج۳ ص۲۸۱ ح۵۴۷۲.</span></ref> <span dir="rtl">كما أنّه - بناءً على بعض الآيات و الروايات - يجوز للمرأة ألّا تغطّي شعر رأسها و ساقيها أمام العبيد الذين تملكهم،</span><ref><span dir="rtl">راجع: الكافي: ج۵ ص۵۳۱ ح۱ - ۴، کتاب من لا يحضره الفقيه: ج۳ ص۴۶۹ ح۴۶۳۲، مجمع البيان: ج۸ ص۵۷۷، وسائل الشيعة: ج۲۰ ص۲۲۳ باب ۱۲۴: ما يحلّ للمملوك النظر إليه من مولاته.</span></ref> <span dir="rtl">و إن كانت الروايات متباينةً و مختلفةً بشأن جواز نظر العبد (المملوك) إلى سيّدته</span>.<ref><span dir="rtl">ففي روایة عن الإمام عليّ عليه السلام - أنّهُ کانَ یَقولُ -: لا يَنظُرِ العَبدُ إلىٰ شَعرِ سَيِّدَتِهِ (قرب الإسناد: ص۱۰۳ ح۳۴۶ عن الحسين بن علوان عن الإمام الصادق عن أبيه عليهما السلام، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۴۴ ح۲ و راجع المصنّف لابن أبي شيبة: ج۳ ص۴۱۵ ح۳).</span></ref> <span dir="rtl">و من الجدير بالذكر أنّ هناك خلافاً في مدى شمول هذا الحكم للخدم، و كذلك للرجال المخنّثين والمخصيّين، رغم أنّ أكثر الفقهاء لم يقرّوا بهذا الشمول. و نظراً لكون هذه المسألة فقهيةً و نادرة الابتلاء في العصر الحاضر، فإنّنا نحيل المهتمّين بها إلى الكتب الحديثية و الفقهية لمزيدٍ من البحث و التفصيل</span>.<ref><span dir="rtl">راجع: وسائل الشیعة: ج۲ ص۲۲۵ باب ۱۲۵ «عدم جواز نظر الخصيّ إلى المرأة»، جواهر الکلام: ج۲۹ ص۹۰ و فیه: «(هل يجوز للخصيّ) البالغ (النظر إلى المرأة المالكة) له (أو الأجنبية) عنه و لو لكونه حرّاً و بالعكس؟ (قيل: نعم) يجوز، (و قيل: لا) يجوز...».</span></ref>

<span dir="rtl">نکته</span>

<span dir="rtl">افزون بر موارد یاد شده، کنیزان نیز از حکم وجوب حجاب، مستثنا هستند و روایات فراوانی بر این مطلب دلالت دارند.</span>

<span dir="rtl">همچنین بر پایۀ برخی آیات و روایات، زن می</span>‌<span dir="rtl">تواند موی سر و نیز ساق دست و پای خود را از مردان برده</span>‌<span dir="rtl">ای که در تملّک دارد، نپوشاند، هر چند در جواز نگاه کردن بنده (مملوک) به بانویش، برخی روایات مختلف و متعارض در دست است.</span>

<span dir="rtl">گفتنی است در شمول این حکم نسبت به خادمان و و مردان مُخَنّث (عِنّین) و خَصیّ (اخته شده) نیز اختلاف شده است، هر چند بیشتر فقیهان، این شمول را نپذیرفته</span>‌<span dir="rtl">اند. از آن جا که این، مسئله</span>‌<span dir="rtl">ای فقهی و در روزگار کنونی کم</span>‌<span dir="rtl">ابتلاست، علاقه</span>‌<span dir="rtl">مندان را به کتاب</span>‌<span dir="rtl">های فقهی ارجاع می</span>‌<span dir="rtl">دهیم.</span>

<span id="الفصل-الثاني-بعض-أحکام-النظر"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الثّاني: بَعضُ أحکامِ النَّظَرِ</span> =

<span dir="rtl">فصل دوم</span><span dir="rtl">: برخی از احکام نگاه کردن</span>

<span id="الأمر-بغض-النظر"></span>
== <span dir="rtl">2 / 1: الأمرُ بِغَضِّ النَظَرِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۱:</span> <span dir="rtl">دستور به فرو گرفتن چشم</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِكَ أَزْكىٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِيرٌ بِمٰا يَصْنَعُون * وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ وَ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَىٰ عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَ لَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَى اللهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ).</span><ref><span dir="rtl">النور: ٣٠ - ۳۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(به مردان مسلمان بگو که چشمان خود را [از دیدن آنچه حرام است</span>‌<span dir="rtl">] فرو گیرند و شرمگاه خود را حفظ كنند. اين براى آنان پاكيزه</span>‌<span dir="rtl">تر است. قطعاً خدا به كارهايى كه انجام مى</span>‌<span dir="rtl">دهند، آگاه است * و به زنان مسلمان بگو که چشمان خود را [از نگاه هوس آلود] فرو گیرند و شرمگاه خود را حفظ كنند و زينت خود [یعنی زیبایی و زیور خود] را آشکار نسازند، مگر مقدارى كه [به گونۀ عادی مانند انگشتر و حنا و سرمه، بر دست و صورت</span>‌<span dir="rtl">] پيداست و [براى پوشاندن گردن و سينه</span>‌<span dir="rtl">] روسری</span>‌<span dir="rtl">های خود را بر روى گريبان</span>‌<span dir="rtl">هايشان بيندازند و زیبایی و زیور خود را آشكار نكنند، جز برای شوهرانشان يا پدرانشان يا پدران شوهرانشان يا پسرانشان، يا پسران شوهرانشان يا برادرانشان يا پسران برادرانشان يا پسران خواهرانشان يا زن</span>‌<span dir="rtl">های [همکيش] شان، يا برده</span>‌<span dir="rtl">هایشان، يا مردانِ وابستۀ خانواده که نیاز شهوانی ندارند، يا کودکانی كه از آمیزش با زن</span>‌<span dir="rtl">ها آگاهی ندارند و [زنانی که خلخال در پا دارند] پاهای خود را [محکم] به زمين نزنند که آنچه از زينت</span>‌<span dir="rtl">هايشان پنهان مى</span>‌<span dir="rtl">دارند، [به وسيلۀ نامحرمان</span>‌<span dir="rtl">] شناخته نشود، و همگی شما - اى مسلمانان - به سوى خدا باز گرديد، باشد که رستگار شويد).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="117" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر عليه السلام: استَقبَلَ شابٌّ من الأنصارِ امرَأةً بالمَدينَةِ، و كانَ النِّساءُ يَتَقَنَّعنَ خَلفَ آذانِهِنَّ، فنَظَرَ إلَيها و هِيَ مُقبِلَةٌ‌، فلَمّا جازَت نَظَرَ إلَيها و دَخَلَ في زُقاقٍ قد سَمّاهُ ببَني فُلانٍ‌، فجَعَلَ يَنظُرُ خَلفَها، وَ اعتَرَضَ وَجهَهُ عَظمٌ في الحائطِ أو زُجاجَةٌ فشَقَّ وَجهَهُ‌، فلَمّا مَضَتِ المَرأةُ نَظَرَ فإذا الدِّماءُ تَسيلُ على صَدرِهِ و ثَوبِهِ‌، فقالَ‌: وَ اللّهِ لَآتِيَن رَسولَ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله وَ لَاُخبِرَنَّهُ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ‌: فَأَتاهُ، فَلَمّا رَآهُ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله قالَ لَهُ‌: ما هٰذا؟ فَأَخبَرَهُ‌، فَهَبَطَ جَبرَئيلُ عليه السلام بِهٰذِهِ الآيَةِ‌: (قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِكَ أَزْكىٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَـبِيرٌ بِمٰا يَصْنَعُونَ‌).</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج۵ ص۵٢١ ح۵ عن سعد الإسكاف، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۱۳۸ح۲۵۳۹۸.</span></ref>

<ol start="117" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: جوانی از انصار در مدینه با زنی روبه</span>‌<span dir="rtl">رو شد، در حالی که آن روزها زنان، روسری</span>‌<span dir="rtl">های خود را پشت گوش</span>‌<span dir="rtl">هایشان می</span>‌<span dir="rtl">بستند. او به زن نگاه کرد - در حالی که زن به سوی او می</span>‌<span dir="rtl">آمد - و هنگامی که از کنار او گذشت، همچنان نگاهش را به دنبال او ادامه داد تا این</span>‌<span dir="rtl">که وارد کوچه</span>‌<span dir="rtl">ای شد که به نام بنی فلان شناخته می</span>‌<span dir="rtl">شد. او همچنان به زن نگاه می</span>‌<span dir="rtl">کرد، تا این که صورتش به استخوان یا شیشه</span>‌<span dir="rtl">ای که در دیوار بود، برخورد کرد و زخمی شد. وقتی زن رفت، نگاه کرد و دید که خون بر سینه و لباسش جاری است. گفت: به خدا سوگند، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه وآله می</span>‌<span dir="rtl">روم و او را باخبر می</span>‌<span dir="rtl">کنم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پس نزد پیامبر صلی الله علیه وآله رفت. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله هنگامی که او را دید، از او پرسید: «چه شده است؟». جوان، ماجرا را بازگو کرد. آن گاه جبرئیل علیه السلام این آیه را نازل کرد: (به مؤمنان بگو چشم</span>‌<span dir="rtl">های خود را فرو گیرند و شرمگاه خود را حفظ کنند. این برای آنان پاکیزه</span>‌<span dir="rtl">تر است. قطعاً خداوند به کارهایی که انجام می</span>‌<span dir="rtl">دهند، آگاه است).</span>

<ol start="118" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللَّه صلّی الله عليه وآله: أيُّها النّاسُ! إنّمَا النَّظَرُ مِن الشَّيطانِ، فَمَن وَجَدَ مِن ذٰلكَ شَيئاً فَليَأْتِ أهلَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۴۹۴ ح۱ عن حمّاد بن عثمان عن الإمام الصادق عليه السلام، كتاب من لا يحضره الفقيه: ج۴ ص۱۹ ح۴۹۷۵، بحار الأنوار: ج۱۶ ص۲۵۹ ح۴۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="118" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: ای مردم! نگاه کردن [به نامَحرم]، از سوی شیطان است. پس هر کس چیزی از آن را در خود یافت، باید به سوی خانواده</span>‌<span dir="rtl">اش رود.</span></li></ol>

 

<ol start="119" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: إذا نَظَرَ أحَدُكُم إلَى امرَأةٍ تُعجِبُهُ فليُلامِس أهلَهُ، فَإنَّمَا هِيَ امرَأةٌ كَامرَأتِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحكمة ۴۲۰، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۹ ح۴۳؛ ربيع الأبرار: ج۴ ص۲۹۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="119" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: هر گاه یکی از شما به زنی نگاه کرد و از او خوشش آمد، [برود و] با همسر خود نزدیکی کند؛ زیرا او نیز زنی مانند همسرش است</span>.</li></ol>

 

<ol start="120" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام: لَكُم أوّلُ نَظرَةٍ إلَى المَرأةِ، فلا تُتبِعوها بِنَظرَةٍ اُخریٰ و احذَروا الفِتنَةَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الخصال: ص۶۳۲ ح۱۰ عن أبي بصير و محمّد بن مسلم عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام، بحار الأنوار:</span> ‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۳۵ ح۲۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="120" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: شما اجازه دارید نخستین نگاه را به زن داشته باشید؛ امّا آن را با نگاه دوم، دنبال نکنید و از فتنه</span>‌<span dir="rtl">ها بپرهیزید</span>.</li></ol>

 

<ol start="121" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه عليه السلام - في ذِکرِ قِصَّةِ موسیٰ و سَقیهِ الماءَ لِابنَتَي شُعَیبٍ عليه السلام -: فَلَمّا رَجَعَتا ابنَتا شُعَيبٍ إلىٰ شُعَيبٍ عليه السلام، قالَ لَهُما: أسرَعتُمَا الرُّجوعَ‌! فَأَخبَرَتاهُ بِقِصَّةِ موسىٰ عليه السلام و لَم تَعرِفاهُ‌.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ شُعَيبٌ لِواحِدَةٍ مِنهُنَّ‌: اذهَبي إلَيهِ فَادعيهِ لِنَجزِيَهُ أجرَ ما سَقىٰ لَنا.</span>

<span dir="rtl">فَجاءَت إلَيهِ كَما حَكَى‌اللّٰهُ تَعالىٰ (تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيٰاءٍ<span class="mark">‌</span>)، فَقالَت: (إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مٰا سَقَيْتَ لَنٰا) فَقامَ موسىٰ عليه السلام مَعَها و مَشَت أمامَهُ، فَسَفَقَتهَا الرِّياحُ، فَبانَ عَجُزُها، فَقالَ لَها موسىٰ عليه السلام: تَأَخَّري و دُلّيني عَلَى الطَّريقِ بِحَصاةٍ تُلقيها أمامي أتبَعها؛ فَأنَا مِن قَومٍ لا يَنظُرونَ في أدبارِ النِّساءِ.</span>

<span dir="rtl">فَلَمّا دَخَل عَلىٰ شُعَيبٍ قَصَّ عَلَيهِ قِصَّتَهُ‌. فَقالَ لَهُ شُعَيبٌ عليه السلام: (لاٰ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِينَ‌).</span>

<span dir="rtl">قالَت إحدىٰ بَناتِ شُعَيبٍ‌: (يٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ<span class="mark">‌</span>)</span><ref><span dir="rtl">القصص: ٢۵ و ٢۶.</span></ref><span dir="rtl">.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَها شُعَيبٌ‌: أمّا قُوَّتُهُ فَقَد عَرَفتيهِ أنَّهُ يَستَقِي الدَّلوَ وَحدَهُ‌، فَبِمَ عَرَفتِ أمانَتَهُ؟</span>

<span dir="rtl">فَقالَت: إنَّهُ لَمّا قالَ لي: تَأَخَّري عَنّي و دُلّيني عَلَى الطّريقِ فَأَ نَا مِن قَومٍ لا يَنظُرونَ في أدبارِ النِّساءِ‌، عَرَفتُ أنَّهُ لَيسَ مِنَ القَومِ الَّذينَ يَنظُرونَ في أعجازِ النِّساءِ‌، فَهٰذِهِ أمانَتُهُ‌.</span><ref><span dir="rtl">تفسير القمّي: ج٢ ص١٣٨.</span></ref>

<ol start="121" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در بیان داستان موسی علیه السلام و آب کشیدن او برای دو دختر شعیب علیه السلام -: هنگامی که دختران شعیب نزد پدرشان باز گشتند، شعیب به آنها گفت: زود بر گشتید! آن دو، داستان موسی علیه السلام را برای او بیان کردند، بدون این که او را بشناسند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">شعیب به یکی از آنان گفت: نزد او برو و دعوتش کن تا مزد سیراب کردن گوسفندان ما را دریافت کند.</span>

<span dir="rtl">او نزد موسی علیه السلام رفت، همان</span> ‌<span dir="rtl">گونه که خداوند متعال توصیف کرده است: (با حیای کامل راه می</span>‌<span dir="rtl">رفت). سپس گفت: (پدرم تو را دعوت می</span>‌<span dir="rtl">کند تا مزد کاری را که برای ما انجام داده</span>‌<span dir="rtl">ای، بدهد). موسی علیه السلام همراه او حرکت کرد و دختر در جلو راه می</span>‌<span dir="rtl">رفت. باد لباسش را کنار زد و پشتش نمایان شد. موسی علیه السلام به او گفت: پشت سر من راه برو و مسیر را با انداختن سنگی نشان بده که من آن را دنبال کنم؛ زیرا ما قومی هستیم که به پشت سر زنان [هم] نگاه نمی</span>‌<span dir="rtl">کنیم».</span>

<span dir="rtl">هنگامی که موسی علیه السلام نزد شعیب علیه السلام آمد، داستان [زندگی] خود را برای او بیان کرد. شعیب علیه السلام به او گفت: (نترس. از قوم ستمگر، نجات یافته</span>‌<span dir="rtl">ای).</span>

<span dir="rtl">یکی از دختران شعیب گفت: (پدر! او را استخدام کن؛ زیرا بهترین کسی که می</span>‌<span dir="rtl">توانی استخدام کنی، فرد نیرومند و امین است).</span>

<span dir="rtl">شعیب علیه السلام به او گفت: نیروی او را شناخته</span>‌<span dir="rtl">ای؛ زیرا خودش دلو را کشید؛ امّا امانتداری او را از کجا دانستی؟</span>

<span dir="rtl">دختر پاسخ داد: هنگامی که به من گفت: «پشت سر من راه برو و مسیر را نشانم بده؛ زیرا ما قومی هستیم که به پشت سرِ زنان نگاه نمی</span>‌<span dir="rtl">کنیم»، فهمیدم که او از کسانی نیست که از پشت</span> ‌<span dir="rtl">سر به زنان نگاه کنند. این، نشانۀ امانتداری اوست.</span>

<ol start="122" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الكاظم عليه السلام - في قَضِيَّةِ موسىٰ عليه السلام و بِنتِ شُعَيبٍ -: قالَ لَها شُعَيبٌ عليه السلام: يا بُنَيَّةُ‌، هٰذا قَوِيٌّ قَد عَرَفتِهِ بِرَفعِ الصَّخرَةِ‌، الأَمينُ مِن أينَ عَرَفتِهِ؟! قالَت: يا أبَةِ‌، إنّي مَشَيتُ قُدّامَهُ‌، فَقالَ‌: امشي مِن خَلفي فَإن ضَلَلتُ فَأَرشِديني إلَى الطَّريقِ‌، فَإنّا قَومٌ لا نَنظُرُ في أدبارِ النِّساءِ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">كتاب من لا يحضره الفقيه: ج۴ ص١٩ ح۴٩٧۴ عن صفوان بن يحيىٰ‌، فقه القرآن للراوندی: ج٢ ص١۴۵، بحار الأنوار: ج١٣ ص٣٢ ح۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="122" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام کاظم علیه السلام - در داستان موسی علیه السلام و دختر شعیب -: شعیب علیه السلام به دخترش گفت: دخترم! این مرد، نیرومند است که توانسته سنگ را بردارد؛ امّا از کجا دانستی که امین است؟ دختر پاسخ داد: پدر! من جلوتر از او راه رفتم؛ ولی او گفت: «پشت سر من حرکت کن. اگر راه را گم کردم، مرا راه</span>‌<span dir="rtl">نمایی کن؛ زیرا ما قومی هستیم که از پشت سر زنان [هم] به آنها نگاه نمی</span>‌<span dir="rtl">کنیم».</span></li></ol>

 

<ol start="123" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الرضا عليه السلام - مِمّا كَتَبَهُ إليٰ مُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ في جَوابِ مَسائِلِهِ -: حُرِّمَ النَّظَرُ إلىٰ شُعورِ النِّساءِ المَحجُوباتِ بِالأَزواجِ و إلىٰ غَيرِهِنَّ مِنَ النِّساءِ لِما فيهِ مِن تَهيِيجِ الرِّجالِ، و ما يَدعُو التَّهيِيجُ إلَيهِ مِنَ الفَسادِ وَ الدُّخولِ في ما لا يَحِلُّ و لا يَجمُلُ،</span>‌ <span dir="rtl">و كَذٰلِكَ ما أشبَهَ الشُّعورَ، إلَّا الَّذي قالَ اللّهُ تَعالىٰ: (وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللَّاتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ)</span><ref><p><span dir="rtl">النور: ۶۰.</span></p></ref> <span dir="rtl">أي غَيرَ الجِلبابِ، فَلا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إلىٰ شُعورِ مِثلِهِنَّ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">عیون أخبار الرضا عليه السلام: ج۲ ص۸۸ و ۹۷ ح۱ عن محمّد بن سنان، علل الشرائع: ص۵۶۵ ح۱ نحوه، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۴ ح۱۲.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="123" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام رضا علیه السلام - از جملۀ آنچه در پاسخ سؤال</span>‌<span dir="rtl">های محمّد بن سِنان نوشته است -: نگاه كردن به موى زنان شوهردار و ديگر زنان، به اين علّت حرام شده است كه موجب تحريک مردها مى</span>‌<span dir="rtl">شود و اين تحريک، به فساد و ارتكاب اعمال حرام و ناشايست مى</span>‌<span dir="rtl">انجامد. همچنين است دیگر چيزهايى كه [به لحاظ تحريک كنندگى] مانند مو هستند، مگر در مواردى كه خداى متعال فرموده است: (و بر زنانِ یائسه‌ای كه امید زناشویی [و فرزندآوری] ندارند، گناهى نيست كه پوشش خود را كنار نهند، [به شرطى كه] زينتى را آشكار نكنند)؛ یعنی بجز جامه [پوشش</span>‌<span dir="rtl">های دیگر را کنار نهند]. نگاه كردن به موهاى اين گونه زنان، اشكالى ندارد.</span></li></ol>

 

<ol start="124" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: أما يَخشَى الَّذينَ يَنظُرونَ في أدبارِ النِّساءِ‌، أن يُبتَلَوا بِذٰلِكَ في نِسائِهِم‌؟!</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج۵ ص۵۵٣ ح٢ عن هشام بن سالم، كتاب من لا يحضره الفقيه: ج۴ ص١٩ ح۴٩٧٣، دعائم الإسلام: ج٢ ص٢٠٢ ح٧۴٠ و فيهما «ما يأمن» بدل «أما يخشىٰ»، وسائل الشيعة: ج١۴ ص١۴۵ ح٢۵۴٢۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="124" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: آیا کسانی که از پشت سر زنان به آنها نگاه می</span>‌<span dir="rtl">کنند، نمی</span>‌<span dir="rtl">ترسند که همین، دامنگیر زنان خودشان شود؟!</span></li></ol>

<span id="مستثنیات-النظر"></span>
== <span dir="rtl">2 / 2: مُستَثنَیاتُ النَّظَرِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۲</span><span dir="rtl">: موارد استثنای نگاه کردن</span>

<span id="الوجه-و-الكفان-و-القدمان"></span>
=== <span dir="rtl">2 / 2 - 1: الوَجهُ وَ الكَفّانِ وَ القَدَمانِ</span> ===

<span dir="rtl">۲ / ۲ - ۱</span><span dir="rtl">: صورت، کف دو دست و دو قدم</span>

<ol start="125" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن مَروَك بن عُبَید عن بعض أصحابنا عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: قُلتُ لَهُ: ما يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أن يَرىٰ مِنَ المَرأَةِ إذا لَم يَكُن مَحرَماً؟ قالَ: الوَجهُ، وَ الكَفّانِ، وَ القَدَمانِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۲۱ ح۲، الخصال: ص۳۰۲ ح۷۸ نحوه، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۵ ح۱۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="125" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از مَروَک بن عُبَید، از یکی از شیعیان -: به امام صادق علیه السلام گفتم: چه چيزى از زن نامحرم، رواست كه مرد ببيند؟ فرمود: «صورت، و پشت و روی دو دست، و دو قدم».</span></li></ol>

 

<ol start="126" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">قرب الإسناد عن عليّ بن جعفر عن أخیه الإمام الکاظم عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَنِ الرَّجُلِ، ما يَصلُحُ لَهُ أن يَنظُرَ إلَيهِ مِنَ المَرأَةِ الَّتي لا تَحِلُّ لَهُ؟ قالَ: الوَجهُ، وَ الكَفُّ، و مَوضِعُ السِّوارِ.</span><ref><p><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۲۲۷ ح۸۹۰، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۴ ح۱۱.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="126" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">قرب الإسناد - به نقل از علی بن جعفر -: از او (برادرم امام کاظم علیه السلام) پرسیدم که: مرد به چه بخشی از بدن زنی که برایش حلال نیست، می</span>‌<span dir="rtl">تواند نگاه کند؟ فرمود: «صورت، پشت و روی دست، و جایگاه دستبند».</span></li></ol>

<span id="الضرورات"></span>
=== <span dir="rtl">2 / 2 - 2: الضَّروراتُ</span> ===

<span dir="rtl">۲ / ۲ - ۲</span><span dir="rtl">: ضرورت</span>‌<span dir="rtl">ها</span>

<ol start="127" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن أبي حمزة الثُّماليّ عن الإمام الباقر عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَنِ المَرأَةِ المُسلِمَةِ يُصيبُهَا البَلاءُ في جَسَدِها؛ إمّا كَسرٌ أو جِراحٌ في مَكانٍ لا يَصلُحُ النَّظَرُ إلَيهِ، و يَكونُ الرِّجالُ أرفَقَ بِعِلاجِهِ مِنَ النِّساءِ، أ يَصلُحُ لَهُ أن يَنظُرَ إلَيها؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: إذَا اضطُرَّت إلَيهِ فَيُعالِجُها إن شاءَت.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۳۴ ح۱.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="127" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از ابو حمزۀ ثُمالی -: از امام باقر علیه السلام پرسيدم: زن مسلمانى جسمش آسيب ديده و در جايى كه نگاه كردن به آن شايسته نيست، دچار شكستگى يا زخم شده است و مردان در درمان او موفّق</span>‌<span dir="rtl">تر از زنان</span> ‌<span dir="rtl">اند. آيا شايسته است كه مرد به او نگاه كند؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «اگر چاره</span>‌<span dir="rtl">ای نیست و زن، خودش خواست، [اشکالی ندارد که] مردی او را درمان كند».</span>

<ol start="128" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن داوود بن فَرقد: سَمِعتُ صاحِباً لَنا يَسأَلُ أَبا عَبدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ المَرأَةِ تَموتُ مَعَ رِجالٍ لَيسَ مَعَهُم ذو مَحرَمٍ، هَل يُغَسِّلونَها و عَلَيها ثِيابُها؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: إذاً يُدخَلَ عَلَيهِم</span><ref><span dir="rtl">قال الشیخ البهائي (رحمه الله): «یُدخَل» بالبناء للمفعول، أي یُعاب، و الدَّخَل - بالتحریك -: العیب. و الضمیر في «علیهم» یعود إلی أقارب المرأة، لدلالة ذکرها علیهم. و قد یُقرأ بالبناء للفاعل [یَدخُل] و تجعل الإشارة إلی التلذّذ، و ضمیر «علیهم» إلی الرجال الذین یغسلونها (مشرق الشمسین: ص۳۳۰).</span></ref> <span dir="rtl">و لٰكِن يَغسِلُونَ كَفَّيها.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۳ ص۱۵۸ ح۹، تهذیب الإحکام: ج۱ ص۴۴۲ ح۱۴۲۸، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۱۵۳ ح۴۲۶ کلاهما نحوه.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="128" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از داوود بن فَرقَد -: از دوستى شنيدم كه از امام صادق علیه السلام پرسيد: زنى در ميان مردان نامحرم مى</span>‌<span dir="rtl">ميرد و كسى از مَحرم</span>‌<span dir="rtl">هاى او نيست كه او را غسل دهد. آيا مردها او را با همان لباسش غسل بدهند؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «اگر چنین شود، [اين كار] براى خويشان زن، عار است؛ ولى دست</span>‌<span dir="rtl">هايش را بشويند».</span>

<ol start="129" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن مُفَضّل بن عمر: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللَّهِ عليه السلام: مَن غَسَّلَ فاطِمَةَ عليها السلام؟ قالَ: ذاكَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَكَأَنَّمَا</span><ref><span dir="rtl">في الطبعة المعتمدة: «کأنّك»، و التصویب من بعض نسخ المصدر (اُنظر الکافي - طبعة دار الحدیث -: ج۵ ص۴۲۰).</span></ref> <span dir="rtl">استَفظَعتُ ذٰلِكَ مِن قَولِهِ، فَقالَ لي: كَأَنَّكَ ضِقتَ مِمّا أخبَرتُكَ؟! فَقُلتُ: قَد كانَ ذٰلِكَ جُعِلتُ فِداكَ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لي: لا تَضيقَنَّ؛ فَإنَّها صِدّيقَةٌ، لَم يَكُن يُغَسِّلُها إلّا صِدّيقٌ. أ ما عَلِمتَ أنَّ مَريَمَ عليها السلام لَم يُغَسِّلها إلّا عيسىٰ عليه السلام؟!</span>

<span dir="rtl">قُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ، فَما تَقولُ فِي المَرأَةِ تَكونُ فِي السَّفَرِ مَعَ الرِّجالِ لَيسَ لَها مَعَهُم ذُو مَحرَمٍ و لا مَعَهُمُ امرَأَةٌ، فَتَموتُ المَرأَةُ، ما يُصنَعُ بِها؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: يُغسَلُ مِنها ما أوجَبَ اللّهُ عَلَيهِ التَّيَمُّمَ، و لا تُمَسُّ، و لا يُكشَفُ شَي</span>‌<span dir="rtl">ءٌ مِن مَحاسِنِهَا الَّذي أَمَرَ اللّهُ عزّ وجلّ بِسَترِهِ.</span>

<span dir="rtl">قُلتُ: كَيفَ يُصنَعُ بِها؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: يُغسَلُ بَطنُ كَفَّيها و وَجهُها، و يُغسَلُ ظَهرُ كَفَّيها.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۳ ص۱۵۹ ح۱۳، تهذيب الأحکام: ج۱ ص۴۴۰ ح۱۴۲۲، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۱۵۶ ح۴۳۵ و لیس فیه صدره إلی «عیسی» نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۴۳ ص۲۰۶ ح۳۲.</span></ref>

<ol start="129" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از مُفَضَّل بن عُمَر -: به امام صادق علیه السلام گفتم: چه كسى فاطمه علیها السلام را غسل داد؟ فرمود: «امير مؤمنان علیه السلام بود كه او را غسل داد».</span></li></ol>

<span dir="rtl">از اين سخن امام علیه السلام به هم ريختم. امام علیه السلام به من فرمود: «گويى از اين حرف، دلت گرفت». گفتم: فدايت گردم! همين طور است.</span>

<span dir="rtl">به من فرمود: «دل</span>‌<span dir="rtl">تنگ مباش؛ چرا كه او صدّيقه بود و بايد فقط صِدّيق، او را غسل مى</span>‌<span dir="rtl">داد. آيا نمى</span>‌<span dir="rtl">دانى كه مريم علیها السلام را جز عيسى علیه السلام كسى غسل نداد؟».</span>

<span dir="rtl">گفتم: فدايتان گردم! زنى در سفر با مردانى همراه است و مى</span>‌<span dir="rtl">ميرد و هيچ كدام مَحرم او نيستند و زنى هم همراهشان نيست كه او را غسل بدهد. با او چه كنند؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «به مقدارى كه خداوند در تيمّمْ واجب كرده است، او را غسل بدهند و دست به او نزنند و جايى از زيبايى</span>‌<span dir="rtl">هاى بدنش را - كه به فرمان خداوند عز وجل بايد پوشيده بماند - نبايد آشكار كنند».</span>

<span dir="rtl">گفتم: پس با او چه كنند؟ فرمود: «كف دست</span>‌<span dir="rtl">هایش و صورتش و روی دست</span>‌<span dir="rtl">هايش را بشويند».</span>

<ol start="130" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام عن أبي سعيد: سَمِعتُ أبا عَبدِ اللَّهِ عليه السلام يَقولُ: «المَرأَةُ إذا ماتَت مَعَ قَومٍ لَيسَ لَها فيهِم ذاتُ مَحرَمٍ، يَصُبّونَ الماءَ عَلَيها صَبّاً».</span></li></ol>

<span dir="rtl">و رَجُلٌ ماتَ مَعَ نِسوَةٍ و لَيسَ فيهِنَّ لَهُ مَحرَمٌ، فَقالَ أَبو حَنيفَةَ: يَصبُبنَ الماءَ عَلَيهِ صَبّاً، فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: «بَل يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَمسَسنَ مِنهُ ما كانَ يَحِلُّ لَهُنَّ أن يَنظُرنَ مِنهُ إلَيهِ و هُوَ حَيٌّ، فَإذا بَلَغنَ المَوضِعَ الَّذي لا يَحِلُّ لَهُنَّ النَّظَرُ إلَيهِ و لا مَسُّهُ و هُوَ حَيٌّ، صَبَبنَ الماءَ عَلَيهِ صَبّاً».</span><ref><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۱ ص۳۴۲ ح۱۰۰۱، الاستبصار: ج۱ ص۲۰۵ ح۷۲۱.</span></ref>

<ol start="130" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از ابو سعید -: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می</span>‌<span dir="rtl">فرمود: «هنگامی که زنی در میان گروهی بمیرد که در میان آنان هیچ فرد مَحرم برای او وجود نداشته باشد، آب را [از روی لباس] بر او می</span>‌<span dir="rtl">ریزند».</span></li></ol>

<span dir="rtl">و مردی که در میان زنانی فوت کند که هیچ</span>‌ <span dir="rtl">کدام از آنها برای او مَحرم نیستند، ابو حنیفه گفت: زنان، آب را بر او می</span>‌<span dir="rtl">ریزند؛ امّا امام صادق علیه السلام فرمود: «برای آنان جایز است که از بدن او آن قسمت</span>‌<span dir="rtl">هایی را لمس کنند که لمس آن یا نگاه کردن به آن در حال حیات او برایشان حلال بوده است؛ امّا هنگامی که به محلّی برسند که نگاه کردن یا لمس آن در حال حیات او جایز نیست، آب را [از روی لباس] بر آن قسمت می</span>‌<span dir="rtl">ریزند».</span>

<span id="مقدمة-الزواج"></span>
=== <span dir="rtl">2 / 2 - 3: مُقَدِّمةُ الزَّواجِ</span> ===

<span dir="rtl">۲ / ۲ - ۳</span><span dir="rtl">: مقدّمات ازدواج</span>

<ol start="131" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلّی الله عليه وآله - لِلمُغيرَةِ بنِ شُعبَةَ و قَد خَطَبَ امرَأَةً -: لَو نَظَرتَ إلَيها، فَإنَّهُ أحرىٰ أن يُؤدَمَ</span><ref><p><span dir="rtl">قال السیّد الرضي (رحمه الله) ما محصّله: أنّ قوله صَلّی الله عَليه وآلِه:‌ «أحریٰ أن یؤدَم بینکما» یحتمل أن یکون مأخوذاً من الطعام المأدوم؛ لأنّ طیبه و صلاحه إنّما یکون بالإدام؛ کالزیت و ما شاکله. فکأنّه صَلّی الله عَليه وآلِه أراد أنّ ذلك أحریٰ و أجدر أن یتوافقا کما یوافق الطعام إدامه أو کما یوافق الإدام خُبزَه. قال الکسائي: أدَمَ الله بینهما: إذا ألقیٰ بینهما المحبّة و الاتّفاق (المجازات النبویّة: ص۱۱۹).</span></p></ref><span dir="rtl">‌ بَينَكُما.</span><ref><p><span dir="rtl">المجازات النبوية: ص۱۱۹ ح۸۱؛ سنن ابن ماجة: ج١ ص۵٩٩ ح١٨۶۵ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="131" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله - خطاب به مُغیرة بن شُعبه که از زنی خواستگاری کرده بود -: برو و او را ببين؛ زيرا اين كار، موجب محبّت [و سازش بيشتر] ميان شما مى</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></li></ol>

 

<ol start="132" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله - لِصَحابِيٍّ خَطَبَ امرَأَةً-: اُنظُر إلَىٰ وَجهِها وَ كَفَّيها.</span><ref><p><span dir="rtl">عوالي اللآلي: ج٣ ص٣١۴ ح١۵۱ و ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۶۲ ح۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="132" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله - خطاب به یکی از اصحاب که زنی را خواستگاری کرده بود -: به چهره و دست</span>‌<span dir="rtl">های او نگاه کن.</span></li></ol>

 

<ol start="133" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: مَن تاقَت نَفسُهُ إلىٰ نِكاحِ امرَأَةٍ‌، فَليَنظُر مِنها إلىٰ ما يَدعوهُ إلىٰ نِكاحِها.</span><ref><p><span dir="rtl">عوالي اللآلي: ج٣ ص٣١۴ ح١۵٠ و راجع سنن أبي داوود: ج٢ ص٢٢٨ ح٢٠٨٢.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="133" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: كسى كه می</span>‌<span dir="rtl">خواهد با زنی ازدواج کند، [مى</span>‌<span dir="rtl">تواند] به آن قسمت</span>‌<span dir="rtl">هايى از بدن زن كه عاملِ بر اَنگیختن او به ازدواج با آن زن است، نگاه كند.</span></li></ol>

 

<ol start="134" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الامام الکاظم عن آبائه عليهم السلام عن رسول الله صلّی الله عليه وآله: إذا أَرادَ أَحَدُكُم أَن يَتَزَوَّجَ المَرأَةَ، فَلا بَأْسَ</span>‌ <span dir="rtl">أَن يَنظُرَ إلَىٰ ما يَدعوهُ إلَيهِ مِنها.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ عليه السلام: قالَ لَنا أَبي: ذَكَرتُ هَذا لِجابِرِ بنِ عَبدِ اللهِ الأَنصارِيِّ، فَقالَ لَنا جابِرٌ: لَمّا سَمِعتُ هٰذَا الحَديثَ مِن رَسولِ اللَّه صلّی الله عليه وآله اختَبَأْتُ بِجارِيَةٍ مِنَ الأَنصارِ فِي حائِطٍ لِأَبِيها، فَنَظَرتُ إلَىٰ ما أَرَدتُ وَ إلَىٰ ما لَم أُرِد، فَتَزَوَّجتُها فَكانَت خَيرَ امرَأَةٍ.</span><ref><span dir="rtl">الجعفريّات: ص۹۳، النوادر للراوندي: ص۱۱۷ ح۱۱۹ و ۱۲۰ و ۱۲۱ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۴۳ ح۳ و ۴ و ۵.</span></ref>

<ol start="134" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام کاظم علیه السلام - به نقل از پدرانش علیهم السلام -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «اگر یکی از شما تصمیم به ازدواج با زنی گرفت، اشکالی ندارد که به آن جاهایی [از بدن آن زن] که او را به این ازدواج ترغیب می</span>‌<span dir="rtl">کند، نگاه کند».</span></li></ol>

<span dir="rtl">[پدرم] جعفر بن محمّد علیه السلام فرمود: «پدرم گفت: &quot;این حدیث را برای جابر بن عبد اللّٰه انصاری ذکر کردم. جابر گفت: هنگامی که این حدیث را از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله شنیدم، در باغ پدر دختری از انصار پنهان شدم و به آنچه می</span>‌<span dir="rtl">خواستم و به آنچه نمی</span>‌<span dir="rtl">خواستم نگاه کردم. سپس با او ازدواج کردم و او بهترین زن بود&quot;».</span>

<ol start="135" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الامام عليّ عليه السلام - فِي رَجُلٍ يَنظُرُ إلى مَحاسِنِ امرَأَةٍ يُريدُ أَن يَتَزَوَّجَها-: لا بَأْسَ، إنَّما هُوَ مُستامٌ، فَإن تَقَيَّضَ</span><ref><p><span dir="rtl">قال الفیض الکاشاني (رحمه الله): المُستام: من السَّوم الذي في المبایَعة، یقال:‌سُمتُ بالسلعة و ساوَمت و استَمتُ بها و علیها؛ سألتُه سَومَها، و هي في معرض شِرائي. و «تَقَیّضَ»: تَقدَّرَ و تَسبَّبَ (الوافي: ج۲۱ ح۳۷۳).</span></p></ref> <span dir="rtl">أَمرٌ يَكونُ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۷ ص۴۳۵ ح۱۷۳۵ عن غياث بن إبراهيم عن الإمام الصادق عن أبيه عليهما السلام، قرب الإسناد: ص۱۵۹ ح۵۸۱ عن الإمام الصادق عن آبائه عنه عليهم السلام، عوالي اللآلي: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۶۳ ح۷ کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۴۳ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="135" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در بارۀ مردی که به زیبایی</span>‌<span dir="rtl">های زنی نگاه می</span>‌<span dir="rtl">کند که قصد ازدواج با او را دارد -: اشکالی ندارد. او در حال ارزیابی است. اگر شرایطْ مناسب باشد، ازدواج صورت می</span>‌<span dir="rtl">گیرد.</span></li></ol>

 

<ol start="136" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن محمّد بن مسلم: سَأَلتُ أَبا جَعفَرٍ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُريدُ أَن يَتَزَوَّجَ المَرأَةَ‌، أَ يَنظُرُ إلَيها؟ قالَ‌: نَعَم‌، إنَّما يَشتَريها بِأَغلَى الثَّمَنِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۳۶۵ ح۱، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۵۹ ح۲۵۱۰۰ و راجع صحيح مسلم: ج۲ ص۱۰۴۰ ح۷۴</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="136" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از محمّد بن مسلم -: از امام باقر علیه السلام در بارۀ مردی که می</span>‌<span dir="rtl">خواهد زنی را به همسری برگزیند، پرسیدم: آیا می</span>‌<span dir="rtl">تواند به او نگاه کند؟ امام علیه السلام فرمود: «بله؛ او دارد چیزی را به بالاترین قیمت، خریداری می</span>‌<span dir="rtl">کند».</span></li></ol>

 

<ol start="137" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن الحسن بن السَّري عن الإمام الصادق عليه السلام: أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ‌: يَنظُرُ إلَى المَرأَةِ قَبلَ أَن يَتَزَوَّجَها؟ قالَ‌: نَعَم‌، فَلِمَ يُعطي مالَهُ؟!</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۳۶۵ ح۴، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۵۹ ح۲۵۱۰۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="137" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از حسن بن سَری -: از امام صادق علیه السلام پرسید[م]: آیا مرد می</span>‌<span dir="rtl">تواند به زنی پیش از ازدواج با او نگاه کند؟ فرمود: «آری؛ پس برای چه مالش را می</span>‌<span dir="rtl">بخشد؟!».</span></li></ol>

 

<ol start="138" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن الحسن السَّري: قُلتُ لِأبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام: الرجُلُ يُريدُ أن يتزوَّجَ المَرأةَ‌، يَتَأمَّلُها و يَنظُرُ إلىٰ خَلفِها وَ إلىٰ وَجهِها؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: نَعَم، لا بَأسَ أن يَنظُرَ الرَّجُلُ إلَى المَرأةِ إذا أرادَ أن يَتَزَوَّجَها، يَنظُرُ إلىٰ خَلفِها وَ إلىٰ وَجهِها.</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۳۶۵ ح۳، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۵۹ ح۲۵۱۰۲.</span></ref>

<ol start="138" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از حسن بن سَری -: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی که قصد ازدواج دارد، آیا می</span>‌<span dir="rtl">تواند به پشت و روی (هیکل و چهرۀ) زن نگاه کند؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «بله؛ اشکالی ندارد که مردی هنگام تصمیم گرفتن برای ازدواج، به پشت و روی زن نگاه کند».</span>

<ol start="139" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">علل الشرائع عن يونس بن يعقوب: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللَّهِ عليه السلام: الرَّجُلُ يُريدُ أَن يَتَزَوَّجَ المَرأَةَ، يَجُوزُ أَن يَنظُرَ إلَيها؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: نَعَم، وَ تُرَقِّقُ</span><ref><span dir="rtl">في المصدر: «ترفق»، و التصویب من بحار الأنوار نقلاً عن المصدر، و کذلك أیضاً [بالقاف] في وسائل الشیعة: ج۲۰ ص۹۰ ح۲۵۱۱۰.</span></ref> <span dir="rtl">لَهُ الثِّيابَ؛ لِأَنَّهُ يُريدُ أَن يَشتَرِيَها بِأَغلىٰ ثَمَنٍ.</span><ref><span dir="rtl">علل الشرائع: ص۵۰۰ ح۱، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۴۳ ح۲.</span></ref>

<ol start="139" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">علل الشرائع - به نقل از یونس بن یعقوب -: به امام صادق علیه السلام گفتم: مردی که قصد ازدواج دارد، آیا می</span>‌<span dir="rtl">تواند به زن نگاه کند؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «بله؛ و زن، لباس</span>‌<span dir="rtl">های نازک برایش بپوشد؛ زیرا او می</span>‌<span dir="rtl">خواهد زن را با بالاترین قیمت بخرد».</span>

<ol start="140" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذيب الأحكام عن عبد الله بن سنان: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللَّهِ عليه السلام: الرَّجُلُ يُريدُ أَن يَتَزَوَّجَ المَرأَةَ فَيَنظُرُ إلىٰ شَعرِها؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: نَعَم؛ إنَّما يُريدُ أَن يَشتَرِيَها بِأَغلَى الثَّمَنِ.</span><ref><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۷ ص۴۳۵ ح۱۷۳۴، کتاب من لا يحضره الفقيه: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۴۱۲ ح۴۴۳۹، عوالي اللآلي: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۳۱۴ ح۱۵۳.</span></ref>

<ol start="140" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذیب الأحکام - به نقل از عبد اللّٰه بن سِنان -: به امام صادق علیه السلام گفتم: آیا مردی که قصد ازدواج دارد، می</span>‌<span dir="rtl">تواند به موی زن نگاه کند؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «بله؛ زیرا او می</span>‌<span dir="rtl">خواهد زن را با بالاترین قیمت خریداری کند».</span>

<ol start="141" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن عبد اللّه بنِ الفضلِ عن أبيه عن رجل عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: قُلتُ لَهُ: أ يَنظُرُ الرَّجُلُ إلَى المَرأَةِ يُريدُ تَزويجَها، فَيَنظُرُ إلىٰ شَعرِها و مَحاسِنِها؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: لا بَأْسَ بِذٰلِكَ إذا لَم يَكُن مُتَلَذِّذاً.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۳۶۵ ح۵.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="141" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از عبد اللّٰه بن فضل، از پدرش، از مردی -: به امام صادق علیه السلام گفتم: آيا مرد مى</span>‌<span dir="rtl">تواند به زنى كه قصد ازدواج با او را دارد، نگاه كند و به موها و زيبايى</span>‌<span dir="rtl">هاى او بنگرد؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «مانعى ندارد، تا وقتی كه قصد لذّت بردن نداشته باشد».</span>

<ol start="142" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: لا بَأْسَ بِأَن يَنظُرَ إلىٰ وَجهِها و مَعاصِمِها إذا أرادَ أن يَتَزَوَّجَها.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۳۶۵ ح۲ عن هشام بن سالم و حمّاد بن عثمان و حفص بن البختريّ.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="142" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: مانعى ندارد كه مرد، هنگامى كه قصد ازدواج دارد، به صورت و ساق پا و ساق دست زن نگاه كند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: الهداية الكبرى: ص3۵۴، مدینة المعاجز: ج8 ص21، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۵۱ ص۲۵ ذیل ح37.</span>

<span dir="rtl">ر.ک: الهداية الكبرى: ص3۵۴، مدینة المعاجز: ج8 ص21، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۵۱ ص۲۵ ذیل ح37.</span>

<span id="نساء-أهل-الذمة-و-من-إذا-نهین-لا-ینتهين"></span>
=== <span dir="rtl">2 / 2 - ۴: نِساءُ أهلِ الذِّمَّةِ و مَن إذا نُهینَ لا یَنتَهين</span> ===

<span dir="rtl">۲ / ۲ - ۴</span><span dir="rtl">: زنان اهل کتاب و زنانی که وقتی نهی می</span>‌<span dir="rtl">شوند، نمی</span>‌<span dir="rtl">پذیرند</span>

<ol start="143" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا يحضره الفقيه عن عَبّاد بن صُهَيب عن الإمام الصادق عليه السلام: لا بَأسَ بِالنَّظَرِ إلىٰ شُعورِ نِساءِ أهلِ تِهامَةَ و الأعرابِ و أهلِ البَوادي مِن أهلِ الذِّمَّةِ و العُلوجِ؛ لِأنَّهُنَّ إذا نُهينَ لا يَنتَهينَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: وَ المَجنونَةُ المَغلوبَةُ لا بَأسَ بِالنَّظَرِ إلىٰ شَعرِها و جَسَدِها، ما لَم يَتَعَمَّد ذٰلِكَ.</span><ref><span dir="rtl">کتاب من لا يحضره الفقيه: ج</span>‌<span dir="rtl">۳ ص۴۶۹ ح۴۶۳۶، علل الشرائع: ص۵۶۵ ح۱ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۴۵ ح۸.</span></ref>‌

<ol start="143" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه - به نقل از عَبّاد بن صُهَیب -: امام صادق علیه السلام فرمود: «اشکالی ندارد که به موی زنان ساحل</span>‌<span dir="rtl">نشینان و چادرنشینان و ساکنان صحراها، چه از اهل ذِمّه باشند و چه بَددین [و بی</span>‌<span dir="rtl">دین]، نگاه شود؛ زیرا اگر از این عمل منع شوند، باز هم پرهیز نمی</span>‌<span dir="rtl">کنند».</span></li></ol>

<span dir="rtl">[نیز] فرمود: «همچنین نگاه به مو و بدن زن دیوانۀ ناتوانی که اختیار خودش را ندارد، اشکالی ندارد، البتّه تا آن هنگام که این کار به عمد انجام نشود».</span>

<ol start="144" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلّی الله عليه وآله: لا حُرمَةَ لِنِساءِ أهلِ الذِّمَّةِ أن يُنظَرَ إلىٰ شُعورِهِنَّ و أيديهِنَّ.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۵۲۴ ح۱ عن السکوني عن الإمام الصادق عليه السلام، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۱۴۹ ح۲۵۴۴۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="144" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: برای زنان اهل ذمّه حرمت و محدودیتی وجود ندارد که به موها و دست</span>‌<span dir="rtl">هایشان نگاه شود.</span></li></ol>

 

<ol start="145" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن عَبّاد بن صُهَيب عن الإمام الصادق عليه السلام: لا بَأسَ بِالنَّظَرِ إلىٰ رُؤُوسِ أهلِ التِّهامَةِ و الأعرابِ و أهلِ السَّوادِ و العُلوجِ؛ لِأنَّهُم إذا نُهوا لا يَنتَهونَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: وَ المَجنونَةِ و المَغلوبَةِ عَلىٰ عَقلِها، و لا بَأسَ بِالنَّظَرِ إلىٰ شَعرِها و جَسَدِها ما لَم يَتَعَمَّد ذٰلِكَ.</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۵۲۴ ح۱، وسائل الشيعة: ج۱۴ ص۱۴۹ ح۲۵۴۴۲.</span></ref>

<ol start="145" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از عَبّاد بن صُهَيب -: امام صادق علیه السلام فرمود: «نگاه كردن به سر زنان اهل ساحل و چادرنشینان و روستائیان و بَددینان، ايرادى ندارد؛ زيرا اگر نهى شوند، دست بر نمى</span>‌<span dir="rtl">دارند».</span></li></ol>

<span dir="rtl">[نیز] فرمود: «و همچنین زنان ديوانه و سبک</span>‌<span dir="rtl">عقل، که نگاه كردن به مو و بدن اینها، اگر عمدى [و به قصد لذّت بردن] نباشد، اشكالى ندارد».</span>

<span id="الفصل-الثالث-الحجاب-في-صدر-الإسلام"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الثّالِث</span><span dir="rtl">: الحِجابُ في صَدرِ الإسلامِ</span> =

<span dir="rtl">فصل سوم</span><span dir="rtl">: حجاب در آغاز اسلام</span>

<span id="حجاب-نساء-النبي-صلی-الله-عليه-وآله"></span>
== <span dir="rtl">3 / 1: حِجابُ نِساءِ النَّبِيّ صلّی الله عليه وآله</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۱:</span> <span dir="rtl">حجاب زنان پیامبر صلی الله علیه وآله</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَ قَرنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلِيَّةِ الأُولى</span>‌ <span dir="rtl">وَ أَقِمنَ الصَّلاةَ وَ آتِينَ الزَّكاةَ وَ أَطِعنَ اللهَ وَ رَسُولَه</span>‌<span dir="rtl">).</span><ref><span dir="rtl">الأحزاب: ۳۳.</span></ref>

<span dir="rtl">(و در خانۀ خود بمانید و مانند دوران جاهليّتِ نخست [با آرايش و زينت و بدون رعايت حجاب، ميان مردم] خودنمایی نکنید و نماز را بر پا داريد و زكات بپردازيد و از خدا و فرستاده</span>‌<span dir="rtl">اش اطاعت کنيد).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="146" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن عائشة: كانَ الرُّكبانُ يَمُرّونَ بِنا وَ نَحنُ مَعَ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله مُحرِماتٌ، فَإذا حاذَوا</span><ref><p><span dir="rtl">الحَذوُ و الحِذاء: الإزاء و المقابل (النهایة: ج۱ ص۳۵۸ «حذا»).</span></p></ref> <span dir="rtl">بِنا سَدَلَت إحدانا جِلبابَها مِن رَأسِها عَلىٰ وَجهِها، فَإذا جاوَزونا كَشَفناهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۲ ص۱۶۷ ح۱۸۳۳، سنن ابن ماجة: ج۲ ص۹۷۹ ح۲۹۳۵ نحوه، مسند ابن حنبل: ج۹ ص۲۶۹ ح۲۴۰۷۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="146" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبى داوود - به نقل از عايشه -: ما [همسران پيامبر]، مُحرِم و همراه پيامبر خدا صلی الله علیه وآله بوديم. سواره</span>‌<span dir="rtl">ها از كنار ما مى</span>‌<span dir="rtl">گذشتند و چون به رو به روى ما مى</span>‌<span dir="rtl">رسيدند، هر كداممان روسرى</span>‌<span dir="rtl">اش را از روى سرش بر صورتش می</span>‌<span dir="rtl">انداخت و چون از ما مى</span>‌<span dir="rtl">گذشتند، آن را از روى صورتمان بر مى</span>‌<span dir="rtl">داشتيم.</span></li></ol>

 

<ol start="147" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری عن ابن عبّاس: لَمّا أَرادَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله أَن يَخرُجَ مِن خَيبَرَ، قالَ القَومُ: اَلآنَ نَعلَمُ أَ سُرِّيَّةٌ</span><ref><p><span dir="rtl">سُرِّیَّة: أي جاریة (تاج العروس: ج۱۹ ص۵۲۱ «سرو»).</span></p></ref> <span dir="rtl">صَفيَّةُ أَمِ امرَأَةٌ</span><ref><p><span dir="rtl">أي حُرّة.</span></p></ref><span dir="rtl">؛ فَإن كانَتِ امرَأَةً فَإنَّهُ سَيَحجُبُها، وَ إلّا فَهِيَ سُرِّيَّةٌ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَلَمّا خَرَجَ، أَمَرَ بِسِترٍ فَسُتِرَ دونَها؛ فَعَرَفَ النّاسُ أَنَّهَا امرَأَةٌ.</span><ref><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ: ج۲ ص۱۱۶، صفة الصفوة: ج۱ ص۴۶۹ الرقم ۴۰، تاریخ دمشق: ج۱۶ ص۴۵؛ بحار الأنوار: ج۲۱ ص۳۳ ذیل ح۳۵.</span></ref>

<ol start="147" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری - به نقل از ابن عبّاس -: چون پیامبر خدا صلی الله علیه وآله خواست ره</span>‌<span dir="rtl">سپار خیبر شود، مردم گفتند: اکنون می</span>‌<span dir="rtl">فهمیم که صفیّه کنیز است یا زن [آزاد]؛ زیرا اگر آزاد باشد، پیامبر خدا او را می</span>‌<span dir="rtl">پوشاند و اگر نپوشاند، او کنیز است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">چون پیامبر خدا بیرون آمد، دستور داد پرده</span>‌<span dir="rtl">ای آوردند و صفیّه را در پرده نشاند. پس، مردم فهمیدند که او آزاد است.</span>

<ol start="148" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ عن عبد اللّٰه بن عبد الرحمان بن أَبي صَعصعة: بَعَثَ المُقَوقِسُ- صاحِبُ الإسكَندَريَّةِ- إلىٰ رَسولِ اللّٰه صلّی الله عليه وآله - في سَنَةِ سَبعٍ مِنَ الهِجرَةِ - بِمارِيَةَ</span> … <span dir="rtl">وَ كانَ رَسولُ اللّٰهِ مُعجَباً بِاُمِّ إبراهيمَ</span><ref><p><span dir="rtl">أي مارِیَةَ.</span></p></ref><span dir="rtl">، وَ كانَت بَيضاءَ جَميلَةً. فَأَنزَلَها رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله فِي العالِيَةِ؛ فِي المالِ الَّذي يُقالُ لَهُ اليَومَ: مَشرَبَةُ</span><ref><p><span dir="rtl">المَشرَبة: أرض لَیّنة لا یزال فیها نَبتٌ أخضرُ رَیّانُ. و المَشرَبَة و المَشرُبَة - بالفتح و الضمّ -: الغُرفَة. و المَشارب: العَلالي (لسان العرب: ج۱ ص۴۹۱ «شرب»).</span></p></ref> <span dir="rtl">أُمِّ إبراهيمَ. وَ كانَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله يَختَلِفُ إلَيها هُناكَ، وَ ضَرَبَ عَلَيهَا الحِجابَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ: ج۸ ص۲۱۲، تاریخ الطبري: ج۱۱ ص۶۱۷، المنتظم: ج۳ ص۲۹۹؛ بحار الأنوار: ج۲۱ ص۴۳ ذیل ح۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="148" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری - به نقل از عبد اللّٰه بن عبد الرحمان بن ابی صَعصَعه -: در سال هفتم هجرت، مُقَوقِس، فرمان</span>‌<span dir="rtl">روای اسکندریّه، ماریه را [که پس از آن، اُمّ ابراهیم نامیده شد] برای پیامبر خدا فرستاد... و پیامبر خدا از اُمّ ابراهیم خوشش می</span>‌<span dir="rtl">آمد. او زنی سفید و زیبا بود. به همین سبب، او را در [منطقۀ] عالیه، در ملکی که امروز به آن «مشربۀ اُمّ ابراهیم» می</span>‌<span dir="rtl">گویند، اسکان داد. پیامبر خدا در آن جا نزد او می</span>‌<span dir="rtl">رفت و برایش پرده زده بود.</span></li></ol>

 

<ol start="149" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود: عن وَهب مولىٰ أَبي أَحمد عن أُمّ سَلَمة، أنَّ النَّبيَّ صلّی الله عليه وآله دَخَلَ عَلَيها وَ هِيَ تَختَمِرُ، فَقالَ: لَيَّةً،</span><ref><p><span dir="rtl">لیّة لا لیّتین: أي تلوي خمارها علی رأسها مرةً واحدة و لا تدیره مرّتین؛ لئلّا تتشبّه بالرجال إذا اعتمّوا (النهایة: ج۴ ص۲۷۹ «لوا»).</span></p></ref> <span dir="rtl">لا لَيَّتَينِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ أبو داوودَ: مَعنیٰ قَولِهِ: «لَیَّةً، لا لَیَّتَینِ» یَقولُ: لا تَعتَمُّ مِثلَ الرَّجُلِ، لا تُکَرِّرُهُ طاقاً أو طاقَینِ.</span> <ref><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۴ ح۴۱۱۵، المستدرك علی الصحیحین: ج۴ ص۲۱۶ ح۷۴۱۷، مسند ابن حنبل: ج۱۰ ص۱۸۴ ح۲۶۶۰۰ و راجع الکافي: ج۵ ص۱۱۷ ح۲، تهذیب الأحکام: ج۶ ص۳۵۸ ح۱۰۲۷ في ما وصف الإمام الباقر عليه السلام کیفیة خروج اُمّ سلمة، بإذنٍ من النّبيّ صَلّی الله عَليه وآلِه لمناحة اُقیمت علی أحد أقاربها.</span></ref>

<ol start="149" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود: وَهب، آزاد شدۀ ابو احمد، می</span>‌<span dir="rtl">گوید: پیامبر صلی الله علیه وآله نزد او (اُم سَلَمه) آمد و او مشغول سر کردنِ روسری</span>‌<span dir="rtl">اش بود. فرمود: «یک دور، نه دو دور».</span></li></ol>

<span dir="rtl">ابو داوود می</span>‌<span dir="rtl">گوید: معنای «یک دور، نه دو دور» [یعنی] می</span>‌<span dir="rtl">گوید روسری</span>‌<span dir="rtl">ات را یک دور بپیچ، نه دو دور، تا شبیه دستار مردان نشود.</span>

<ol start="150" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ عن حُمَيد بن عبد اللّٰه الأصَمّ عن اُمّه: رَأَيتُ عَلىٰ عائِشَةَ خِماراً أَسوَدَ جَيشانِيّاً</span><ref><p><span dir="rtl">جَیشان: مِخلاف [ناحیة أو قریة] بالیمن (تاج العروس: ج۹ ص۷۸ «جیش»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الطبقات الكبریٰ: ج۸ ص۷۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="150" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری - به نقل از حُمَید بن عبد اللّٰه اَصَم، از مادرش -: بر سر عایشه روسری سیاه جَیشانی (منسوب به ناحیۀ جَیشان در یمن) دیدم.</span></li></ol>

 

<ol start="151" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ عن أَمینَة: رَأَيتُ عَلىٰ عائِشَةَ مِلحَفَةً مُوَرَّسَةً</span><ref><p><span dir="rtl">ثوب مُوَرَّس: مصبوغ بالوَرس. و الوَرس: نَبتٌ أصفر تُصبَغ به الثیابُ و غیرها (اُنظر: لسان العرب: ج۶ ص۲۵۴ «ورس»).</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ خِماراً جَيشانِيّاً إلَى السَّوادِ ما هُوَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الطبقات الكبرىٰ: ج۸ ص۷۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="151" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری - به نقل از امینه -: بر سر عـایشه، چادر وَرسی (رنگ شده با وَرس و زعفرانی</span>‌<span dir="rtl">رنگ) و روسری سیاه جَیشانی دیدم.</span></li></ol>

 

<ol start="152" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن اُمّ سَلَمة: كُنتُ عِندَ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله وَ عِندَهُ مَيمونَةُ، فَأَقبَلَ ابنُ أُمِّ مَكتومٍ، وَ ذٰلِكَ بَعدَ أَن أُمِرنا بِالحِجابِ</span><ref><p><span dir="rtl">في سائر المصادر هنا زیادة: «فَدَخَلَ عَلَینا».</span></p></ref><span dir="rtl">،</span><ref><p><span dir="rtl">نزلت آیة الحجاب في السنة الخامسة من الهجرة، بعد غزوة الأحزاب بقلیل (اُنظر: الصحیح من سیرة النبيّ الأعظم: ج۱۴ ص۱۲۹).</span></p></ref> <span dir="rtl">فَقالَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله: اِحتَجِبا مِنهُ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقُلنا: يا رَسولَ اللّٰهِ، أَ لَيسَ أَعمىٰ لا يُبصِرُنا وَ لا يَعرِفُنا؟!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ النَّبِيُّ صلّی الله عليه وآله: أَ فَعَمياوانِ أَنتُما؟ أَ لَستُما تُبصِرانِهِ؟!</span><ref><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۴ ص۶۳ ح۴۱۱۲، سنن الترمذي: ج۵ ص۱۰۲ ح۲۷۷۸ نحوه؛ مکارم الأخلاق: ج۱ ص۴۹۸ ح۱۷۲۸ نحوه، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۷ ح۲۵.</span></ref>

<ol start="152" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبی داوود - به نقل از اُمّ سلمه -: نزد پیامبر خدا بودم و میمونه هم نزد ایشان بود. در این هنگام، ابن اُمّ مکتوم آمد. این بعد از آن بود که امر به حجاب شده بودیم. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «بروید پشت پرده».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتیم: ای پیامبر خدا! مگر نه این است که او نابیناست و ما را نمی</span>‌<span dir="rtl">بیند و نمی</span>‌<span dir="rtl">شناسد؟</span>

<span dir="rtl">پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «آیا شما دو نفر هم نابینایید؟! آیا نه این است که شما او را می</span>‌<span dir="rtl">بینید؟!».</span>

<ol start="153" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن أحمد بن أبي عبد اللّٰه: اِستَأذَنَ ابنُ أُمِّ مَكتومٍ عَلَى النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله وَ عِندَهُ عائِشَةُ و حَفصَةُ، فَقالَ لَهُما: قُوما، فَادخُلَا البَيتَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَتا: إنَّهُ أَعمىٰ!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: إن لَم يَرَكُما، فَإنَّكُما تَرَيانِهِ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۳۴ ح۲، عوالي اللآلي: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۵۷ ح۸۲ نحوه، بحار الأنوار: ج۲۲ ص۲۴۴ ح۱۲.</span></ref>

<ol start="153" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از احمد بن ابى عبد اللّٰه -: ابن اُمّ مكتوم از پیامبر صلی الله علیه وآله اجازۀ ورود خواست، در حالى كه عايشه و حفصه نزد ایشان بودند. به آن دو فرمود: «برخيزيد و به داخل اتاق بروید».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتند: او نابيناست.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «اگر او شما را نمى</span>‌<span dir="rtl">بيند، شما كه او را مى</span>‌<span dir="rtl">بينيد!».</span>

<ol start="154" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">البدایة و النهایة عن عروة بن الزبير- في ذِكرِ وَفاةِ رَسولِ اللهِ صلّی الله عليه وآله -: و أقبَلَ أبو بَكرٍ مِنَ السُّنحِ</span><ref><p><span dir="rtl">السَُنحُ:‌موضع قرُب المدینة المنوّرة علی ساکنها أفضل الصلاة و السلام، و فیه منازل بني الحارث بن الخزرج من الأنصار، کان به مسکن أبي بکر؛ لأنّه کانت له زوجة من بني الحارث بن الخزرج (اُنظر: تاج العروس: ج۴ ص۹۶ «سنخ»).</span></p></ref> <span dir="rtl">عَلىٰ دابَّتِهِ حَتّىٰ نَزَلَ بِبابِ المَسجِدِ، ثُمَّ أقبَلَ مَكروباً حَزيناً، فَاستَأذَنَ في بَيتِ ابنَتِهِ عائِشَةَ‌، فَأَذِنَت لَهُ‌، فَدَخَلَ و رَسولُ اللّه صلّی الله عليه وآله قَد تُوُفِّيَ عَلَى الفِراشِ و النِّسوَةُ حَولَهُ‌، فَخَمَّرنَ وُجوهَهُنَّ و استَتَرنَ مِن أبي بَكرٍ إلّا ما كانَ مِن عائِشَةَ.</span><ref><p><span dir="rtl">دلائل النّبوّة للبيهقي: ج۷ ص۲۱۷، البداية و النهاية: ج۵ ص۲۴۳، السيرة النبويّة لابن كثير: ج۴ ص۴۸۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="154" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">البدایة و النهایة - به نقل از عُروة بن زبیر، در بارۀ وفات پیامبر خدا صلی الله علیه وآله -: ابو بكر، سوار بر مركبش از سُنح آمد تا بر درِ مسجد پياده شد. سپس با نگرانی و اندوه، جلو آمد و بر درِ منزل دخترش عايشه [ايستاد و] اجازه خواست. عايشه به او اجازه داد. او داخل شد، در حالى كه پيامبر خدا بر بستر، وفات يافته بود و زنان، پيرامونش بودند. پس، چهره</span>‌<span dir="rtl">هايشان را پوشاندند و خود را از ابو بكر پنهان ساختند، مگر عايشه.</span></li></ol>

<span id="حجاب-بنت-النبي-صلی-الله-عليه-وآله-فاطمة-عليها-السلام"></span>
== <span dir="rtl">3 / 2: حِجابُ بِنتِ النَّبيِّ صلّی الله عليه وآله، فاطِمَةَ عليها السلام</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۲</span><span dir="rtl">: حجاب دختر پیامبر صلی الله علیه وآله، فاطمه علیها السلام</span>

<ol start="155" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله استَأذَنَ عَلَیها أَعمیٰ فَحَجَبَتهُ، فَقالَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله: يا فاطِمَةُ، حَجَبتيهِ وَ هُوَ لا يَراكِ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَت: يا رَسولَ اللّٰه، إن</span>‌ <span dir="rtl">لَم</span>‌ <span dir="rtl">يَكُن</span>‌ <span dir="rtl">يَراني</span>‌ <span dir="rtl">فَأَنَا أَراهُ، وَ هُوَ يَشَمُّ الرّيحَ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهَا النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله: أَشهَدُ أَنَّكِ بَضعَةٌ مِنّي.</span><ref><span dir="rtl">العدد القویّة: ص۲۲۴ ح۱۶ عن الإمام الصادق عن أبیه عليهما السلام، الجعفریّات: ص۹۵ عن الإمام الکاظم عن آبائه عن الإمام الحسین عليهم السلام، النوادر للراوندي: ص۱۱۹ ح۲۶ عن الامام الصادق عليه السلام، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۸ ح۳۶.</span></ref>

<ol start="155" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: مردى نابينا از فاطمه دختر پیامبر خدا صلی الله علیه وآله اجازه</span>‌<span dir="rtl">[ی ورود به منزل] خواست. فاطمه از او حجاب گرفت. پيامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «ای فاطمه! از او حجاب گرفتى، با اين كه او تو را نمى</span>‌<span dir="rtl">بيند؟!».</span></li></ol>

<span dir="rtl">فاطمه گفت: اى پیامبر خدا! اگر او مرا نمى</span>‌<span dir="rtl">بيند، من كه او را مى</span>‌<span dir="rtl">بينم و او بو را استشمام مى</span>‌<span dir="rtl">كند».</span>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه وآله به او فرمود: «گواهى مى</span>‌<span dir="rtl">دهم که تو پاره</span>‌<span dir="rtl">ای از وجود من هستی».</span>

<ol start="156" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">فضائل فاطمة الزهراء للحاكم عن سعيد بن المسيّب عن الإمام عليّ عليه السلام - أنَّهُ قالَ لِفاطِمَةَ عليها السلام -: ما خَيرٌ لِلنِّساءِ؟ قالَت: ما لَهُنَّ خَيرٌ مِن ألّا يَرَينَ الرِّجالَ و لا يَرَونَهُنَّ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ‌: فَذَكَرتُ ذٰلِكَ لِلنَّبِيّ صلّی الله عليه وآله و أخبَرتُهُ بِقَولِ فاطِمَةَ عليها السلام، فَقالَ‌: إنَّ فاطِمَةَ بَضعَةٌ مِنّي.</span><ref><span dir="rtl">فضائل فاطمة الزهراء للحاكم: ص۵۴ ح٣٩، مسند البزّار: ج٢ ص١۶٠ ح۵٢۶ نحوه؛ مكارم الأخلاق: ج١ ص۴٩٧ ح١٧٢٧ عن الإمام الصادق عليه السلام نحوه، بحار الأنوار: ج۴٣ ص۵۴ ح۴٨.</span></ref>

<ol start="156" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">فضائلُ فاطمةَ الزهراء، حاكم - به نقل از سعيد بن مُسَيَّب -: على علیه السلام به فاطمه علیها السلام گفت: «براى زنان، بهترين چيست</span>‌<span dir="rtl">؟».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفت: «براى آنان، بهتر از اين نيست كه آنان مردان را نبينند و مردان [نیز] آنان را».</span>

<span dir="rtl">على علیه السلام گفت: من اين گفتۀ فاطمه را برای پيامبر صلی الله علیه وآله تعریف کردم. فرمود: «به راستی، فاطمه، پارۀ تن من است».</span>

<ol start="157" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مکارم الأخلاق عن الفُضَیل عن الإمام الباقر عليه السلام: فاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِساءِ أَهلِ الجَنَّةِ، وَ ما كانَ خِمارُها إلّا هٰكَذا- وَ أَومَأَ بِيَدِهِ إلىٰ وَسَطِ عَضُدِهِ، وَ مَا استَثنىٰ أَحَداً-.</span><ref><p><span dir="rtl">مکارم الأخلاق: ج۱ ص۲۱۱ ح۶۲۸ عن الفضیل.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="157" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مکارم الأخلاق - به نقل از فُضَیل -: امام باقر علیه السلام فرمود: «فاطمه که بانوی بانوان بهشت است، روسری</span>‌<span dir="rtl">اش این گونه (تا این</span>‌<span dir="rtl">جا) بود...» و با دستش به وسط بازویش اشاره کرد و هیچ</span> ‌<span dir="rtl">کسی را استثنا نکرد.</span></li></ol>

 

<ol start="158" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر عليه السلام عن جابر بن عبد اللّه الأنصاريّ: خَرَجَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله يُريدُ فاطِمَةَ عليها السلام وَ أَنا مَعَهُ، فَلَمَّا انتَهَيتُ إلَى البابِ وَضَعَ يَدَهُ عَلَيهِ فَدَفَعَهُ، ثُمَّ قالَ: السَّلامُ عَلَيكُم. فَقالَت فاطِمَةُ عليها السلام: عَلَيكَ السَّلامُ يا رَسولَ اللّٰه.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: أَدخُلُ؟ قالَت: اُدخُل يا رَسولَ اللّٰه.</span>

<span dir="rtl">قالَ: أَدخُلُ أَنا وَ مَن مَعي؟ فَقالَت: يا رَسولَ اللّٰه، لَيسَ عَلَيَّ قِناعٌ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: يا فاطِمَةُ، خُذي فَضلَ مِلحَفَتِكِ فَقَنِّعي بِهِ رَأسَكِ. فَفَعَلَت.</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ قالَ: السَّلامُ عَلَيكُم. فَقالَت فاطِمَةُ عليها السلام: و عَلَيكَ السَّلامُ يا رَسولَ اللّٰه.</span>

<span dir="rtl">قالَ: أَدخُلُ؟ قالَت: نَعَم يا رَسولَ اللّٰه.</span>

<span dir="rtl">قالَ: أنا و مَن مَعي؟ قالَت: و مَن مَعَكَ.</span>

<span dir="rtl">قالَ جابرٌ: فَدَخَل رَسولُ اللهِ صلّی الله عليه وآله وَ دَخَلتُ.</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج۵ ص۵۲۸ ح۵ عن جابر الجعفي، مشكاة الأنوار: ص۳۴۳ ح۱۰۹۹، بحار الأنوار: ج۴۳ ص۶۲ ح۵۳.</span></ref>

<ol start="158" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام - به نقل از جابر بن عبد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">انصارى -: پيامبر خدا صلی الله علیه وآله به قصد ديدن فاطمه علیها السلام راه افتاد و من با ايشان بودم. هنگامى كه به درِ خانه[ی فاطمه] رسيدم، دستش را بر در نهاد و آن را کمی باز کرد و سپس فرمود: «سلام بر شما!». فاطمه علیها السلام گفت: و بر تو سلام، ای پیامبر خدا!</span></li></ol>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «داخل شوم؟». فاطمه گفت: داخل شوید، اى پیامبر خدا!</span>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «من و همراهم داخل شویم؟». گفت: اى پیامبر خدا! مَقنعه سرم نیست.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «اى فاطمه! گوشۀ مَلحَفه</span>‌<span dir="rtl">ات را بگير و سرت را با آن بپوشان» و فاطمه علیها السلام چنين كرد.</span>

<span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله سپس فرمود: «سلام بر شما!». فاطمه گفت: و بر تو سلام، ای پیامبر خدا!</span>

<span dir="rtl">فرمود: «آيا داخل شوم؟». گفت: آرى، اى پیامبر خدا!</span>

<span dir="rtl">فرمود: «من و همراهم؟». گفت: و همراهتان.</span>

<span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله داخل شد و من نيز داخل شدم.</span>

<ol start="159" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">حلیة الأولیاء عن كثير النواء عن عِمران بن حُصَين: إنَّ النَّبِيَّ صلّی الله عليه وآله قالَ: أ لا تَنطَلِقُ بِنا نَعودُ فاطِمَةَ، فَإنَّها تَشتَكي؟ قُلتُ: بَلىٰ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: فَانطَلَقنا، حَتّىٰ إذَا انتَهَينا إلىٰ بابِها فَسَلَّمَ وَ استَأذَنَ، فَقالَ: أدخُلُ أنَا و مَن مَعِي؟ قالَت: نَعَم، و مَن مَعَكَ يا أبَتاهُ؟ فَوَ اللّهِ ما عَلَيَّ إلّا عَباءَةٌ!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَها: اِصنَعي بِها كَذا، وَ اصنَعي بِها كَذا. فَعَلَّمَها كَيفَ تَستَتِرُ. فَقالَت: وَ اللّهِ ما عَلىٰ رَأسي مِن خِمارٍ!</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَأخَذَ خَلَقَ مُلاءَةٍ كانَت عَلَيهِ، فَقالَ: اِختَمِري بِها.</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ أذِنَت لَهُما فَدَخَلا، فَقالَ: كَيفَ تَجِدينَكِ يا بُنَيَّةُ؟ قالَت: إنّي لَوَجِعَةٌ، و إنَّهُ لَيَزيدُ فِيَّ أنَّهُ ما لي طَعامٌ آكُلُهُ.</span>

<span dir="rtl">قالَ: يا بُنَيَّةُ، أ ما تَرضَينَ أنَّكِ سَيِّدَةُ نِساءِ العالَمينَ؟ قالَت: تَقُولُ</span><ref><span dir="rtl">کذا في المصدر، و الظاهر أنّ کلمة «تقول» زائدة.</span></ref><span dir="rtl">: يا أبَتِ، فَأينَ مَريَمُ ابنَةُ عِمرانَ؟!</span>

<span dir="rtl">قالَ: تِلكَ سَيِّدَةُ نِساءِ عالَمِها، و أنتِ سَيِّدَةُ نِساءِ عالَمِكِ. أما وَ اللّهِ، زَوَّجتُكِ سَيِّداً فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ.</span><ref><span dir="rtl">حلية الأولياء: ج۲ ص۴۲ الرقم ۱۳۳، ما نُقل عن الرسول في فضل الزهراء البتول لأبي المعالي البغدادي: ص۳۵۸ ح۱۲؛ كشف اليقين: ص۴۴۵ ح۵۴۹، العدد القويّة: ص۲۲۵ ح۲۰ کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج۳۷ ص۶۸</span><br />
<span dir="rtl">ذیل ح۳۸.</span></ref>

<ol start="159" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">حلیة الأولیاء - به نقل از کثیر نَواء، از عِمران بن حُصَین -: پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «آیا نمی</span>‌<span dir="rtl">خواهی با ما بیایی تا به عیادت فاطمه برویم که او بیمار است؟». گفتم: چرا.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پس راه افتادیم تا این</span> ‌<span dir="rtl">که به درِ خانۀ فاطمه علیها السلام رسیدیم. پیامبر صلی الله علیه وآله سلام کرد و اجازهٔ ورود خواست. آن گاه فرمود: «آیا من و هر کس همراهم است، می</span>‌<span dir="rtl">توانیم وارد شویم؟». فاطمه گفت: «بله؛ امّا چه کسانی همراهتان هستند، ای پدر؟ [اگر نامَحرم اند،] به خدا، جز عبایی بر تن ندارم».</span>

<span dir="rtl">پس پیامبر صلی الله علیه وآله به او نشان داد که چگونه از همان لباس برای پوشش [خود] استفاده کند و به او فرمود: «این</span> ‌<span dir="rtl">گونه کن و این</span>‌ <span dir="rtl">گونه کن». فاطمه علیها السلام گفت: به خدا، بر سرم نیز هیچ روسری نیست.</span>

<span dir="rtl">پس پیامبر صلی الله علیه وآله شال کهنه</span>‌<span dir="rtl">ای را که بر کمر داشت، باز کرد و فرمود: «با این، خود را بپوشان».</span>

<span dir="rtl">سپس فاطمه علیها السلام اجازه داد و آنان وارد شدند. پیامبر صلی الله علیه وآله پرسید: «ای دخترم! حال تو چگونه است؟». فاطمه پاسخ داد: بسیار درد دارم و این که چیزی برای خوردن ندارم، حال مرا بدتر کرده است.</span>

<span dir="rtl">پیامبر فرمود: «ای دخترم! آیا راضی نیستی که سَرور زنان جهانیان هستی؟». فاطمه گفت: ای پدر! پس جایگاه مریم دختر عمران کجاست؟!».</span>

<span dir="rtl">پیامبر فرمود: «او سَرور زنان عصر خود بود و تو سَرور زنان عصر خود هستی. سوگند به خدا، تو را به همسریِ کسی در آورده</span>‌<span dir="rtl">ام که سَرور دنیا و آخرت است».</span>

<ol start="160" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">کفایة الأثر عن أبي ذَرّ:</span> ‌<span dir="rtl">دَخَلتُ عَلىٰ رَسولِ اللّٰه صلّی الله عليه وآله في مَرَضِهِ الَّذي تُوُفِّيَ فيهِ، فَقالَ: يا أَبا ذَرٍّ، ايتِني بِابنَتي فاطِمَةَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: فَقُمتُ وَ دَخَلتُ عَلَيها وَ قُلتُ: يا سَيِّدَةَ النِّسوانِ،</span>‌ <span dir="rtl">أَجيبي</span>‌ <span dir="rtl">أَباكِ.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَلَبِسَت جِلبابَها</span><ref><span dir="rtl">في الطبعة التي بأیدینا: «فلبت منحلها» بدل «فَلَبِسَت جِلبابَها»، و التصویب من بحار الأنوار نقلاً عن المصدر.</span></ref><span dir="rtl">، وَ أَبرَزَت وَ خَرَجَت حَتّىٰ دَخَلَت عَلىٰ رَسولِ اللّٰه صلّی الله عليه وآله.</span><ref><span dir="rtl">كفاية الأثر: ص۳۶، بحار الأنوار: ج۳۶ ص۲۸۸ ح۱۱۰.</span></ref>‌

<ol start="160" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">كفاية الأثر - به نقل از ابو ذر -: در بيمارى</span>‌<span dir="rtl">اى كه به درگذشت پیامبر خدا صلی الله علیه وآله انجامید، نزد ايشان رفتم. فرمود: «اى ابو ذر! دخترم فاطمه را نزدم بياور».</span></li></ol>

<span dir="rtl">برخاستم و نزد فاطمه علیها السلام رفتم و گفتم: اى سَرور بانوان! پدرتان شما را فرا خوانده است.</span>

<span dir="rtl">فاطمه چادرش را سر کرد و بيرون آمد و راه افتاد و به خدمت پیامبر خدا رسيد.</span>

<ol start="161" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الاحتجاج عن عبد اللّٰه بن الحسن عن آبائه عليهم السلام: إنَّهُ لَمَّا اجتمَعَ أَبوبَكرٍ و عُمَرُ عَلىٰ مَنعِ فاطِمَةَ عليها السلام فَدَكاً</span><ref><p><span dir="rtl">فَدَك - بفتحتین -: قریة من قری الیهود، بینها و بین مدینة النبيّ یومان، و بینها و بین خیبر دون مرحلة، و هي ممّا أفاء اللّٰه علی رسوله. مُنصرف و غیر منصرف. و کانت لرسول اللّٰه صَلّی الله عَليه وآلِه... فلمّا نزل: (وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ)؛ أي أعطِ فاطمة فدَکاً، أعطاها رسول اللّٰه صَلّی الله عَليه وآلِه إیّاها. و کانت في یدِ فاطمة عليها السلام إلی أن تُوُفّي رسول اللّٰه صَلّی الله عَليه وآلِه، فأُخِذت من فاطمة عليها السلام (مجمع البحرین: ج۳، ص۱۳۷۰ «فدك»).</span></p></ref><span dir="rtl">،</span> <span dir="rtl">و بَلَغَها ذٰلِكَ، لاثَت</span><ref><p><span dir="rtl">اللوث: الطَّيّ و الجمع. و لاث العمامة: شَدّها و ربطها. و لاثت خِمارها: لَفّته (اُنظر: النهایة: ج۴ ص۲۷۵ «لوث»).</span></p></ref> <span dir="rtl">خِمارَها عَلىٰ رَأسِها، و اشتَمَلَت</span><ref><p><span dir="rtl">الاِشتمال: افتعال من الشَّملَة؛ و هو کساء یُتَغَطّیٰ به و یُتَلَفَّف فیه (النهایة: ج۲ ص۵۰۱ «شمل»).</span></p></ref> <span dir="rtl">بِجِلبابِها، و أقبَلَت في لُمَةٍ</span><ref><p><span dir="rtl">في لُمَة: أي في جماعة (النهایة: ج۴ ص۲۷۴ «لمه»).</span></p></ref> <span dir="rtl">مِن حَفَدَتِها و نِساءِ قَومِها، تَطَأُ ذُيولَها</span><ref><p><span dir="rtl">قال المجلسي (رحمه الله): «تَطأ ذُيولَها» أي كانت أثوابها طويلة تستر قدميها، و تضع عليها قدمها عند المشي، و جمع الذيل باعتبار الأجزاء أو تعدّد الثياب (بحار الأنوار: ج۲۹ ص۲۴۸).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الاحتجاج: ج۱ ص۲۵۳ ح۴۹، دلائل الإمامة: ص۱۱۱ ح۳۶ عن زید بن عليّ بن الحسین عن آبائه عليهم السلام نحوه، بحار الأنوار: ج۲۹ ص۲۲۰ ح۸؛ بلاغات النساء: ص۲۳ عن زید بن عليّ بن الحسین عن آبائه عليهم السلام نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="161" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الاحتجاج - به نقل از عبد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">پسر امام حسن علیه السلام، از پدرانش علیهم السلام -: هنگامى كه</span> <span dir="rtl">ابو بكر و عمر، در ممانعت از فاطمه علیها السلام براى دخل و تصرّف در فدک، هم</span>‌<span dir="rtl">داستان شدند</span> <span dir="rtl">و خبر آن به فاطمه رسيد، مقنعه</span>‌<span dir="rtl">اش را سرش کرد و چادرش را به خود پیچید و با جمعى از خدمتكاران و زنان طايفه</span>‌<span dir="rtl">اش به راه افتاد، در حالی که دامن لباسش به زمین کشیده می</span>‌<span dir="rtl">شد (زیر پا می</span>‌<span dir="rtl">ماند).</span></li></ol>

 

<ol start="162" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن أبي هاشم: لَمّا اُخرِجَ</span>‌ <span dir="rtl">بِعَلِيٍّ عليه السلام، خَرَجَت فاطِمَةُ عليها السلام واضِعَةً قَميصَ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله عَلىٰ رَأسِها، آخِذَةً بِيَدَيِ ابنَيها، فَقالَت: ما لي و ما لَكَ يا أَبا بَكرٍ؟! تُريدُ أَن تُؤتِمَ ابنَيَّ وَ تُرمِلَني مِن زَوجي؟</span>‌ <span dir="rtl">وَ اللّٰهِ، لَو لا أَن تَكونَ سَيِّئَةٌ لَنَشَرتُ شَعري وَ لَصَرَختُ إلَىٰ رَبّي.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ رَجُلٌ مِنَ القَومِ: ما تُريدُ إلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">هٰذا؟!</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ أَخَذَت بِيَدِهِ فَانطَلَقَت بِهِ.</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج۸ ص۲۳۷ ح۳۲۰، تفسير العيّاشي: ج۲ ص۲۰۵ ح۱۷۵۶، الاختصاص: ص۱۸۶ كلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج۲۸ ص۲۵۲ ح۳۵.</span></ref>

<ol start="162" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الكافى - به نقل از ابو هاشم -: وقتى على علیه السلام [از خانه برای بیعت گرفتن از او] بيرون برده شد، فاطمه علیها السلام در حالی که پيراهن پیامبر خدا صلی الله علیه وآله را بر سر نهاده و دست دو پسرش را گرفته بود، بيرون آمد و گفت: «از جان من چه می</span>‌<span dir="rtl">خواهی، ای ابو بکر؟! مى</span>‌<span dir="rtl">خواهى این دو پسرم را يتيم و مرا بيوه كنى؟ به خدا سوگند، اگر گناه نبود، مويم را پريشان مى</span>‌<span dir="rtl">كردم و به درگاه پروردگارم ناله سر مى</span>‌<span dir="rtl">دادم».</span></li></ol>

<span dir="rtl">مردى از میان جمعیت [به ابوبكر] گفت: با اين [مرد] چه كار دارى؟!</span>

<span dir="rtl">سپس [فاطمه علیها السلام] دست علی را گرفت و او را با خود برد.</span>

<ol start="163" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنن الكبرى عن عمارة بن مهاجر عن اُمّ جعفر - في ذِکِر نَعشِ فاطِمَةَ عليها السلام -: إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ رَسولِ اللّهِ صلّی الله عليه وآله قالَت: يا أَسماءُ، إنّي قَدِ استَقبَحتُ ما يُصنَعُ بِالنِّساءِ؛ إنَّهُ يُطرَحُ عَلَى المَرأَةِ الثَّوبُ فَيَصِفُها!</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَت أَسماءُ: يا بِنتَ رَسولِ اللّهِ، أَ لا أُريكِ شَيئاً رَأَيتُهُ بِأَرضِ الحَبَشَةِ؟ فَدَعَت بِجَرائِدَ رَطبَةٍ فَحَنَتها، ثُمَّ طَرَحَت عَلَيها ثَوباً.</span>

<span dir="rtl">فَقالَت فاطِمَةُ عليها السلام: ما أَحسَنَ هٰذا و أَجمَلَهُ! يُعرَفُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ المَرأَةِ.</span><ref><span dir="rtl">السنن الكبرىٰ: ج۴ ص۵۶ ح۶۹۳۰، حلية الأولياء: ج۲ ص۴۳ الرقم۱۳۳ نحوه؛ كشف الغمّة: ج۲ ص۱۲۹ عن أسماء نحوه، بحار الأنوار: ج۴۳ ص۱۸۹ ح۱۹ و راجع المستدرك على الصحيحين: ج۳ ص۱۷۷ ح۴۷۶۳.</span></ref>

<ol start="163" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنَن الكبرى - به نقل از عُمارة بن مهاجر، از اُمّ جعفر، در بارۀ پیکر بی</span>‌<span dir="rtl">جان فاطمه علیها السلام -: فاطمه دختر پیامبر خدا صلی الله علیه وآله گفت: «اى اسماء! من از كارى كه با [جنازۀ] زن</span>‌<span dir="rtl">ها مى</span>‌<span dir="rtl">شود، بدم مى</span>‌<span dir="rtl">آيد. پارچه</span>‌<span dir="rtl">اى روى زن مى</span>‌<span dir="rtl">اندازند كه [برجستگى</span>‌<span dir="rtl">هاى بدن] او را نشان مى</span>‌<span dir="rtl">دهد.</span></li></ol>

<span dir="rtl">اسماء گفت: اى دختر پیامبر خدا! آيا چيزى را كه در حبشه ديدم، به شما نشان ندهم؟ سپس شاخه</span>‌<span dir="rtl">هاى ترى خواست و آنها را خم كرد و پارچه</span>‌<span dir="rtl">اى بر آنها انداخت.</span>

<span dir="rtl">فاطمه علیها السلام گفت: «اين، چه خوب و زيباست! با اين [تابوت]، زن از مرد، باز شناخته مى</span>‌<span dir="rtl">شود».</span>

<ol start="164" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: أَوَّلُ</span>‌ <span dir="rtl">نَعشٍ</span>‌ <span dir="rtl">أُحدِثَ</span>‌ <span dir="rtl">فِي الإسلامِ نَعشُ فاطِمَةَ عليها السلام؛ إنَّهَا اشتَكَت</span> <span dir="rtl">شَكوَتَهَا الَّتي قُبِضَت فيها، وَ قالَت لِأَسماءَ: إنّي نَحَلتُ</span><ref><p><span dir="rtl">نَحَلَ الجسمُ: سَقُم. و أنحَلَهُ الهَمّ. و النُّحول: الهُزال (المصباح المنیر: ص۵۹۵، لسان العرب: ج۱۱ ص۶۵۰ «نحل»).</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ ذَهَبَ لَحمي، أَ لا تَجعَلي لي شَيئاً يَستُرُني؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَت أَسماءُ: إنّي كُنتُ بِأَرضِ الحَبَشَةِ رَأَيتُهُم يَصنَعونَ شَيئاً، أَ فَلا أَصنَعُ لَكِ؟ فَإن أَعجَبَكِ صَنَعتُ لَكِ.</span>

<span dir="rtl">قالَت عليها السلام: نَعَم.</span>

<span dir="rtl">فَدَعَت بِسَرِيرٍ فَأَكَبَّتهُ لِوَجهِهِ، ثُمَّ دَعَت بِجَرائِدَ فَشَدَّتهُ عَلىٰ قَوائِمِهِ، ثُمَّ جَلَّلَتهُ ثَوباً، فَقالَت: هٰكَذا رَأَيتُهُم يَصنَعونَ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَت: اِصنَعي لي مِثلَهُ، اُستُريني سَتَرَكِ اللّٰهُ مِنَ النّارِ.</span><ref><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج۱ ص۴۶۹ ح۱۵۴۰ عن أبي عبد الرحمان الحذّاء، دعائم الإسلام: ج۱ ص۲۳۲ عنه عن آبائه عليهم السلام نحوه، بحار الأنوار: ج۴۳ ص۲۱۲ ح۴۳ و راجع الجعفريّات: ص۲۰۵.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="164" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: نخستين تابوتى كه در اسلام ساخته شد، تابوت فاطمه علیها السلام بود. او در بيمارى</span>‌<span dir="rtl">ای كه به وفاتش انجاميد، به اسماء گفت: «من لاغر شده</span>‌<span dir="rtl">ام و گوشت بدنم آب شده است. براى من چيزى درست نمى</span>‌<span dir="rtl">كنى كه [هنگام تشييع،] بدنم را بپوشاند؟».</span></li></ol>

<span dir="rtl">اسماء گفت: در حبشه كه بودم، ديدم مردمِ آن جا چيزى درست مى</span>‌<span dir="rtl">كردند. آيا براى شما [همان را] درست نكنم؟ اگر خوشتان آمد، برايتان مى</span>‌<span dir="rtl">سازم.</span>

<span dir="rtl">فاطمه فرمود: «باشد».</span>

<span dir="rtl">پس تختى خواست و به رو خواباند و شاخه</span>‌<span dir="rtl">هايى را درخواست كرد و به پايه</span>‌<span dir="rtl">هاى آن بست. سپس پارچه</span>‌<span dir="rtl">اى به آنها بست و گفت: ديدم اين گونه مى</span>‌<span dir="rtl">ساختند.</span>

<span dir="rtl">فاطمه فرمود: «براى من مثل همين را بساز. مرا بپوشان. خداوند، تو را از آتش [جهنّم] بپوشاند».</span>

<span id="حجاب-النساء-في-عصر-النبي-صلی-الله-عليه-وآله"></span>
== <span dir="rtl">3 /</span> <span dir="rtl">3: حِجابُ النِّساءِ في عَصرِ النَّبِيِّ صلّی الله عليه وآله</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۳</span><span dir="rtl">: حجاب زنان در عصر پیامبر صلی الله علیه وآله</span>

<ol start="165" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن الترمذي عن ابن عمر: قالَ رَسولُ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله: مَن جَرَّ ثَوبَهُ خُيَلاءَ</span><ref><p><span dir="rtl">الخُیَلاء و الخِیَلاء: الکِبر و العُجب (النهایة: ج۲، ص۹۳ «خیل»).</span></p></ref><span dir="rtl">، لَم يَنظُرِ اللّهُ إلَيهِ يَومَ القِيامَةِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَت أُمُّ سَلَمَةَ: فَكَيفَ يَصنَعنَ النِّساءُ بِذُيولِهِنَّ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: يُرخينَ شِبراً.</span>

<span dir="rtl">فَقالَت: إذاً تَنكَشِفَ أَقدامُهُنَّ!</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَيُرخينَهُ ذِراعاً، لا يَزِدنَ عَلَيهِ.</span><ref><span dir="rtl">سنن الترمذي: ج۴ ص۲۲۳ ح۱۷۳۱، سنن النسائي: ج۸ ص۲۰۹، مسند ابن حنبل: ج۲ ص۲۰۶ ح۴۴۸۹ نحوه.</span></ref>

<ol start="165" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن الترمذی - به نقل از ابن عمر -: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس از روی تکبّر دامن</span>‌<span dir="rtl">کشان راه برود، در روز قیامت، خدا به او نمی</span>‌<span dir="rtl">نگرد».</span></li></ol>

<span dir="rtl">اُمّ سلمه گفت: پس زنان با پایین دامنشان چه کنند؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «یک وجب [از زانو] فرو بگذارند».</span>

<span dir="rtl">اُمّ سلمه گفت: در این صورت، پاهایشان دیده می</span>‌<span dir="rtl">شود.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «پس یک ذراع (دو وجب معمولی) فرو بگذارند، نه بیشتر از آن».</span>

<ol start="166" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ عن عَلقمة بن أَبي عَلقمة عن اُمّه: رَأَيتُ حَفصَةَ بِنتَ عَبدِ الرَّحمانِ بنِ أَبي بَكرٍ دَخَلَت عَلىٰ عائِشَةَ وَ عَلَيها خِمارٌ رَقيقٌ يَشِفُّ</span><ref><p><span dir="rtl">شَفَّ الثوبُ یَشِفُّ شُفوفاً: إذا بدا ما وراءه و لم یستُره (النهایة: ج۲ ص۴۸۷ «شفف»).</span></p></ref> <span dir="rtl">عَن جَيبِها</span><ref><p><span dir="rtl">جَیبها: أي صدرها. و قد مرّ بیانه سابقاً.</span></p></ref><span dir="rtl">، فَشَقَّتهُ عائِشَةُ عَلَيها وَ قالَت: أَ ما تَعلَمينَ ما أَنزَلَ اللّٰهُ في سورَةِ النّورِ؟! ثُمَّ دَعَت بِخِمارٍ فَكَسَتها.</span><ref><p><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ: ج۸ ص۷۲، الموطّأ: ج۲ ص۹۱۳ ح۶، السنن الکبری: ج۲ ص۳۳۲ ح۳۲۶۵ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="166" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری - به نقل از علقمة بن ابی علقمه، از مادرش -: حفصه دخـتر عبـدالرحمـان بن ابی بکر را دیدم که نزد عایشه آمد، در حـالی که روسری نازکی بر سـر داشت، به طوری که گردنش دیده می</span>‌<span dir="rtl">شد. عایشه گفت: مگر نمی</span>‌<span dir="rtl">دانی که خدا در سورۀ نور چه نازل کرده است؟ سپس مقنعه</span>‌<span dir="rtl">ای خواست و آن را بر حفصه پوشاند.</span></li></ol>

 

<ol start="167" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أدب النساء عن أبی مروان عن عُمرة بنت عبد الرحمان: اِبتاعَت عائِشَةُ قُبطِيَّةً</span><ref><p><span dir="rtl">القُبطیّة: الثوب من ثیاب مِصرَ، رقیقة بیضاء، و کأنّه منسوب إلی القِبط و هم اُهل مصر. و ضمّ القاف من تغییر النَّسب، و هذا في الثیاب، فأمّا في الناس فقِبطِيّ بالکسر (النهایة: ج۴ ص۶ «قبط»).</span></p></ref><span dir="rtl">، فَأَرسَلَت بِها إلىٰ أَسماءَ أُختِها وَ قالَت: اِختَمِري بِها، وَ اجعَلي تَحتَها وِقايَةً.</span><ref><p><span dir="rtl">أدب النساء: ص۲۱۳ ذیل ح۱۲۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="167" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أدب النساء - به نقل از ابو مروان، از عُمره دختر عبد الرحمان -: عایشه یک قُبطیّه (بالاپوش کتان نرم و سفید مصری) خرید و آن را برای خواهرش اسماء فرستاد و گفت: با آن، سر و گردنت را بپوشان و زیر آن، لباس پوشیدۀ دیگری به تن کن.</span></li></ol>

 

<ol start="168" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: كُنتُ قاعِداً فِي البَقيعِ مَعَ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله في يَومِ دَجنٍ</span><ref><p><span dir="rtl">الدُّجنَةُ: الظُلمَةُ (مجمع البحرين: ج۱ ص۵۷۸ «دجن»). أي: في یومٍ مُظلم.</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ مَطَرٍ، إذ مَرَّتِ امرَأَةٌ عَلىٰ حِمارٍ، فَهَوَت يَدُ الحِمارِ في وَهدَةٍ</span><ref><p><span dir="rtl">الوَهدَة: المكان المنخفض، كأنّه حفرة (لسان العرب: ج۳ ص۴۷۱ «وهد»).</span></p></ref> <span dir="rtl">فَسَقَطَتِ المَرأَةُ، فَأَعرَضَ النَّبيُّ صلّی الله عليه وآله بِوَجهِهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالوا: يا رَسولَ اللّٰهِ! إنَّها مُتَسَروِلَةٌ.</span>

<span dir="rtl">قالَ: اللّٰهُمَّ اغفِر لِلمُتَسَروِلاتِ - لِاثاً - يا أَيُّهَا النّاسُ! اِتَّخِذُوا السَّراويلاتِ؛ فَإنَّها مِن أَستَرِ ثِيابِكُم، وَ حَصِّنوا بِها نِساءَكُم إذا خَرَجنَ.</span> <ref><span dir="rtl">تنبیه الخواطر: ج۲ ص۷۸، مستدرك الوسائل: ج۳ ص۲۴۵ ح۳۴۹۰؛ مسند البزّار: ج۳ ص۱۱۲ ح۸۹۸ عن الأصبغ بن نباتة و لیس فیه ذیله من «یا أیّها الناس» نحوه.</span></ref>‌ <span dir="rtl"></span>

<ol start="168" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: من و پيامبر خدا صلی الله علیه وآله در يک روز ابرى و بارانى در بقيع نشسته بوديم كه زنى سوار بر الاغ از آن جا گذشت. پای الاغ در گودالى فرو رفت و زن به زمين افتاد. پيامبر صلی الله علیه وآله رويش را برگرداند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">حاضران گفتند: اى پيامبر خدا! آن زن، شلوار به پا دارد.</span>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه وآله سه بار فرمود: «خدايا! زنان شلوارپوش را بيامرز» [و سپس] فرمود: «اى مردم! شلوار بپوشيد كه شلوار، پوشاننده</span>‌<span dir="rtl">ترينِ جامه</span>‌<span dir="rtl">هاى شماست و زنان خود را در موقعى كه بيرون مى</span>‌<span dir="rtl">آيند، با شلوار حفظ كنيد».</span>

<ol start="169" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: لَمّا فَتَحَ رَسولُ اللّٰه صلّی الله عليه وآله مَكَّةَ، بايَعَ الرِّجالَ‌، ثُمَّ جاءَ النِّساءُ يُبايِعنَهُ‌، فَأَنزَلَ اللّهُ عزّ وجلّ: (يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذٰا جٰاءَكَ الْمُؤْمِنٰاتُ يُبٰايِعْنَكَ عَلىٰ أَنْ لاٰ يُشْرِكْنَ بِاللّٰهِ شَيْئاً وَ لاٰ يَـسْرِقْنَ وَ لاٰ يَزْنِينَ وَ لاٰ يَقْتُلْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ وَ لاٰ يَأْتِينَ بِبُهْتٰانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لاٰ يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبٰايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌)، فَقالَت هِندُ: أمَّا الوَلَدُ فَقَد رَبَّينا صِغاراً و قَتَلتَهُم كِباراً. و قالَت اُمُّ حَكيمٍ بِنتُ الحارِثِ بنِ هِشامٍ - و كانَت عِندَ عِكرِمَةَ بنِ أبي جَهلٍ-: يا رَسولَ اللّٰهِ، ما ذٰلِكَ المَعروفُ الَّذي أمَرَنا اللّٰهُ ألّا نَعصِيَنَّكَ فيهِ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ‌: لا تَلطِمنَ خَدّاً، و لا تَخمِشنَ وَجهاً، و لا تَنتِفنَ شَعراً، و لا تَشقُقنَ جَيباً، و لا تُسَوِّدنَ ثَوباً، و لا تَدعِينَ بِوَيلٍ.</span>

<span dir="rtl">فَبايَعَهُنَّ رَسولُ اللّٰه صلّی الله عليه وآله عَلىٰ هٰذا. فَقالَت: يا رَسولَ اللّٰهِ، كَيفَ نُبايِعُكَ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ‌: إنَّني لا اُصافِحُ النِّساءَ. فَدَعا بِقَدَحٍ مِن ماءٍ فَأدخَلَ يَدَهُ ثُمَّ أخرَجَها، فَقالَ‌: أدخِلنَ أيدِيَكُنَّ فِي هٰذَا الماءِ فَهِيَ البَيعَةُ‌.</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج۵ ص۵٢٧ ح۵ عن أبان، تفسير القمّي: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۳۶۴ من دون إسناد إلی أحد من أهل البیت عليهم السلام نحوه، بحار الأنوار: ج٢١ ص١٣۴ ح٢٣ و راجع المصنّف لعبد الرزّاق: ج۶ ص۷ ح۹۸۲۶ و الطبقات الكبرىٰ: ج۸ ص۱۱.</span></ref>

<ol start="169" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: چون پيامبر خدا صلی الله علیه وآله مكّه را فتح كرد، با مردان بيعت نمود و سپس زنان براى بيعت كردن با ايشان آمدند. پس، خداوند عز وجل اين آيه را نازل فرمود: (اى پيامبر! چون زنان مسلمان به نزدت آيند تا با تو بيعت كنند كه چيزى را با خدا شريک نسازند و دزدى نكنند و زنا نكنند و فرزندان خود را نكشند و بچّه</span>‌<span dir="rtl">هاى نامشروع را [كه به دنیا آورده</span>‌<span dir="rtl">اند] به شوهر خویش نبندند و در كار نيک، از تو نافرمانى نكنند، با آنان بيعت كن و از خدا برايِشان آمرزش بخواه. قطعاً خدا آمرزنده و مهربان است). هند [همسر ابو سفیان] گفت: فرزندان را ما به كودكى پرورديم و چون بزرگ شدند، تو آنها را كشتى. اُمّ حكيم، دختر حارث بن هشام - که همسر عِكرِمة بن ابى جهل بود - گفت: اى پيامبر خدا! آن كار نيكى كه خدا به ما امر كرده است تا در آن از تو نافرمانى نكنيم، چيست</span>‌<span dir="rtl">؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «[در عزا و ماتم] بر صورت خود، سيلى نزنيد، چهره مخراشيد، موى خود را نكَنيد، گريبان ندريد، جامۀ سياه [به نشانۀ عزا] نپوشيد، و شيون، سر ندهيد».</span>

<span dir="rtl">با اين شرط</span>‌<span dir="rtl">ها، پيامبر خدا صلی الله علیه وآله با آن زنان، بيعت كرد. اُمّ حكيم گفت: اى پيامبر خدا! چگونه با تو بيعت كنيم</span>‌<span dir="rtl">؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «من با زنان، دست نمى</span>‌<span dir="rtl">دهم». پس، قدحى آب خواست و دستش را در آن فرو برد و بيرون آورد و فرمود: «دست</span>‌<span dir="rtl">هايتان را در اين آب، فرو بريد. اين، بيعت است».</span>

<span id="الإخبار-بترك-الحجاب-في-الامة-الإسلامیة"></span>
== <span dir="rtl">3</span> <span dir="rtl">/ ۴: الإخبارُ بِتَركِ الحِجابِ فِي الاُمَّةِ الإسلامِیَّةِ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۴</span><span dir="rtl">: خبر دادن از ترک حجاب در امّت اسلامی</span>

<ol start="170" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: سَيَكونُ في آخِرِ أُمَّتي رِجالٌ يَركَبونَ عَلَى السُّروجِ كَأَشباهِ الرِّجالِ، يَنزِلونَ عَلىٰ أَبوابِ المَسجِدِ، نِساؤُهُم كاسِياتٌ عارِياتٌ، عَلىٰ رُؤوسِهِم</span><ref><p><span dir="rtl">کذا في المصدر، و في صحیح ابن حبّان: «رؤوسهنّ».</span></p></ref> <span dir="rtl">كَأَسنِمَةِ البُختِ</span><ref><p><span dir="rtl">البُخت من الجِمال: هی جمال طوال الأعناق (النهایة: ج۱ ص۱۰۱ «بخت»).</span></p></ref> <span dir="rtl">العِجافِ</span><ref><p><span dir="rtl">عِجاف: جمع عجفاء؛ و هي المهزولة (النهایة: ج۳ ص۱۸۶ «عجف»).</span></p></ref><span dir="rtl">، اِلعَنوهُنَّ فَإنَّهُنَّ مَلعوناتٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۲ ص۶۹۱ ح۷۱۰۵ عن عبد اللّٰه بن عمرو، صحیح ابن حبّان: ج۱۳ ص۶۴ ح۵۷۵۳، المستدرك علی الصحیحین: ج۴ ص۴۸۳ ح۸۳۴۶ و فیه «البحت» بدل «البخت» و «المیاثر» بدل «السروج».</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="170" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه وآله: در اواخر امّت من، مردانى خواهند آمد که بر زين مى</span>‌<span dir="rtl">نشينند، مردنما هستند و بر درهاى مساجد، فرود مى</span>‌<span dir="rtl">آيند. زنانشان، پوشيده و در عين حال، برهنه اند، و بر سرهايشان چيزى همانند كوهان شترهای نحيف بُختی</span><ref><p><span dir="rtl">بُختی، نام گونه</span>‌<span dir="rtl">ای شتر است که گردن بلند دارد.</span></p></ref> <span dir="rtl">است. آنها را لعنت كنيد؛ چرا كه آنان ملعون اند (از رحمت خدا دورند).</span></li></ol>

 

<ol start="171" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عنه صلّی الله عليه وآله: صِنفانِ مِن أَهلِ النّارِ لَم أَرَهُما: قَومٌ مَعَهُم سياطٌ كَأَذنابِ البَقَرِ يَضرِبونَ بِهَا النّاسَ، وَ نِساءٌ كاسِياتٌ عارِياتٌ مُميلاتٌ مائِلاتٌ</span><ref><p><span dir="rtl">قال ابن منظور: یقول: یَمِلنَ بالخُیَلاء، و یُصبِینَ قلوبَ الرجال. و قیل: المائلات: المتبرّجات. و قیل: مائلات الرؤوس إلی الرجال. قال ابن الأثیر: المائلات: الزائغات عن طاعة اللّه و ما یَلزمُهُنّ حِفظه، و مُمِیلات: یُعَلّمنَ غیرَهُنّ الدخول في مثل فِعلِهنّ. و قیل: مائلات مُتَبخترات في المشي، مُمیلات لأکتافِهنّ و أعطافِهِنّ (لسان العرب: ج۱۱ ص۶۳۷ «میل»).</span></p></ref><span dir="rtl">، رُؤوسُهُنَّ كَأَسنِمَةِ البُختِ المائِلَةِ، لا يَدخُلنَ الجَنَّةَ وَ لا يَجِدنَ ريحَها، وَ إنَّ ريحَها لَيوجَدُ مِن مَسيرَةِ كَذا وَ كَذا.</span><ref><p><span dir="rtl">صحیح مسلم: ج۳ ص۱۶۸۰ ح۱۲۵ عن أبي هریرة، مسند ابن حنبل: ج۳ ص۲۷۴ ح۸۶۷۳، السنن الکبریٰ: ج۲ ص۳۳۱ ح۳۲۶۰ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="171" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه وآله: دو دسته، از اهل آتش</span>‌ <span dir="rtl">هستند كه [هنوز] آنها را نديده</span>‌<span dir="rtl">ام [و در آينده می</span>‌<span dir="rtl">آیند]: عدّه</span>‌<span dir="rtl">اى [از مردان اُمّتم] كه تازيانه</span>‌<span dir="rtl">هايى مانند دُم گاو دارند و با آنها مردم را مى</span>‌<span dir="rtl">زنند، و زنانى كه پوشيده</span> ‌<span dir="rtl">اند و در عين حال برهنه</span>‌ <span dir="rtl">اند، منحرف كننده</span> ‌<span dir="rtl">اند</span><ref><p><span dir="rtl">واژۀ «مميلات» در متن عربی حدیث، يعنى زنانى كه به ديگر زنان ياد مى</span>‌<span dir="rtl">دهند كه [در بدحجابى] مانند آنها رفتار كنند، يا به اين معناست كه با تبختر و كرشمه راه مى</span>‌<span dir="rtl">روند.</span></p></ref> <span dir="rtl">و خود، منحرف</span> ‌<span dir="rtl">اند،</span><ref><p><span dir="rtl">واژۀ «مائلات» در متن عربى حديث، به معناى زنانى است كه با ناز و كرشمه، راه مى</span>‌<span dir="rtl">روند و دل مردان را مى</span>‌<span dir="rtl">رُبايند، يا به معناى زنانى است كه روسرى و مقنعۀ خود را كج مى</span>‌<span dir="rtl">كنند و تا نيمهٔ سر را مى</span>‌<span dir="rtl">پوشانند، يا به اين معناست كه بَزَک كرده، با زر و زيور بيرون مى</span>‌<span dir="rtl">آيند و خود را به نمايش مى</span>‌<span dir="rtl">گذارند.</span></p>
<p><span dir="rtl">نیز بنا به قولى، «مائلات» يعنى زنانى كه مانند بدكاره</span>‌<span dir="rtl">ها، موهاى خود را شانه و آرايش مى</span>‌<span dir="rtl">كنند و «مميلات» زنانى هستند كه ديگران را اين گونه آرايش و بَزَک مى</span>‌<span dir="rtl">كنند (ر.ک: لسان العرب: ذيل «مائلات»).</span></p></ref> <span dir="rtl">و سرهايشان، همچون كوهان</span>‌<span dir="rtl">هاى خمیدۀ شترهای بُختی است. اينان، به بهشت نمى</span>‌<span dir="rtl">روند و بوى آن را - كه از فاصله</span>‌<span dir="rtl">اى چنين و چنان (بسيار دور) به مشام مى</span>‌<span dir="rtl">رسد - نمی</span>‌<span dir="rtl">شنوند.</span></li></ol>

 

<ol start="172" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: يَظهَرُ في آخِرِ الزَّمانِ وَ اقتِرابِ السّاعَةِ - وَ هُوَ شَرُّ الأَزمِنَةِ - نِسوَةٌ كاشِفاتٌ عارِياتٌ، مُتَبَرِّجاتٌ، [خارجاتٌ]</span><ref><p><span dir="rtl">ما بین المعقوفین لا یوجد في الطبعة التي بأیدینا، و أثبتناه من الوافي(ج</span>‌<span dir="rtl">۲۲ ص۸۰۹)، و هو الذي یقتضیه السیاق.</span></p></ref> <span dir="rtl">مِنَ الدّينِ، داخِلاتٌ فِي الفِتَنِ، مائِلاتٌ إلَى الشَّهَواتِ، مُسرِعاتٌ إلَى اللَّذّاتِ، مُستَحِلّاتٌ لِلمُحَرَّماتِ، في جَهَنَّمَ خالِداتٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۳۹۰ ح۴۳۷۴ عن الأصبغ بن نباته، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۴۴۰ ح۱۵۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="172" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: در آخِر الزمان و هنگام نزديكى قيامت - كه بدترينِ زمان</span>‌<span dir="rtl">هاست -، زن</span>‌<span dir="rtl">هاى برهنه و لُخت، آشكار مى</span>‌<span dir="rtl">گردند كه از دين، فاصله گرفته و در فتنه</span>‌<span dir="rtl">ها داخل شده</span>‌<span dir="rtl">اند، تمايل به شهوات دارند و به سمت خوشى</span>‌<span dir="rtl">ها و لذّت</span>‌<span dir="rtl">ها شتابان اند، محرّمات را حلال مى</span>‌<span dir="rtl">شمرند و در دوزخ، جاودانه</span>‌ <span dir="rtl">اند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: ‌ح۱۸.</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ح۱۸.</span>

<span id="الفصل-الرابع-حکمة-الحجاب-و-التستر"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الرّابِع:</span> <span dir="rtl">حِکمَةُ الحِجابِ وَ التَّسَتُّرِ</span> =

<span dir="rtl">فصل چهارم</span><span dir="rtl">: حکمت حجاب و پوشش</span>

<span id="الاستجابة-لنداء-الفطرة-و-العقل"></span>
== <span dir="rtl">۴ /۱</span><span dir="rtl">: الاِستِجابَةُ لِنِداءِ الفِطرَةِ وَ العَقلِ</span> ==

<span dir="rtl">۴ / ۱</span><span dir="rtl">: پاسخگویی به ندای فطرت و عقل</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَيٰا آدَمُ اُسكُن أَنتَ وَ زَوجُكَ اَلجَنَّةَ فَكُلٰا مِن حَيـثُ شِـئتُمٰا وَ لاٰ تَــقرَبٰـا هٰـذِهِ اَلـشَّجَرَةَ فَـتَكُونٰا مِـنَ اَلظّٰالِمِينَ ٭ فَوَسوَسَ لَهُمَا الشَّيطٰانُ لِيُبدِيَ لَهُمٰا مٰا وُورِيَ عَنهُمٰا مِن سَوآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكݠُمٰا عَن هٰذِهِ الشَّـجَرَةِ إِلّٰا أَن تَكُونٰا مَلَكَينِ أَو تَكُونٰا مِنَ الخٰالِدِينَ ٭ وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّي لَكُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِينَ ٭ فَدَلّٰاهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَت لَهُمٰا سَوآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا يَخصِفٰانِ عَلَيهِمٰا مِن وَرَقِ الجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَم أَنهَكُمٰا عَن تِلكُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُل لَكُمٰا إِنَّ الشَّيطٰانَ لَكُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۱۹ - ۲۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(و اى آدم! تو با همسرت در اين بهشت، سكونت گزين. پس، از هر جا[ی آن] كه خواستيد، بخوريد و به اين گیاه نزديک نگرديد، كه از ستمكاران خواهيد بود. * پس شيطان، آن دو را وسوسه كرد تا آنچه را از عورت</span>‌<span dir="rtl">هايشان بر آنها پوشيده بود، آشكار سازد</span> <span dir="rtl">و گفت: «پروردگارتان شما را از اين گیاه، منع نكرد، مگر آن</span> ‌<span dir="rtl">كه مبادا دو فرشته شويد يا از جاودانه</span>‌<span dir="rtl">ها گرديد» * و براى آن دو با تأکید، سوگند ياد كرد كه: «حتماً من براى شما از خيرخواهانم». * پس آن دو را با فریبی به سقوط کشانید. پس چون از آن گیاه چشيدند، برهنگی</span>‌<span dir="rtl">شان بر آنها نمايان شد و در صدد بر آمدند تا با برگ درختان بهشت، خود را بپوشانند و پروردگارشان آنها را ندا داد: آيا شما را از آن گیاه، نهى نكردم و به شما نگفتم كه همانا شيطان، دشمن آشكار شماست؟!).</span>

<span dir="rtl">(يٰا بَنِي آدَمَ قَد أَنزَلنٰا عَلَيكُم لِبٰاساً يُوٰارِي سَوآتِكُم وَ رِيشاً وَ لِبٰاسُ التَّقوىٰ ذٰلِكَ خَيرٌ ذٰلِكَ مِن آيٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُم يَذَّكَّرُونَ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۲۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(اى فرزندان آدم! به يقين، بر شما لباسى كه عورت</span>‌<span dir="rtl">هاى شما را بپوشاند و زيور شما باشد، نازل كرديم و البتّه لباس تقوا (پرهیزگاری) بهتر است. اينها از نشانه</span>‌<span dir="rtl">هاى خداوند [براى مردم] است. باشد كه متذكّر شوند).</span>

<span dir="rtl">(يٰا بَنِي آدَمَ لاٰ يَفتِنَنَّكُمُ الشَّيطٰانُ كَمٰا أَخرَجَ أَبَوَيكُم مِنَ الجَنَّةِ يَنزِعُ عَنهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِيُرِيَهُمٰا سَوآتِهِمٰا إِنَّهُ يَرٰاكُم هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِن حَيثُ لاٰ تَرَونَهُم إِنّٰا جَعَلنَا الشَّيٰاطِينَ أَولِيٰاءَ لِلَّذِينَ لاٰ يُؤمِنُونَ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۲۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(ای فرزندان آدم! شیطان، شما را نفریبد، آن گونه که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد و لباسشان را از تنشان بیرون ساخت تا برهنگی</span>‌<span dir="rtl">شان را به آنها نشان دهد. همانا او و دار و دسته</span>‌<span dir="rtl">اش، شما را می</span>‌<span dir="rtl">بینند از جایی که شما آنها را نمی</span>‌<span dir="rtl">بینید؛ [امّا بدانید] ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمی</span>‌<span dir="rtl">آورند).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="173" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: إنَّ اللّهَ خَلَقَ آدَمَ عليه السلام رَجُلاً طُوالاً... فَلَمّا ذاقَ الشَّجَرَةَ سَقَطَ عَنهُ لِباسُهُ، فَأَوَّلُ ما بَدا مِنهُ عَورَتُهُ، فَلَمّا نَظَرَ إلىٰ عَورَتِهِ جَعَلَ يَشتَدُّ</span><ref><p><span dir="rtl">الشَّدّ: العَدْوُ [أي الرکض]، و الفِعل: اشتَدَّ؛ أي عَدا (لسان العرب: ج۳ ص۲۳۴ «شدد»).</span></p></ref> <span dir="rtl">فِي الجَنَّةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسیر ابن کثیر: ج۱ ص۱۱۴ عن اُبيّ بن کعب، البدایة و النهایة: ج۱ ص۷۸، تفسیر ابن أبي حاتم: ج۱ ص۸۸ ح۳۸۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="173" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: خداوند، آدم را مردی بلندبالا آفرید... و چون از گیاه [ممنوعه] چشید، لباسش از تن او افتاد و نخستین جایی که از بدنش نمایان شد، عورتش بود. همین که چشمش به عورتش افتاد، شروع به دویدن در بهشت کرد.</span></li></ol>

 

<ol start="174" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر القمّي: سُئِلَ الصّادِقُ عليه السلام عَن جَنَّةِ آدَمَ عليه السلام: أَ مِن جِنانِ الدُّنيا كانَت أَم</span>‌ <span dir="rtl">مِن</span>‌ <span dir="rtl">جِنانِ</span>‌ <span dir="rtl">الآخِرَةِ؟ فَقالَ عليه السلام: كانَت مِن جِنانِ الدُّنيا، تَطلُعُ فيهَا الشَّمسُ وَ القَمَرُ، وَ لَو كانَت مِن جِنانِ الآخِرَةِ ما أُخرِجَ مِنها أَبَداً آدَمُ عليه السلام وَ لَم يَدخُلها إبليسُ</span>‌<span dir="rtl">.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ عليه السلام:</span>‌ <span dir="rtl">أَسكَنَهُ اللّهُ الجَنَّةَ وَ أَتىٰ جَهالَةً إلَى الشَّجَرَةِ، فَأَخرَجَهُ؛ لِأَنَّهُ خُلِقَ خِلقَةً لا تَبقىٰ إلّا بِالأَمرِ وَ النَّهيِ وَ اللِّباسِ وَ الأَكنانِ</span><ref><span dir="rtl">الأکنان: جمع الِکنّ؛ البیت (أُنظر: لسان العرب: ج۱۳ ص۳۶۰ «کنن»).</span></ref>‌ <span dir="rtl">وَ النِّكاحِ، وَ لا يُدرِكُ ما يَنفَعُهُ مِمّا يَضُرُّهُ إلّا بِالتَّوقِيفِ</span><ref><span dir="rtl">التَّوقیف: التبیین. و قد وقّفتُه و بَیَّنتُه کلاهما بمعنیً. و یقال أیضاً: وقَفَ فُلاناً علیٰ ذَنبِه و سوء صَنیعِه: إذا أطلَعَهُ علیه و أعلَمَهُ به. و هو مجاز. و التوقیفُ في الشرع کالنَّصّ (اُنظر: تاج العروس: ج۱۲ ص۵۳۰ «وقف»).</span></ref><span dir="rtl">.</span>

<span dir="rtl">فَجاءَهُ إبلِيسُ فَقالَ: إنَّكُما إن أَكَلتُما مِن هٰذِهِ الشَّجَرَةِ الَّتي نَهاكُمَا اللّٰهُ عَنها صِرتُما مَلَكَينِ، وَ بَقيتُما فِي الجَنَّةِ أَبَداً، وَ إن لَم تَأكُلا مِنها أَخرَجَكُمَا اللّٰهُ مِنَ الجَنَّةِ. وَ حَلَفَ لَهُما أَنَّهُ لَهُما ناصِحٌ، كَما قالَ اللّٰهُ تَعالىٰ حِكايَةً عَنهُ: (مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ * وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ)، فَقَبِلَ آدَمُ عليه السلام قَولَهُ، فَأَكَلا مِنَ الشَّجَرَةِ، فَكانَ كَما حَكَى اللّٰهُ (بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا) وَ سَقَطَ عَنهُما ما أَلبَسَهُمَا اللّٰهُ مِن لِباسِ الجَنَّةِ، وَ أَقبَلا يَستَتِرانِ بِوَرَقِ الجَنَّةِ (وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ)؟ فَقالا كَما حَكَى اللّٰهُ عزّ وجلّ عَنهُما: (رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ)</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۲۳.</span></ref><span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">تفسیر القمّي: ج۱ ص۴۳، بحار الأنوار: ج۱۱ ص۱۶۱ ح۵.</span></ref>

<ol start="174" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر القمّی: از امام صادق علیه السلام در بارۀ بهشت آدم علیه السلام سؤال شد: آیا از بهشت</span>‌<span dir="rtl">هاى دنيا بوده، يا از بهشت</span>‌<span dir="rtl">هاى آخرت؟ فرمود: «از بهشت</span>‌<span dir="rtl">هاى دنيا بوده است. آفتاب و ماه در آن طلوع مى</span>‌<span dir="rtl">كردند. اگر از بهشت</span>‌<span dir="rtl">هاى آخرت بود، هرگز آدم از آن اخراج</span> ‌<span dir="rtl">نشده بود و هرگز ابلیس داخلش نشده بود».</span></li></ol>

<span dir="rtl">نيز فرمود: «خداوند، آدم علیه السلام را در بهشت سُکنا داد و او از روی نادانی، به سراغ گیاه [ممنوعه] رفت و خدا هم او را بیرون کرد؛ چون او چنان خلق شده بود كه بدون امر و نهى و غذا و لباس و منزل و ازدواج نمی</span>‌<span dir="rtl">توانست زندگى كند و جز با راه</span>‌<span dir="rtl">نمایی خدا نفع و ضرر خود را تشخيص نمی</span>‌<span dir="rtl">داد.</span>

<span dir="rtl">ابليس نزد او [و همسرش] آمد و گفت: اگر از اين گیاهی كه خدا شما را از آن نهى كرده، بخوريد، فرشته می</span>‌<span dir="rtl">شويد و براى هميشه در بهشت باقى می</span>‌<span dir="rtl">مانيد؛ ولى اگر از آن نخوريد، خدا از بهشت، بيرونتان خواهد كرد. سپس برایشان سوگند خورد كه: من خيرخواه شمايم، چنان كه خدای متعال، داستان را از قول او بازگو كرده است: (پروردگارتان شما را از اين گیاه، نهی نكرد، مگر آن كه مبادا دو فرشته شويد يا از جاودانه</span>‌<span dir="rtl">ها گرديد * و براى آن دو با تأکید، سوگند یاد کرد كه: حتماً من براى شما از خيرخواهانم). آدم، حرف او را قبول کرد و هر دو از گیاه خوردند و چنان شد كه خداوند بازگو كرده است: (برهنگی</span>‌<span dir="rtl">شان بر آنها آشکار شد)؛ يعنى لباس</span>‌<span dir="rtl">هاى بهشتى - كه خدا بر تن آنان پوشانده بود - فرو افتاد و شروع به پوشاندن خود با برگ</span>‌<span dir="rtl">های درختان بهشت کردند و پروردگارشان آنها را ندا داد که: (آیا شما را از آن گیاه، نهی نکردم و به شما نگفتم که همانا شیطان، دشمن آشکار شماست؟!). آن دو، چنان</span>‌ <span dir="rtl">که خداوند عز وجل بازگو کرده است، گفتند: (پروردگارا! ما به خود ستم كرديم و اگر تو ما را نيامرزى و رحم نكنى، حتماً از زيانكاران خواهيم بود)».</span>

<ol start="175" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام - في ذِکرِ جُنودِ العَقلِ وَ الجَهلِ -: فَکانَ مِمّا أَعطَی اللّهُ العَقلَ مِنَ الخَمسَةِ وَ السَّبعینَ الجُندَ الخَیرُ... و جَعَلَ ضِدَّهُ الشَّرَّ...، وَ السَّترُ، وَ ضِدَّهُ التَّبَرُّجَ</span><ref><p><span dir="rtl">التبرّج: إظهار الزینة للناس الأجانب، و هو المذموم، و أمّا للزوج فلا (النهایة: ج۱ ص۱۱۳ «برج»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۱ ص۲۲ ح۱۴ عن سماعة بن مهران، الخصال: ص۵۹۰ ح۱۳، علل الشرائع: ص۱۱۵ ح۱۰، بحار الأنوار: ج۱ ص۱۱۱ ح۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="175" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در بيان لشكر خِرد و نادانی -: از جملۀ هفتاد و پنج سربازی که خداوند در اختیار عقل قرار داد، «خیر» است... و ضدّ آن را «شر» قرار داد... و [نیز] «پوشيدگى» و ضدّ آن را «خودنمايى» قرار داد.</span></li></ol>

<span id="طهارة-القلب"></span>
== <span dir="rtl">۴ /</span> <span dir="rtl">2: طَهارَةُ القَلبِ</span> ==

<span dir="rtl">۴ / ۲</span><span dir="rtl">: پاکیِ دل</span>

<span dir="rtl">(وَ إِذٰا سَأَلتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسئَلُوهُنَّ مِن وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِكُم أَطهَرُ لِقُلُوبِكُم وَ قُلُوبِهِنَّ).</span><ref><span dir="rtl">الأحزاب: ۵۳.</span></ref>

<span dir="rtl">(و هنگامی که وسیله</span>‌<span dir="rtl">ای [از وسایل زندگی] را از آنان (همسران پیامبر) می</span>‌<span dir="rtl">خواهید، از پشت پرده درخواست کنید. این کار برای پاکی دل</span>‌<span dir="rtl">های شما و آنها بهتر است).</span>

<span dir="rtl">(قُلْ لِلْمُؤْمِنينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى</span>‌ <span dir="rtl">لَهُمْ إِنَّ اللهَ خَبيرٌ بِما يَصْنَعُون</span>‌<span dir="rtl">).</span><ref><span dir="rtl">النور: ۳۰ و راجع النور: ۲۷ ـ ۲۹.</span></ref>

<span dir="rtl">(به مردان مسلمان بگو: چشمان خود را [از آنچه دیدنش حرام است</span>‌<span dir="rtl">] فرو بندند و شرمگاه خود را حفظ كنند. اين براى آنان پاكيزه</span>‌<span dir="rtl">تر است. قطعاً خدا به كارهايى كه انجام مى</span>‌<span dir="rtl">دهند، آگاه است).</span>

<span id="الأمن-فی-الدنیا-و-الآخرة"></span>
== <span dir="rtl">۴ /</span> <span dir="rtl">3: الأَمنُ فِی الدُّنیا وَ الآخِرَةِ</span> ==

<span dir="rtl">۴ / ۳</span><span dir="rtl">: امنیّت در دنیا و آخرت</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِأَزوٰاجِكَ وَ بَنٰاتِكَ وَ نِسٰاءِ المُؤمِنِينَ يُدنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلاَبِيبِهِنَّ ذٰلِكَ أَدنىٰ أَن يُعرَفنَ فَلاٰ يُؤذَينَ وَ كٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً).</span><ref><span dir="rtl">الأحزاب: ۵۹.</span></ref>

<span dir="rtl">(اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زن</span>‌<span dir="rtl">هاى مردانِ مسلمان بگو: روسرى</span>‌<span dir="rtl">های بلندشان را بر خود فرو افکنند. اين [كار] برای آن</span>‌ <span dir="rtl">که [به پاک</span>‌<span dir="rtl">دامنی] شناخته شوند و مورد آزار [هوسبازان] قرار نگیرند، بهتر است و خداوند همواره آمرزنده و مهربان است).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="176" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الرضا عليه السلام - مِمّا كَتَبَ في جَوابِ مَسائِلِ مُحَمَّدِ بن سِنانٍ -: حُرِّمَ النَّظَرُ إلىٰ شُعورِ النِّساءِ المَحجوباتِ بالأزواجِ و غَيرِهِنَّ مِن النِّساءِ؛ لِما فيهِ مِن تَهييجِ الرِّجالِ، و ما يَدعو التَّهييجُ إلَی الفَسادِ و الدُّخولِ في ما لا يَحِلُّ وَ لا يَجمُلُ، وَ كَذٰلِكَ ما أَشبَهَ الشُّعورَ.</span><ref><p><span dir="rtl">علل الشرائع: ص۵۶۵ ح۱ عن محمّد بن سنان، عیون أخبار الرضا عليه السلام: ج۲ ص۹۷ ح۱، بحار الأنوار: ج۱۰۴ ص۳۴ ح۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="176" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام رضا علیه السلام - از آنچه در پاسخ سٶال</span>‌<span dir="rtl">های محمّد بن سِنان نوشت -: نگاه کردن به موی زنان شوهردار و غیر شوهردار حرام شد؛ چون این کار، موجب تحریک مردان می</span>‌<span dir="rtl">شود و این تحریک، آنان را به فساد می</span>‌<span dir="rtl">کشانَد و وارد کارهای حرام و ناپسند می</span>‌<span dir="rtl">کند. این موضوع در بارۀ هر چیز دیگری شبیه مو هم صادق است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: ص۴۳۸ (آیة الجلباب).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص۴۳۹ (آیۀ جلباب).</span>

<span id="آثار-ترك-الحجاب"></span>
== <span dir="rtl">۴ / ۴: آثارُ تَركِ الحِجابِ</span> ==

<span dir="rtl">۴ / ۴</span><span dir="rtl">: آثار ترک حجاب</span>

<ol start="177" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی الله عليه وآله: هَلاكُ</span>‌ <span dir="rtl">نِساءِ اُمَّتي</span>‌ <span dir="rtl">فِي الأَحمَرَينِ: اَلذَّهَبِ، وَ الثِّيابِ الرِّقاقِ. وَ هَلاكُ رِجالِ اُمَّتي في تَركِ العِلمِ، وَ جَمعِ المالِ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">إرشاد القلوب: ص۱۸۳، تنبیه الخواطر: ج۱ ص۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="177" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: هلاكت زنان امّت من، در گرو دو كالاى سرخ</span>‌<span dir="rtl">فام است: يكى طلا و ديگرى جامه</span>‌<span dir="rtl">هاى نازک، و هلاكت مردان امّتم در ترک</span>‌ <span dir="rtl">دانش</span>‌ <span dir="rtl">و گردآورى ثروت است</span>‌<span dir="rtl">.</span></li></ol>

 

<ol start="178" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق عليه السلام: قالَ رَسولُ اللهِ صلّی الله عليه وآله: مَن أَطاعَ امرَأَتَهُ، أَكَبَّهُ اللّٰهُ عَلىٰ وَجهِهِ فِي النّارِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قيلَ: و ما تِلكَ الطّاعَةُ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: تَطلبُ مِنهُ الذَّهابَ إلىٰ الحَمّاماتِ، وَ العُرُساتِ، وَ العيداتِ، وَ النِّياحاتِ؛ وَ الثِّيابَ الرِّقاقَ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۱۷ ح۳ عن السکوني، الخصال: ص۱۹۶ ح۲ عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام عنه صَلّی الله عَليه وآلِه نحوه، بحار الأنوار: ج۱۰۳ ص۲۴۳ ح۱۱.</span></ref>

<ol start="178" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: پيامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «هر كس به فرمان زنش گردن نهد، خدا او را با چهره در آتش می</span>‌<span dir="rtl">افكَنَد».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتند: و آن گردن نهادن، چيست؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «اين كه زنش از او [اجازه] بخواهد كه به حمّام</span>‌<span dir="rtl">ها، عروسى</span>‌<span dir="rtl">ها، جشن</span>‌<span dir="rtl">ها و سوگوارى</span>‌<span dir="rtl">ها برود و لباس نازک</span><ref><span dir="rtl">در الوافى آمده است: «منظور، جايى است كه پوشيدن لباس نازک، مفسده</span>‌<span dir="rtl">انگيز باشد و محتمل است به جهت آشكار شدن جاهاى خاصّى از بدن و مختص به آن زمان يا بعضى از شهرها باشد». در مرآة العقول آمده است: «مراد، رفتن به حمّام و عروسى براى تفريح و سرگرمى است، و گر نه حمّام رفتن براى رفع نياز و رفتن به عروسی و عزا برای اداى حقوق خويشاوندى و همسايه</span>‌<span dir="rtl">دارى، جايز، بلكه نيكوست».</span></ref> <span dir="rtl">بپوشد [و او اجازه دهد]».</span>

<ol start="179" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّه صلّی الله عليه وآله: المَرأةُ عَورَةٌ؛ فَإذا خَرَجَتِ استَشرَفَهَا الشَّيطانُ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن الترمذي: ج۳ ص۴۷۶ ح۱۱۷۳ عن عبد الله بن مسعود، صحيح ابن حبّان: ج۱۲ ص۴۱۳ ح۵۵۹۹؛ تنبیه الخواطر: ج۲ ص۱۱۹ بزیادة «سترها بيتُها» بعد «عورة».</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="179" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه وآله: زن، [وجودش] شرمگاهی پوشاندنی است، که هر گاه از جایگاه خود به در آید، شیطان به دنبال وی خواهد بود.</span></li></ol>

 

<ol start="180" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ عليه السلام: دَخَلتُ أَنا وَ فاطِمَةُ عَلىٰ رَسولِ اللّٰهِ صلّی الله عليه وآله فَوَجَدتُهُ</span>‌ <span dir="rtl">يَبكي</span>‌ <span dir="rtl">بُكاءً شَديداً، فَقُلتُ: فِداكَ أَبي وَ أُمّي يا رَسولَ اللّٰهِ! مَا الَّذي أَبكاكَ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: يا عَلِيُّ، لَيلَةَ أُسرِيَ بي إلَى السَّماءِ رَأَيتُ نِساءً مِن أُمَّتي في عَذابٍ شَديدٍ.…</span>

<span dir="rtl">فَقالَت فاطِمَةُ عليها السلام: حَبيبي وَ قُرَّةَ عَيني! أَخبِرني ما كانَ عَمَلُهُنَّ.…</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: أَمَّا المُعَلَّقَةُ بِشَعرِها، فَإنَّها كانَت لا تُغَطّي شَعرَها مِنَ الرِّجالِ...، وَ أَمَّا الَّتي كانَت تَأكُلُ لَحمَ جَسَدِها، فَإنَّها كانَت تُزَيِّنُ بَدَنَها لِلنّاسِ.</span><ref><span dir="rtl">عیون أخبار الرضا عليه السلام: ج۲ ص۱۰ و ۱۱ ح۲۴ عن عبد العظیم الحسني عن الإمام الجواد عن آبائه عليهم السلام، بحار الأنوار: ج۸ ص۳۰۹ ح۷۵.</span></ref>

<ol start="180" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: من و فاطمه بر پيامبر خدا صلی الله علیه وآله وارد شديم. ديدم ايشان به شدّت گريه مى</span>‌<span dir="rtl">كند. گفتم: پدر و مادرم به فدايت، اى پيامبر خدا! چه چیزی موجب شده گریه کنید؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «اى على! شبى كه به آسمان برده شدم، زنانى از امّتم را در عذاب شديد ديدم...».</span>

<span dir="rtl">فاطمه علیها السلام گفت: اى پدر عزیز و نور چشمم! بفرما که اعمال آنها چه بوده است.…</span>

<span dir="rtl">فرمود: «آن زنى كه از موهایش آويزان بود، [در دنیا] مویش را از مردان نمی</span>‌<span dir="rtl">پوشاند... و آن زنى كه گوشت بدن خود را مى</span>‌<span dir="rtl">خورْد، بدنش را برای مردم آرایش می</span>‌<span dir="rtl">کرد».</span>

<references />