نمایش مبدأ برای ح ر ر / الحرّیة 1 (آزادگی)

[[رده:ح]]
<span id="الحرية-۱"></span>
= <span dir="rtl">الحُرِّيَّةِ (۱)</span> =

<span dir="rtl">آزادگی</span>

<span id="درآمد1"></span>
= <span dir="rtl">درآمد</span><ref><span dir="rtl">درآمد، به قلم پژوهشگرِ ارجمند، حجّة الإسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی.</span></ref> =

<span id="واژهشناسی-حریت"></span>
== <span dir="rtl">واژه‌شناسی «حُرّیّت»</span> ==

<span dir="rtl">مادّۀ «ح ر ر» در زبان عربی، دو بُن معنایی دارد: یکی به معنای آزادی در برابر بندگی و بردگی و دیگری حرارت در برابر برودت که این دومی، در این</span>‌ <span dir="rtl">جا مقصود نیست.</span><ref><span dir="rtl">«الحاء و الراء في المضاعف له أصلان؛ فالأوّل ما خالف العبوديّة و برئ من العيب و النقص... و الثاني: خلاف البرد» (معجم مقاییس اللغة: ج۲ ص۶ مادّۀ «ح ر ر»).</span></ref> <span dir="rtl">این مادّه با هر دو معنایش در قرآن کریم و احادیث به کار رفته است. معنای نخست (آزادی)، قابل تقسیم به آزادی حقوقی (فقهی)، آزادی سیاسی -</span> ‌<span dir="rtl">اجتماعی و آزادی معنوی (اخلاقی) است.</span>

<span dir="rtl">از آزادی سیاسی - اجتماعی در مَدخلی مشابه</span><ref><span dir="rtl">مقصود، مَدخل «الحریّة (۲): آزادی» است که پس از این می</span>‌<span dir="rtl">آید.</span></ref> <span dir="rtl">سخن گفته خواهد شد؛ امّا مقصود از آزادی حقوقی (فقهی) این است که انسان، برده و بندۀ کسی نباشد تا قابل خرید و فروش گردد. آزادی معنوی نیز به معنای رهایی از قید و بندهایی است که خواسته</span>‌<span dir="rtl">های نفسانی، دنیاطلبی و طمع</span>‌<span dir="rtl">های خوار کننده بر دست و پای انسان می</span>‌<span dir="rtl">زنند. همین معنا - که در زبان فارسی از آن به «آزادگی» تعبیر می</span>‌<span dir="rtl">شود -، مقصود این مَدخل است. انسان آزاده، خود را مطیع طمع و خواسته</span>‌<span dir="rtl">های دنیایی</span>‌<span dir="rtl">اش نمی</span>‌<span dir="rtl">کند و روحش بندۀ کسی نمی</span>‌<span dir="rtl">گردد و حتّی اگر همچون یوسف پیامبر علیه السلام، به ظاهر در بند و غلام و بردۀ کسی باشد، باز هم می</span>‌<span dir="rtl">تواند به این معنا، «آزاد» باشد.</span><ref><span dir="rtl">برای شناخت مفهوم آزادی معنوی یا اخلاقی (آزادگی)، ر.ک: تفسیر نهج البلاغه، محمّدتقی جعفری: ج۱۲ ص۲۵۹، تفسیر موضوعی قرآن کریم، عبد اللّٰه جوادی آملی: ج۱۷ ص۴۸۸، اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سیاسی، زیر نظر: محمّدتقی مصباح یزدی، ص۷۰ و ۷۳.</span></ref>

<span dir="rtl">گفتنی است که در متون دینی، حرّیت (آزادگی)، گاه با واژگانی دیگر (از غیر مادّۀ «ح ر ر»)، امّا با محتوای مشابه (دارای مشابهت مضمونی) می</span>‌<span dir="rtl">آید، چنان که برای نمونه، در ذیل عنوان «۲ ـ ۴. الإباء و عزّة النفس (بزرگ</span>‌<span dir="rtl">مَنشی و عزّت نفس)» دیده می</span>‌<span dir="rtl">شود و در مدخل‌های «الفتوة» و «المروءة» و «العزّ» و «الذُّلّ» و... در همین دانش‌نامه، پس از این خواهد آمد.</span>

<span id="نگاه-اجمالی"></span>
== <span dir="rtl">نگاه اجمالی</span> ==

<span dir="rtl">در فصل نخست، به مفهوم «حرّیت» پرداخته</span>‌ <span dir="rtl">شده و روایاتِ در دسترس، از طریق سازگاری و همراهی حریّت (آزادگی) با برخی رفتارها و حالت</span>‌<span dir="rtl">ها، به تبیین مفهوم آن کمک نموده</span>‌<span dir="rtl">اند. بر پایۀ این روایات، آزاده کسی است که خردمند، باادب، باحیا، عفیف، با سخاوت، خوش</span>‌<span dir="rtl">خو، گشاده</span>‌<span dir="rtl">رو، نیکوکار و وفادار باشد. شخص آزاده، به گاهِ نبرد و در پاسخ ندای پیشوای خویش، پا به میدان می</span>‌<span dir="rtl">گذارد و تا سرحدّ جان بر پیمان خویش پای می</span>‌<span dir="rtl">فشرد. او مردانه می</span>‌<span dir="rtl">رزمد؛ امّا به حرم و حریم دشمن دست</span>‌<span dir="rtl">درازی نمی</span>‌<span dir="rtl">کند.</span>

<span dir="rtl">متون دینی، باورها و رفتارهایی را که با آزادگی، ناسازگار و ناهمگون‌اند نیز شناسانده</span>‌<span dir="rtl">اند. در رأس این باورها و رفتارها، اطاعت از انسان</span>‌<span dir="rtl">هایی مانند خود، به جای پیروی از خداوند است. پس از آن، نیرنگبازی، تنگ</span>‌<span dir="rtl">چشمی، اشتغال به لهو و امور بی</span>‌<span dir="rtl">فایده، به خدمت مال در آمدن (به جای به خدمت گرفتن آن) و نیز بی</span>‌<span dir="rtl">تابی در برابر دشواری</span>‌<span dir="rtl">های زمانه و آلودگی به ننگ و عار، اخلاق و رفتاری هستند که با آزادگی همراه نمی</span>‌<span dir="rtl">شوند.</span>

<span dir="rtl">فصل دوم به سرچشمه</span>‌<span dir="rtl">های آزادگی پرداخته است که در: تسلیم شدن به ولایت الهی، مهار کردن خواسته</span>‌<span dir="rtl">های دنیایی، قناعت به داشته</span>‌<span dir="rtl">ها و دوری از طمع و نیز عزّت نفس و مناعت طبع و سرشت الهی انسان (الفطرة / الإنسانیّة)</span><ref><span dir="rtl">گفتنی است «انسانیّت (الإنسانیّة)»، به معنای فتوّت و مروّت و اخلاق فطری انسانی (که پیش از دین و فراتر از دین است)، به فراوانی در احادیث دیده می</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></ref> <span dir="rtl">خلاصه می</span>‌<span dir="rtl">شود. انسانی که به دنیا و دارایی دیگران چشم طمع نداشته باشد و توان مهار خواسته</span>‌<span dir="rtl">های خود را داشته باشد، می</span>‌<span dir="rtl">تواند مطیع خداوند خویش باشد و از بندگی دیگران و شیطان برهد.</span>

<span dir="rtl">فصل کوتاه سوم به آثار و برکات حرّیت (آزادگی) اشاره دارد؛ این که: انسان آزاده به برترین گونۀ عبادت، دست می</span>‌<span dir="rtl">یابد؛ در زندگی، اهل پایداری و استقامت می</span>‌<span dir="rtl">شود و خداوند، توفیق کسب و روزیِ حلال را ارزانی</span>‌<span dir="rtl">اش می</span>‌<span dir="rtl">دارد.</span>

<span dir="rtl">فصل چهارم به چگونگی مواجهۀ دیگران با انسان</span>‌<span dir="rtl">های آزاده پرداخته است؛ این که: همگان باید با دیدۀ احترام و اکرام به آزادگان بنگرند و احسان و نیکی به آنان را دریغ ندارند. همچنین از هر کاری که آنان را خوش نمی</span>‌<span dir="rtl">آید و دور می</span>‌<span dir="rtl">رانَد، خودداری کنند. نیکی کردن به انسان</span>‌<span dir="rtl">های آزاده نیز از بهترین اندوخته</span>‌<span dir="rtl">ها و توشه</span>‌<span dir="rtl">های آدمی برای سفر ابدی</span>‌<span dir="rtl">اش است.</span>

<span dir="rtl">فصل پنجم، در بر دارندۀ احادیث اندکی است که در شناختِ «حُرّیت (آزادگی)» و قلمرو و کارکرد آن، به کار می</span>‌<span dir="rtl">آیند؛ امّا در زیر عنوان</span>‌<span dir="rtl">های پیش</span>‌<span dir="rtl">گفته، جای نمی</span>‌<span dir="rtl">گیرند.</span>

<span id="الفصل-الأول-معنی-الحرية"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الأوَّل: مَعنَی الحُرِّيَّةِ</span> =

<span dir="rtl">فصل یکم</span><span dir="rtl">: معنای آزادگی</span>

<span id="ما-یقارن-الحریة"></span>
== <span dir="rtl">۱</span> <span dir="rtl">/</span> <span dir="rtl">۱: ما یُقارِنُ الحُرِّیَّةَ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۱</span><span dir="rtl">: آنچه همراه آزادگی است</span>

# <span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنَّ الحَياءَ وَ العِفَّةَ مِن خَلائِقِ الإيمانِ، و إنَّهُما لَسَجِيَّةُ الأَحرارِ و شيمَةُ الأَبرارِ.</span><ref><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۲ ص۵۸۴ ح۳۶۰۵، عيون الحكم و المواعظ: ص۱۵۳ ح۳۳۴۹.</span></ref>

 

# <span dir="rtl">امام على علیه السلام: حيا و خويشتندارى، از ويژگى</span>‌<span dir="rtl">هاى ايمان اند و اين دو، ویژگی آزادگان و شيوۀ نیکان اند.</span>

 

<ol start="2" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: اُبذُل مالَكَ فِي الحُقوقِ، و واسِ بِهِ الصَّديقَ؛ فَإنَّ السَّخاءَ بِالحُرَّ أخلَقُ</span><ref><p><span dir="rtl">أخلَق: أي أجدَر (النهاية: ج۲ ص۷۲ «خلق»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۲ ص۲۰۴ ح۲۳۸۴، عيون الحكم و المواعظ: ص۸۵ ح۲۰۴۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="2" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام:</span> <span dir="rtl">دارايى</span>‌<span dir="rtl">ات را در راه حق</span>‌<span dir="rtl">ها[یى که به گردن توست،] خرج کن و دوست [خود] را در آن، شريک گردان؛ چرا که گشاده</span>‌<span dir="rtl">دستى، براى آزاده، سزاوارتر است.</span></li></ol>

 

<ol start="3" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: حُسنُ البِشرِ شيمَةُ كُلِّ حُرَّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۳ ص۳۹۳ ح۴۸۵۸، عيون الحكم و المواعظ: ص۲۲۷ ح۴۳۶۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="3" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: خوش</span>‌<span dir="rtl">رويى، ویژگی هر آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى است.</span></li></ol>

 

<ol start="4" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: الطَّلاقَةُ شيمَةُ الحُرَّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۱ ص۱۲۷ ح۴۶۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="4" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: گشاده</span>‌<span dir="rtl">رویی، ویژگی هر آزاده</span>‌<span dir="rtl">ای است.</span></li></ol>

 

<ol start="5" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَن صَبَرَ صَبرَ الأَحرارِ، و إلّا سَلا</span><ref><p><span dir="rtl">سَلَوت عنه سُلُوّاً: صَبَرتُ. و سَلاهُ و سلا عنه سُلُوّاً و سَلواناً: نَسِیَهُ و ذَهِلَ عن ذِکره (أنظر: المصباح المنیر: ص۲۸۷ و تاج العروس: ج۱۹ ص۵۳۳ «سلو»).</span></p></ref> <span dir="rtl">سُلُوَّ الأَغمار</span><ref><p><span dir="rtl">الأغمار: جمع غُمر _ بالضمّ _؛ و هو الجاهل الغِرّ الذي لم یجرّب الاُمور (النهایة: ج۳ ص۳۸۵ «غمر»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحکمة ۴۱۳، غرر الحكم: ج۳ ص۴ ح۳۷۱۲، عيون الحكم و المواعظ: ص۱۶۲ ح۳۴۵۹ کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج۸۲ ص۱۳۵ ح۱۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="5" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هر که چون آزادگان [بر مصیبتی] صبر کند، زهى سعادت! و گرنه، مانند جاهلانِ ناآزموده</span>‌<span dir="rtl">کار، [مصيبت را] فراموش خواهد کرد [و تجربه</span>‌<span dir="rtl">ای نخواهد اندوخت].</span></li></ol>

 

<ol start="6" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَن قَضىٰ ما اُسلِفَ مِن الإحسانِ فَهُوَ كامِلُ الحُرَّيَّةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۵ ص۳۵۵ ح۸۷۲۱، عيون الحكم و المواعظ: ص۴۳۸ ح۷۶۰۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="6" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هر که به وعدۀ احسانى که در گذشته داده عمل کند، آزادگى</span>‌<span dir="rtl">اش کامل است.</span></li></ol>

 

<ol start="7" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام زين العابدين علیه السلام _ حينَ کَلَّمَ عامِلاً في رَجُلٍ _: أنَا لا اُکَلَّمُكَ فيما يوهي</span><ref><p><span dir="rtl">أوهاهُ: أضعَفَه (لسان العرب: ج۱۵ ص۴۱۷ «وهي»).</span></p></ref> <span dir="rtl">دينَكَ و يوقِعُ أمانَتَكَ، و لٰکِنَّ الحُرَّ القادِرَ إذا أرادَ أن يُحسِنَ أحسَنَ.</span><ref><p><span dir="rtl">محاضرات الاُدباء: ج۲ ص۶۴۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="7" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام زین العابدین علیه السلام - هنگامی که با یک کارگزار حکومت در بارۀ مردی سخن می</span>‌<span dir="rtl">گفت -: من چیزی نمی</span>‌<span dir="rtl">گویم یا چیزی از تو نمی</span>‌<span dir="rtl">خواهم که دینت را سست کند و به امانتداری</span>‌<span dir="rtl">ات خدشه وارد کند؛ ولی انسان آزاده، اگر بخواهد به کسی نیکی کند، کار را به خوبی انجام می</span>‌<span dir="rtl">دهد.</span></li></ol>

 

<ol start="8" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: خَمسٌ مَن لَم تَكُن فيهِ لَم يَكُن فيهِ كَثيرُ مَستَمتَعٍ: الدّينُ، وَ العَقلُ، وَ الأَدَبُ، وَ الحُرَّيَّةُ، و حُسنُ الخُلُقِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الخصال: ص۲۹۸ ح۶۹ عن أبي خالد العجمي، المحاسن: ج۱ ص۳۰۵ ح۵۹۹ نحوه، بحار الأنوار: ج۷۵ ص۶۷ ح۲؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج۱۸ ص۱۸۵ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="8" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: پنج چيز است که در هر کس نباشد، خیرِ (فایدۀ) چندانى در او نيست: دين، خِرد، ادب، آزادگى، و خوش</span>‌<span dir="rtl">خويى.</span></li></ol>

 

<ol start="9" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: خَمسُ خِصالٍ مَن لَم تَكُن فيهِ خَصلَةٌ مِنها فَلَيسَ فيهِ كَثيرُ مُستَمتَعٍ، أوَّلُها: الوَفاءُ، وَ الثّانِيَةُ: التَّدبيرُ، وَ الثّالِثَةُ: الحَياءُ، وَ الرّابِعَةُ: حُسنُ الخُلُقِ، وَ الخامِسَةُ _ و هِيَ تَجمَعُ هٰذِهِ الخِصالَ _: الحُرَّيَّةُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الخصال: ص۲۸۴ ح۳۳ عن أبي خالد السجستاني و ص۲۹۸ ح۶۹، مشكاة الأنوار: ص۴۳۵ ح۱۴۵۶ كلاهما نحوه و فيهما «الدين و العقل و الأدب» بدل «الوفاء و التدبير و الحياء»، بحار الأنوار: ج۶۹ ص۳۸۷ ح۵۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="9" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: پنج ویژگی است که هر کس يکى از آنها در او نباشد، چندان خیری [و فایده</span>‌<span dir="rtl">ای برای جامعه] نخواهد داشت: اوّل، وفا، دوم، تدبير، سوم، حيا، چهارم، خوش</span>‌<span dir="rtl">خویی، و پنجم - که جامع همۀ اين ویژگی</span>‌<span dir="rtl">هاست -، آزادگى.</span></li></ol>

 

<ol start="10" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ في ذَمِّ أصحابِهِ عَلىٰ تَثاقُلِهِم عَن جِهادِ مُعاوِيَةَ _: يا أهلَ الکوفَةِ! مُنيتُ مِنکُم بِثَلاثٍ وَ اثنَتَينِ؛ صُمٌّ ذَوو أسماعٍ، و بُکمٌ ذَوو کَلامٍ، و عُميٌ ذَوو أبصارٍ، لا أحرارُ صِدقٍ عِندَ اللِّقاءِ، و لا إخوانُ ثِقَةٍ عِندَ البَلاءِ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الخطبة ۹۷، بحار الأنوار: ج۳۴ ص۸۱ ح۹۳۸؛ تاريخ الطبري: ج۵ ص۱۳۴ نحوه و راجع الإرشاد: ج۱ ص۲۸۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="10" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سخنان خود در نکوهش کوفيان -: اى کوفيان! من به سه ویژگی [که در شما هست] و دو ویژگی [که در شما نيست]، گرفتار آمده</span>‌<span dir="rtl">ام: گوش داريد؛ امّا کَريد، زبان داريد؛ امّا لاليد، و چشم داريد؛ امّا کوريد! [و آن دو خصلتى که نداريد:] نه هنگام رويارويى با دشمن، آزادگانى پاکبازيد، و نه به گاه سختى، برادرانى مورد اعتماد!</span></li></ol>

 

<ol start="11" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ بَعدَ سَماعِهِ لِأَمرِ الحَکَمَينِ _: اُفٍّ لَکُم! لَقَد لَقيتُ مِنکُمٍ بَرحاً!</span><ref><p><span dir="rtl">البَرح: الشِّدَة (النهاية: ج۱ ص۱۱۳ «برح»).</span></p></ref> <span dir="rtl">يَوماً اُناديکُم، و يَوماً اُناجيکُم؛ فَلا أحرارُ صِدقٍ عِندَ النِّداءِ، و لا إخوانُ ثِقَةٍ عِندَ النَّجاءِ</span><ref><p><span dir="rtl">النجاء: المناجاة، مصدر ناجیته نجاءً. و المعني أنّه علیه السلام لا یجدهم ثقاتاً و ذوي أمانةٍ عند المناجاة؛ أي لا یکتمون السرّ (اُنظر: شرح نهج البلاغة لابن أبي الحدید: ج۸ ص۱۰۸).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الخطبة ۱۲۵، تاريخ اليعقوبي: ج۲ ص۱۹۵ نحوه، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۳۷۱ ح۶۰۲؛ أنساب الأشراف: ج۳ ص۲۰۷ نحوه و راجع الغارات: ج۲ ص۴۵۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="11" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - پس از شنيدن داستان حَکَميّت ـ: اُف بر شما! از جانب شما سختى [فراوان] ديدم. روزى، شما را به آوازِ بلند فرا می</span>‌<span dir="rtl">خوانم و روزى با شما درِ گوشى سخن می</span>‌<span dir="rtl">گويم. نه آزادگانی راستين هستيد به هنگام فَراخوان، و نه برادرانی مورد اعتمادید به هنگام رازگويى!</span></li></ol>

 

<ol start="12" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبري: إنَّ شِمرَ بنَ ذِي الجَوشَنِ أقبَلَ في نَفَرٍ، نَحوٍ مِن عَشَرَةٍ مِن رَجّالَةِ أهلِ الكوفَةِ، قِبَلَ مَنزِلِ الحُسَينِ علیه السلام الَّذي فيهِ ثَقَلُهُ</span> <ref><p><span dir="rtl">الثَّقَلُ: متاع المسافر (النهاية: ج۱ ص۲۱۷ «ثقل»).</span></p></ref> <span dir="rtl">و عِيالُهُ، فَمَشىٰ نَحوَهُ، فَحالوا بَينَهُ و بَينَ رَحلِهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ الحُسَينُ علیه السلام: وَيلَكُم! إن لَم يَكُن لَكُم دينٌ، و كُنتُم لا تَخافونَ يَومَ المَعادِ، فَكونوا في أمرِ دُنياكُم أحراراً ذَوي أحسابٍ.</span><ref><span dir="rtl">تاريخ الطبرى: ج۵ ص۴۵۰، أنساب الأشراف: ج۳ ص۴۰۷ نحوه؛ الملهوف: ص۱۷۱ نحوه.</span></ref>

<ol start="12" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبرى: شمر بن ذى الجوشن، با گروهی تقریباً ده</span> ‌<span dir="rtl">نفره از پيادگان سپاه کوفه، پيشروى کرد و به سوى خيمه</span>‌<span dir="rtl">اى که اثاث و خانوادۀ حسين علیه السلام در آن بود، رفت و ميان او و خيمه</span>‌<span dir="rtl">هايش حائل شد.</span></li></ol>

<span dir="rtl">حسين علیه السلام فرمود: «واى بر شما! اگر دين نداريد و از روز معاد نمى</span>‌<span dir="rtl">هراسيد، پس در دنيايتان، آزاده و بزرگ</span>‌<span dir="rtl">مَنش باشيد».</span>

<span id="ما-یجانب-الحریة"></span>
== <span dir="rtl">۱</span> <span dir="rtl">/</span> <span dir="rtl">۲: ما یُجانِبُ الحُرَّیَّةَ</span> ==

<span dir="rtl">۱ / ۲</span><span dir="rtl">: آنچه با آزادگی نمی</span>‌<span dir="rtl">سازد</span>

<span id="إطاعة-غیر-الله"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / ۲ - ۱: إطاعَةُ غَیرِ اللهِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۲ - ۱</span><span dir="rtl">: اطاعت غیر خدا</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللّٰهَ وَ لَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۶۴ و راجع الزمر: ۱۷، النحل: ۳۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(بگو: «ای اهل کتاب! بیایید بر سر سخنی (آرمانی) که در آن، میان ما و شما اختلافی نیست، توافق کنیم که: جز خدای یکتا را نپرستیم و برای او شریکی قرار ندهیم و بعضی از ما بعضی دیگر را به جای خدا، به خدایی نگیرند». پس اگر [از این پیشنهاد تو] روی برگرداندند،</span>‌ <span dir="rtl">بگویید: «شاهد باشید که مُسالمت‌جو، ماییم [و نه شما]»).</span>

<span dir="rtl">(مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ الْكِتَابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَاداً لِي مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَ بِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ * وَ لَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْبَاباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۷۹ _ ۸۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(و هیچ بشری را چنان حقّی نیست که خداوند به او کتاب و حکمت و پیامبری بدهد و سپس او به مردم بگوید: «به جای خداوند، بندگان من باشید»؛ ولی [می‌تواند بگوید:] شما که کتاب [آسمانی] را آموزش می‌دادید و درس می‌گرفتید، [دانشورانی] ربّانی باشید» * و هرگز خدا به شما فرمان نمی</span>‌<span dir="rtl">دهد که فرشتگان و پیامبران را ارباب [خود] بگیرید. آیا شما را پس از مسلمانی‌تان، به کفر، فرمان می‌دهد؟!)</span>

<span dir="rtl">(اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَانَهُمْ</span><ref><span dir="rtl">الأحبار جمع الحبر و هو عالِم الدین عند الیهود، و الرُّهبانُ جمع الراهِب، و هو العابد المُعتکف في الصَّومعة، العالِمُ بالإنجیل و بِسُنَّة عیسیٰ علیه السلام (راجع: الصحاح: ج۲ ص۶۱۹ «حبر»).</span></ref> <span dir="rtl">أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ مَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهاً وَاحِداً لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ).</span><ref><span dir="rtl">التوبة: ۳۱ و راجع: الأحزاب:‌۶۶ – ۶۸، الأعراف: ۳۸ – ۳۹، المؤمن: ۴۷، إبراهیم:‌ ۲۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(اَحبار و راهِبان</span><ref><span dir="rtl">اَحبار، جمع «حِبر» به معنای «عالم دینی» در میان یهود است و رُهبان، جمع «راهِب» به معنای «عابد ساکن کلیسا و آگاه از انجیل و سیرۀ عیسی علیه السلام» است (ر.ک: الصحاح: ج۲ ص۶۱۹ مادّۀ «حبر»).</span></ref> <span dir="rtl">خود و [نیز] مسیح پسر مریم را به جای خداوند، اربابان [خود] گرفتند، با آن که جز به پرستش خدای یگانه - که غیر او خدایی نیست - فرمان داده نشده بودند. منزّه است او از آنچه [با وی] شریک می</span>‌<span dir="rtl">گردانند).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="13" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مجمع البيان _ في قَولِهِ تَعالىٰ: (وَ لاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أرْبَاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ</span>‌<span dir="rtl">) _: و قَد رُوِيَ أيضاً أنَّهُ لَمّا نَزَلَت هٰذِهِ الآيةُ، قالَ عَدِيُّ بنُ حاتِمٍ: ما کُنّا نَعبُدُهُم يا رَسولَ اللّهِ!</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ صلی الله علیه و آله: أ ما کانوا يُحِلّونَ لَکُم و يُحَرِّمونَ، فَتَأخُذونَ بِقَولِهِم؟</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: نَعَم.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله: هُوَ ذاكَ.</span><ref><span dir="rtl">مجمع البيان: ج۲ ص۷۶۷، جوامع الجامع للطبرسي: ج۱ ص۱۸۰، بحار الأنوار: ج۹ ص۹۸؛ السنن الکبرىٰ للبیهقي: ج۱۰ ص۱۹۸ ح۲۰۳۵۰ ذيل قوله تعالى: (اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللهِ) نحوه.</span></ref>

<ol start="13" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مجمع البیان - در بارۀ این سخن خدای متعال: (و يکى از ما، ديگرى را به جاى خداوند، به خدايى نگيرد) -: و روایت شده است که چون این آیه نازل شد، عَدیّ بن حاتم گفت: ای پیامبر خدا! ما آنها را نمی</span>‌<span dir="rtl">پرستیدیم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا چنین نبود که آنان چیزها و کارهایی را برای شما حلال و حرام می</span>‌<span dir="rtl">کردند و شما هم سخن آنان را می</span>‌<span dir="rtl">پذیرفتید؟».</span>

<span dir="rtl">گفت: چرا.</span>

<span dir="rtl">پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «این، همان [بندگی] است».</span>

<ol start="14" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسير الطبري عن ابن عبّاس: قالَ أبو رافِعٍ القُرَظِيُّ _ حينَ اجتَمَعَتِ الأَحبارُ مِنَ اليَهودِ وَ النَّصارىٰ مِن أهلِ نَجرانَ عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله، و دَعاهُم إلَى الإسلامِ _: أ تُريدُ _ يا مُحَمَّدُ _ أن نَعبُدَكَ کَما تَعبُدُ النَّصارىٰ عيسَى</span> ‌<span dir="rtl">بنَ مَريَمَ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ رَجُلٌ مِن أهلِ نَجرانَ نَصرانِيٌّ يُقالُ لَهُ الرَّئيسُ: أ و ذاكَ تُريدُهُ مِنّا _ يا مُحَمَّدُ _ و إلَيهِ تَدعونا؟ _ أو کَما قالَ _.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ رَسولُ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله: مَعاذَ اللّهِ أن نَعبُدَ غَيرَ اللهِ أو نَأمُرَ بِعِبادَةِ غَيرِهِ! ما بِذٰلِكَ بَعَثَني، و لا بِذٰلِكَ أمَرَني _ أو کَما قالَ _.</span>

<span dir="rtl">فَأَنزَلَ اللّهُ</span>‌ <span dir="rtl">عزّ و جلّ في ذٰلِكَ مِن قَولِهِم: (مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ الْكِتَابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ)... الآیَةَ، إلىٰ قَولِهِ: (بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۷۹-۸۰.</span></ref><span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">تفسير الطبري: ج۳ الجزء ۳ ص۳۲۵، دلائل النبوة للبيهقي: ج۵ ص۳۸۴ نحوه؛ مجمع البيان: ج۲ ص۷۸۲ نحوه، بحار الأنوار: ج۹ ص۷۱.</span></ref>

<ol start="14" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر الطبری - به نقل از ابن عبّاس -: هنگامی که اَحباری (عالمانی) از یهود و مسیحیانِ نجران نزد پیامبر خدا گرد آمدند و پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را به اسلام فرا خواند، ابو رافع قُرَظی گفت: ای محمّد! آیا می</span>‌<span dir="rtl">خواهی که ما تو را بندگی کنیم، آن گونه که مسیحیان، عیسی بن مریم را بندگی می</span>‌<span dir="rtl">کنند؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">مردی از مسیحیان نجران - که به او رئیس گفته می</span>‌<span dir="rtl">شد - نیز گفت: ای محمّد! همین را از ما می</span>‌<span dir="rtl">خواهی و ما را به سوی آن می</span>‌<span dir="rtl">خوانی؟ - یا مانند چنین سخنی گفت -.</span>

<span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «پناه بر خدا، که غیر خدا را بندگی کنیم یا به بندگی غیر خدا فرمان دهیم! خداوند، مرا برای این بر نینگیخته و مرا به آن، فرمان نداده است» یا مانند چنین سخنی فرمود.</span>

<span dir="rtl">پس، خداوند عزّ و جلّ در این باره نازل فرمود: (هيچ بشرى را چنان حقّی نیست که خداوند به او کتاب و حکمت و پيامبرى بدهد و سپس او به مردم بگويد: «به جاى خداوند، بندگان من باشيد»؛ ولى [مى</span>‌<span dir="rtl">تواند بگوید:] شما که کتاب [آسمانى] را آموزش مى</span>‌<span dir="rtl">دادید و درس مى</span>‌<span dir="rtl">گرفتيد، [دانشورانى] ربّانى باشيد * و هرگز خدا به شما فرمان نمی‌دهد که فرشتگان و پيامبران را پروردگاران [خود] بگيريد. آيا شما را پس از مسلمانى</span>‌<span dir="rtl">تان، به کفر فرمان مى</span>‌<span dir="rtl">دهد؟!).</span>

<ol start="15" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أسباب النزول عن الحسن البصري _ في قَولِهِ تَعالیٰ: (مَا كَانَ لِبَشَرٍ...)</span><ref><p><span dir="rtl">آل عمران: ۷۹ _ ۸۰.</span></p></ref> <span dir="rtl">_: بَلَغَني أنَّ رَجلاً قالَ: يا رَسولَ اللّهِ!</span>‌ <span dir="rtl">نُسَلِّمُ عَلَيكَ کَما يُسَلِّمُ بَعضُنا عَلىٰ بَعضٍ؟ أ فَلا نَسجُدُ لَكَ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: لا يَنبَغي أن يُسجَدَ لِأَحَدٍ مِن دونِ اللّهِ،</span>‌ <span dir="rtl">و لٰکِن أکرِموا نَبِيَّکُم، وَ اعرِفوا الحَقَّ لِأَهلِهِ.</span>

<span dir="rtl">فَأَنزَلَ اللّهُ</span>‌ <span dir="rtl">تَعالىٰ هٰذِهِ الآيَةَ.</span><ref><span dir="rtl">أسباب النزول: ص۱۱۶ ح۲۲۳، تفسير الفخر الرازي: ج۸ ص۱۲۱نحوه؛ مجمع البيان: ج۲ ص۷۸۲ نحوه، بحار الأنوار: ج۹ ص۷۱.</span></ref>

<ol start="15" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أسباب النزول - به نقل از حسن بصری، در بارۀ این سخن خداوند متعال: (هیچ بشری را چنان حقّی نیست که...) -: خبری به من رسیده که مردی گفت: ای پیامبر خدا! ما به تو مانند دیگران سلام می</span>‌<span dir="rtl">کنیم. آیا برایت سجده نکنیم؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «شایسته نیست که برای کسی غیر از خداوند، سجده شود؛ ولی پیامبرتان را گرامی بدارید و حقّ هر کسی را بشناسید».</span>

<span dir="rtl">پس از این، خداوند متعال، این آیه را نازل فرمود: (هيچ بشرى را چنان حقّی نیست...).</span>

<ol start="16" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: مَن أَخَذَ دینَهُ مِنَ کِتابِ اللهِ و سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله زالَتِ الجِبالُ قَبلَ أَن یَزولَ، و مَن أخَذَ دینَهُ مِن أفواهِ الرِّجالِ رَدَّتهُ الرِّجالُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۱ ص۷ عن العالم علیه السلام، الغیبة للنعماني: ص۲۲، تصحیح الاعتقاد: ص۷۲ کلاهما عن الإمام الصادق علیه السلام.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="16" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: هر کس دین خود را از کتاب خدا و سنّت پیامبر او بگیرد، کوه‌ها از جا کنده می‌شوند و او همچنان پا برجاست، و هر کس دین خود را از دهان مردمان (این و آن) بگیرد، همان‌‌ها او را از دین، بر می‌گردانند.</span></li></ol>

 

<ol start="17" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام _ في قَولِ اللّهِ</span>‌ <span dir="rtl">عزّ و جلّ: (اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ) _: وَ اللّهِ</span>‌<span dir="rtl">، ما صاموا لَهُم و لا صَلَّوا لَهُم! و لٰكِن أحَلّوا لَهُم حَراماً، و حَرَّموا عَلَيهِم حَلالاً، فَاتَّبَعوهُم.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۱ ص۵۳ ح۳ عن أبي بصير، المحاسن: ج۱ ص۳۸۳ ح۸۴۷، تفسير العيّاشي: ج۲ ص۲۲۹ ح۱۸۱۲، و راجع:‌ المحاسن: ج۱ ص۳۸۳ ح۸۴۶، تفسیر العیّاشي: ج۲ ص۲۳۰ ح۱۸۱۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="17" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در بارۀ اين سخن خداوند عزّ و جلّ: (اَحبار (دانشوران دینی) و راهبان خود را به جاى خداوند، پروردگاران [خود] گرفتند) ـ: به خدا سوگند که براى آنها روزه نگرفتند و نماز نخواندند؛ بلکه آنها براى آنان (مردم)، حرامى را حلال و حلالى را حرام کردند و آنان هم از آنها پيروى نمودند.</span></li></ol>

 

<ol start="18" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن أبي بصير عن الإمام الصادق علیه السلام، قالَ: قُلتُ لَهُ: (اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ</span>‌<span dir="rtl">)؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: أما وَ اللّهِ</span>‌<span dir="rtl">، ما دَعَوهُم إلى عِبادَةِ أنفُسِهِم، و لَو دَعَوهُم ما أجابوهُم، و لٰكِن أحَلّوا لَهُم حَراماً، و حَرَّموا عَلَيهِم حَلالاً، فَعَبَدوهُم مِن حَيثُ لا يَشعُرونَ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۱ ص۵۳ ح۱، تصحيح الاعتقاد (المطبوعة في مصنّفات الشيخ المفيد / ج۵): ص۷۲ نحوه، و فیه «فقلَّدوهم في ذلك، فعَبَدوهم و هم لا یَشعُرون»، المحاسن: ج۱ ص۳۸۳ ح۸۴۸، بحار الأنوار: ج۲۴ ص۲۴۶ ح۱۰، و راجع:‌ وسائل الشیعة: ج۲۷ ص۱۲۴ - ۱۳۶ ح۳۳۳۸۲ - ۳۳۴۱۵ (باب عدم جواز تقلید غیر المعصوم).</span></ref>

<ol start="18" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از ابو بصير ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم: (اَحبار و راهبانِ خود را به جاى خداوند، پروردگاران [خود] گرفتند)؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «به خدا سوگند که احبار و راهبان، آنان را به بندگى خود فرا نخواندند - که اگر هم فرا مى</span>‌<span dir="rtl">خواندند، اینان قطعاً نمى</span>‌<span dir="rtl">پذيرفتند -؛ بلکه حرامى را برايشان حلال کردند و حلالى را حرام، و بدين ترتيب، آنان (اَحبار و راهِبان) را ناخودآگاه بندگى کردند».</span>

<ol start="19" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: بَعَثَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله جَيشاً و أمَّرَ عَلَيهِم رَجُلاً و أمَرَهُم أن يَستَمِعوا لَهُ و يُطيعوا؛ فَأَجَّجَ نَاراً و أمَرَهُم أن يَقتَحِموا فيها فَأَبىٰ قَوْمٌ أن يَدخُلوها و قالوا: إنّا فَرَرنا مِنَ النّارِ! و أرادَ قَومٌ أن يَدخُلوها، فَبَلَغَ ذٰلِكَ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله فَقالَ: «لَو دَخَلوها لَم يَزالوا فيها»، و قالَ صلی الله علیه و آله: «لا طاعَةَ في مَعصِيَةِ اللّٰهِ! إنَّمَا الطّاعَةُ فِي المَعروفِ»</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">تنبیه الخواطر: ج۱ ص۵۱؛ سنن أبی داوود: ج۱ ص۵۹۱ ح۲۶۲۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="19" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: پیامبر صلی الله علیه و آله سپاهی ترتیب داد و کسی را فرمانده آنها کرد و به آنها دستور داد که از او حرف</span>‌<span dir="rtl">شنوی داشته باشند و اطاعت کنند. آن فرمانده، آتشی افروخت و به آنها فرمان داد که داخل آن شوند. گروهی، از داخل شدن به آتش، سرپیچی کردند و گفتند: «ما از آتش [گم</span>‌<span dir="rtl">راهی، به دامن اسلام] گریخته</span>‌<span dir="rtl">ایم!» و گروه دیگر، تصمیم گرفتند که داخل آن شوند. خبر این واقعه به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید. فرمود: «اگر داخل آن آتش شده بودند، همچنان در آن می</span>‌<span dir="rtl">ماندند [تا به دوزخ روند]» و فرمود: «در نافرمانی خدا،</span>‌<span dir="rtl">از هیچ</span> ‌<span dir="rtl">کس نباید اطاعت کرد! اطاعت، فقط و فقط، در خوبی</span>‌<span dir="rtl">های شناخته شده است».</span></li></ol>

 

<ol start="20" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: اِحذَروا عَلىٰ دينِكُم... رَجُلًا آتَاهُ اللهُ عزّ و جلّ سُلطاناً، فَزَعَمَ</span>‌ <span dir="rtl">أنَّ طاعَتَهُ طاعَةُ اللهِ و مَعصِيَتَهُ مَعصِيَةُ اللهِ،</span>‌ <span dir="rtl">و كَذِبَ؛ لِأَنَّهُ لا طاعَةَ لِمَخلوقٍ في مَعصِيَةِ الخالِقِ!</span><ref><p><span dir="rtl">الخصال: ج۱ ص۱۳۹ ح۱۵۸، شرح الأخبار: ج۳ ص۳۹۱ ح۱۲۶۸ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="20" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: بر دینتان بترسید... از مردی که خداوند به او حکومتی داده است و در نتیجه، می</span>‌<span dir="rtl">پندارد که اطاعت از او، اطاعت از خداست و نافرمانی او، نافرمانیِ خدا! و البتّه دروغ می</span>‌<span dir="rtl">گوید؛ چرا که اطاعت از هیچ بنده</span>‌<span dir="rtl">ای در نافرمانی آفریدگار، جایز نیست.</span></li></ol>

 

<ol start="21" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنَّ دينَ اللهِ لا يُعرَفُ</span>‌ <span dir="rtl">بِالرِّجالِ، بَل بِآيَةِ الحَقِّ؛ فَاعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالی للطوسی: ص۶۲۶ ح۷۰، الأمالی للمفید: ص۵ ح۳، و راجع تفسیر العیاشي: ج۲ ص۲۲۵ ح۱۷۹۹ (الولائج).</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="21" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: دین خدا، هیچ گاه با آدم</span>‌<span dir="rtl">ها شناخته نمی</span>‌<span dir="rtl">شود؛ بلکه با نشانه</span>‌<span dir="rtl">های حق (حقیقت) شناخته می</span>‌<span dir="rtl">شود. پس حق را بشناس، اهل حق را خواهی شناخت.</span></li></ol>

 

<ol start="22" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن أبي حمزة الثُّمالي: قالَ لي أبو عَبدِ اللهِ علیه السلام: «إیّاكَ وَ الرِّئاسَةَ! و إيّاكَ أن تَطَأَ أعقابَ</span>‌ <span dir="rtl">الرِّجالِ!»</span>‌<span dir="rtl">... قالَ قُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ! أمّا الرِّئاسَةُ فَقَد عَرَفتُها، و أمّا أن أطَأَ أعقابَ</span>‌ <span dir="rtl">الرِّجالِ</span>‌ <span dir="rtl">فَما ثُلُثا ما في يَدي إلّا مِمّا وَطِئتُ أعقابَ</span>‌ <span dir="rtl">الرِّجالِ!</span>‌ <span dir="rtl">فَقالَ علیه السلام: «لَيسَ حَيثُ تَذهَبُ. إيّاكَ أن تَنصِبَ رَجُلاً دُونَ الحُجَّةِ، فَتُصَدِّقَهُ في كُلِّ ما قالَ!».</span><ref><p><span dir="rtl">الکافی: ج۲ ص۲۹۸ ح۵، معانی الأخبار: ص۱۶۹ ح۱، و راجع الاُصول الستة عشر: ص۱۲۴ (کتاب زید الزراد) ح۱۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="22" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از ابو حمزهٔ</span>‌ <span dir="rtl">ثُمالی -: امام صادق علیه السلام به من فرمود: «بپرهیز از ریاست! و بپرهیز از این که دنبال آدم</span>‌<span dir="rtl">ها بیفتی!».… گفتم:</span>‌ <span dir="rtl">فدایت شوم! ریاست، می</span>‌<span dir="rtl">دانم چیست؛ امّا دنبال آدم</span>‌<span dir="rtl">ها افتادن را نمی</span>‌<span dir="rtl">فهمم؛ چرا که دو سومِ آنچه را می</span>‌<span dir="rtl">دانم، از افتادن به دنبال آدم</span>‌<span dir="rtl">ها به دست آورده</span>‌<span dir="rtl">ام. امام علیه السلام فرمود: «آن که تو فکر می</span>‌<span dir="rtl">کنی، مقصودم نیست! بپرهیز از این که کسی را که حُجّت (/ حُجّت خدا) نیست، برای خودت عَلَم کنی و در هر چه می</span>‌<span dir="rtl">گوید، او را تأیید نمایی».</span></li></ol>

 

<ol start="23" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصّادق علیه السلام _ في تفسیر (وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَ أَنَابُوا إِلَى اللّٰهِ لَهُمُ الْبُشْرَىٰ</span>‌<span dir="rtl">)</span><ref><p><span dir="rtl">الزمر: ۱۷.</span></p></ref><span dir="rtl">-: مَن أطاعَ جَبّاراً فَقَد عَبَدَهُ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">مجمع البیان: ج۸ ص۷۷۰ عن أبی بصیر، تأویل الآیات الظاهرة: ص۵۲ عن الإمام الصادق عن أبیه علیهما السلام، و راجع تحف العقول: ص۲۳۷: (اِعتَبِروا _ أيُّهَا النّاسُ -</span>‌ <span dir="rtl">بِما وَعَظَ اللّٰهُ بِهِ أولِياءَهُ مِن سُوءِ ثَنائِهِ عَلَى الأحبارِ...).</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="23" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در تفسیر آیهٔ (و کسانی که از بندگی طاغوت (اربابان کفر و ستم) دوری کردند و به سوی خدا باز گشتند، مژده</span>‌<span dir="rtl">شان باد!) -: هر کس از ستمگری اطاعت کند، او را بندگی کرده است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: ح۹۵ و ۱۱۰، و راجع: میزان الحکمة: ج9 ص373 (التقلید / ۳۳۶۱. التقلید المذموم) و ج2 ص۴۱۶ (الحق / ۹۰۰. میزان معرفة‌ الحقّ)؛ أهل البیت فی الکتاب و السنة: ص۲۳۷ (۱ / ۲۲. لا یُقاسُ بِهم أحَد)، و راجع أیضاً: هٰذه الموسوعة: ج27 عنوان الحریة ۲ (الفصل الثاني / ۲ – ۲. حریة الحوار و التعقل) و عنوان «العصبیّة».</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ح۹۵ و ۱۰۰. نیز، ر.ک: میزان الحکمة با ترجمه فارسی: ج۳ ص۱۵۶ (حق / ۹۰۰. معیار شناخت حق) و ج۹ ص۵۵۰ (تقلید / ۳۳۶۱. تقلید نکوهیده)؛ اهل بیت در قرآن و حدیث:</span> ‌<span dir="rtl">ص۲۳۰ (۱ / ۲۲. هیچ</span>‌<span dir="rtl">کس با آنان سنجیده نمی</span>‌<span dir="rtl">شود). نیز، ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: ج۲۷ ص۲۹۷ مدخل «آزادی» (فصل دوم / ۲ - ۲. آزادی گفتگو و تعقّل) و مدخل «تعصّب».</span>

<span id="بعض-الأخلاق-و-الأفعال"></span>
=== <span dir="rtl">۱ / ۲ - ۲: بَعضُ الأَخلاقِ وَ الأَفعالِ</span> ===

<span dir="rtl">۱ / ۲ - ۲</span><span dir="rtl">: بعضی خوی</span>‌<span dir="rtl">ها و رفتارها</span>

<ol start="24" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إيّاكَ و ما يُسخِطُ رَبَّكَ، و ما يوحِشُ النّاسَ مِنكَ؛ فَمَن أسخَطَ رَبَّهُ تَعَرَّضَ لِلمَنِيَّةِ، و مَن أوحَشَ النّاسَ تَبَرَّأَ مِنَ الحُرِّيَّةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۲ ص۳۱۷ ح۲۷۲۸، عيون الحکم و المواعظ: ص۱۰۰ ح۲۲۹۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="24" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بپرهيز از آنچه پروردگارت را به خشم می</span>‌<span dir="rtl">آورَد و مردم را از تو می</span>‌<span dir="rtl">رَمانَد! آن که پروردگارش را به خشم آورَد، دست</span>‌<span dir="rtl">خوشِ نابودى مى</span>‌<span dir="rtl">شود و آن که مردم را برَمانَد، از آزادگی، بيزارى جُسته است.</span></li></ol>

 

<ol start="25" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: الحُرِّيَّةُ مُنَزَّهَةٌ مِنَ الغِلَّ وَ المَكرِ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۱ ص۳۸۵ ح۱۴۸۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="25" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: آزادگى، از کينه</span>‌<span dir="rtl">توزى و نيرنگ، منزّه است.</span></li></ol>

 

<ol start="26" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: رُبَّ لَهوٍ يوحِشُ حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۴ ص۶۰ ح۵٢٩١، عيون الحکم و المواعظ: ص۵۲۸ ح۹۶۰۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="26" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بسا سرگرمى‌ای که آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى را می</span>‌<span dir="rtl">رمانَد.</span></li></ol>

 

<ol start="27" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: جَمالُ الحُرِّ تَجَنُّبُ العارِ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج‌۳ ص‌۳۶۲ ح‌۴۷۴۵، عيون الحکم و المواعظ: ص‌۲۲۲ ح‌۴۳۳۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="27" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: زیبایی آزاده، دوری از ننگ است.</span></li></ol>

 

<ol start="28" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ فِي الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ _: کُلُّ ما حَمَلتَ عَلَيهِ الحُرَّ احتَمَلَهُ و رَآهُ زِيادَةً في شَرَفِهِ، إلّا ما حَطَّهُ جُزءاً مِن حُرِّيَّتِهِ؛ فَإنَّهُ یَأباهُ و لا يُجيبُ إلَيهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج۲۰ ص۲۷۹ ح۲۱۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="28" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در حکمت</span>‌<span dir="rtl">هاى منسوب به ايشان -: هر چه بر آزاده تحمیل کنی، آن را به‌دوش می</span>‌<span dir="rtl">کشد و مایۀ افزونی بزرگوارى</span>‌ <span dir="rtl">خود می</span>‌<span dir="rtl">بيند، مگر چیزی</span> ‌<span dir="rtl">که ذرّه</span>‌<span dir="rtl">اى به آزادگى</span>‌<span dir="rtl">اش آسیب برسانَد، که از آن، سر باز مى</span>‌<span dir="rtl">زند و بدان تن نمى</span>‌<span dir="rtl">دهد.</span></li></ol>

 

<ol start="29" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الکاظم علیه السلام: إيّاكُم وَ البُخلَ؛ فَإنَّهُ عاهَةٌ لا يَكونُ في حُرٍّ و لا مُؤمِنٍ، إنَّهُ خِلافُ الإيمانِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام: ص۳۳۸، بحار الأنوار: ج۷۸ ص۳۴۶ ح۴ و راجع دلائل الإمامة: ص۷۱ ح۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="29" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام کاظم علیه السلام: از بخل بپرهيزيد و بدانید که بخل، آفَتی (بیماری</span>‌<span dir="rtl">ای) است که در [انسان</span>‌<span dir="rtl">های] آزاده و مؤمن، يافت نمى</span>‌<span dir="rtl">شود. بخل، با ايمان، سازگار نیست.</span></li></ol>

<span id="الفصل-الثاني-مبادئ-الحرية"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الثّاني</span><span dir="rtl">: مَبادِئُ الحُرِّيَّةِ</span> =

<span dir="rtl">فصل دوم</span><span dir="rtl">: خاستگاه</span>‌<span dir="rtl">های آزادگی</span>

<span id="ولاية-الله"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۱: وَلايَةُ اللّٰهِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۱</span><span dir="rtl">: ولایتِ اللّٰه</span>‌

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۱۵۷.</span></ref>

<span dir="rtl">([و رحمت می‌ورزم بر] آنها که از اين فرستاده، پيامبر درس نخوانده - که [نشانِ] او را نزد خود، در تورات و انجيل، نوشته مى</span>‌<span dir="rtl">يابند - پيروى مى</span>‌<span dir="rtl">کنند؛ [همان پيامبرى که] آنان را به کار پسنديده، فرمان مى</span>‌<span dir="rtl">دهد و از کار ناپسند، باز مى</span>‌<span dir="rtl">دارد و براى آنان، چيزهاى پاکيزه را حلال و چيزهاى ناپاک را حرام مى</span>‌<span dir="rtl">گردانَد و از [دوش] آنان، قيد و بندهايى را که بر آنان بوده است، بر می</span>‌<span dir="rtl">دارد).</span>

<span dir="rtl">(يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولَا * وَ قَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَ كُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا).</span><ref><span dir="rtl">الأحزاب: ۶۶ - ۶۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(روزی که چهره‌هایشان را در آتش از سویی به سویی می‌گردانند، می‌گویند: ای کاش ما [در دنیا] از خدا و پیامبر، اطاعت کرده بودیم* و می‌گویند: پروردگارا! ما از رؤسایمان و بزرگانمان اطاعت کردیم و آنها گم‌راهمان کردند!).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="30" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّه صلی الله علیه و آله: يا عَلِيُّ! أنا و أنتَ أبَوا هٰذِهِ الاُمَّةِ، و لَحَقُّنا عَلَيهِم أعظَمُ مِن حَقِّ أبَوَي وِلادَتِهِم؛ فَإنّا نُنقِذُهُم إن أطاعونا مِنَ النّارِ إلىٰ دارِ القَرارِ، و نُلحِقُهُم مِنَ العُبودِيَّةِ بِخِيارِ الأَحرارِ.</span><ref><p><span dir="rtl">المناقب لابن شهرآشوب: ج۳ ص۱۰۵، تأويل الآيات الظاهرة: ج۱ ص۷۴ ح۴۷، التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکري علیه السلام: ص۳۳۰ ح۱۹۰ کلاهما عن الإمام العسکري عن الإمام عليّ علیهما السلام عنه صلی الله علیه و آله، بحار الأنوار: ج۳۶ ص۱۱ ذيل ح۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="30" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: ای علی! من و تو، پدران این اُمّتیم و حقّ ما بر آنان از حقّ پدر و مادری که آنان را زاده</span>‌<span dir="rtl">اند، بزرگ</span>‌<span dir="rtl">تر است، به این دلیل که ما آنان را در صورت اطاعتشان از ما، از آتش دوزخ نجات می</span>‌<span dir="rtl">دهیم و از بردگی بیرون کشیده، به برترینْ آزادگان، ملحق می</span>‌<span dir="rtl">کنیم.</span></li></ol>

 

<ol start="31" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن خُطبَةٍ لَهُ _: إنَّ اللهَ _ تَبارَكَ و تَعالىٰ _ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ لِيُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ عِبادِهِ إلىٰ عِبادَتِهِ، و مِن عُهودِ عِبادِهِ إلیٰ عُهودِهِ، و مِن طاعَةِ عِبادِهِ إلىٰ طاعَتِهِ، و مِن وَلايَةِ عِبادِهِ إلىٰ وَلايَتِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۸ ص۳۸۶ ح۵۸۶، نهج البلاغة: الخطبة ۱۴۷ نحوه، فلاح السائل: ص۳۷۲ ح۲۴۸، بحار الأنوار: ج۷۷ ص۳۶۵ ح۳۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="31" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سخنرانی خود -: خداوند عزّ و جلّ محمّد را به حق بر انگيخت تا بندگانش را از عبادت بندگان خدا به عبادت خداوند، و از پيمان</span>‌<span dir="rtl">هاى بندگان به پيمان</span>‌<span dir="rtl">هاى خداوند، و از اطاعت بندگان به اطاعت خداوند، و از ولايت بندگان به ولايت خداوند، ره</span>‌<span dir="rtl">نمون گردد.</span></li></ol>

 

<ol start="32" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام علي علیه السلام _ فِي المُناجاةِ الشَّعبانِیَّةِ _: إلٰهي!... مَن أقبَلتَ عَلَیهِ غَیرُ مَملوكٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">الإقبال: ج۳ ص۲۹۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="32" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی - در مناجات شعبانیّه -: خدایا!... آن که تو به او رو کنی، آزاد است.</span></li></ol>

<span id="رفض-الشهوات"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۲: رَفضُ الشَّهَواتِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۲</span><span dir="rtl">: ترک هوس</span>‌<span dir="rtl">ها</span>

<ol start="33" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: کُلُّ النّاسِ يَغدو، فَبائِعٌ نَفسَهُ؛ فَمُعتِقُها، أو موبِقُها</span><ref><p><span dir="rtl">قال النَّوَويّ: معناه [أنّ] کلّ إنسان یسعی بنفسه؛ فمنهم من یبیعها لِلّهِ تعالیٰ بطاعته فیعتقها من العذاب، و منهم من یبیعها للشیطان و الهوی باتباعهما، فیوبقها: أي یهلکها. و اللّٰه أعلم (شرح صحیح مسلم: ج۳ ص۱۰۲).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">صحيح مسلم: ج۱ ص۲۰۳ ح۲۲۳ عن أبي مالك الأشعري، سنن الترمذي: ج۵ ص۵۳۶ ح۳۵۱۷، سنن ابن ماجة: ج۱ ص۱۰۲ ح۲۸۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="33" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر یک از مردم که روز خود را آغاز می</span>‌<span dir="rtl">کند، خود را خرید و فروش می</span>‌<span dir="rtl">کند. برخی خود را آزاد می</span>‌<span dir="rtl">سازند و برخی خود را برده</span>‌<span dir="rtl">[ی خواسته</span>‌<span dir="rtl">های مادّی خویش] می</span>‌<span dir="rtl">کنند.</span></li></ol>

 

<ol start="34" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: النّاسُ غاديانِ: فَغادٍ بائعٌ نَفسَهُ و موبِقٌ رَقَبَتَهُ، و غادٍ مُبتاعٌ نَفسَهُ و مُعتِقٌ رَقَبَتَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۵ ص۲۱۸ ح۱۵۲۸۴ عن جابر، صحيح ابن حبان: ج۵ ص۹ ح۱۷۲۳ نحوه؛ المجازات النبويّة: ص۱۸۶ ح۱۵۱ نحوه و راجع المستدرك على الصحيحين: ج۴ ص۴۶۹ ح۸۳۰۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="34" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مردم، روز خود را دو گونه آغاز می</span>‌<span dir="rtl">کنند: دسته</span>‌<span dir="rtl">ای خود را می</span>‌<span dir="rtl">فروشند و برده</span>‌<span dir="rtl">[ی خواستۀ خویش و دیگران] می</span>‌<span dir="rtl">شوند و دسته</span>‌<span dir="rtl">ای خویش را می</span>‌<span dir="rtl">خرند و آزاد می</span>‌<span dir="rtl">کنند.</span></li></ol>

 

<ol start="35" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَن تَركَ الشَّهَواتِ كانَ حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">تحف العقول: ص۸۹ و ۹۹، کنز الفوائد: ج۱ ص۳۴۹، بحار الأنوار: ج۷۷ ص۲۳۷ ح۱؛ نظم درر السمطين: ص۱۵۲ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="35" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هر که هوس</span>‌<span dir="rtl">ها را رها کند، آزاده است.</span></li></ol>

 

<ol start="36" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: لَيسَ مَنِ ابتاعَ نَفسَهُ فَأَعتَقَها، كَمَن باعَ نَفسَهُ فَأَوبَقَها.</span><ref><p><span dir="rtl">الإرشاد: ج۱ ص۲۹۸، کشف اليقين: ص۲۱۹، بحار الأنوار: ج۷۷ ص۴۱۹ ذيل ح۴۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="36" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: آن که جان خويش را خريد و آزادش ساخت، همانند آن کسى نيست که جانش را فروخت و به زندانش افکند (/ اسير و خوارش کرد).</span></li></ol>

 

<ol start="37" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: الدُّنيا دارُ مَمَرَّ، لا دارُ مَقَرَّ، وَ النّاسُ فيها رَجُلانِ: رَجُلٌ باعَ فيها نَفسَهُ فَأَوبَقَها، و رَجُلٌ ابتاعَ نَفسَهُ فَأَعتَقَها.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحکمة ۱۳۳، خصائص الأئمّة علیهم السلام: ص۱۰۳ نحوه، بحار الأنوار: ج۷۳ ص۱۳۰ ذيل ح۱۳۵؛ ربيع الأبرار: ج۱ ص۶۴ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="37" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: دنيا، جای گذر است، نه جای ماندن، و مردم در آن، دو دسته</span>‌ <span dir="rtl">اند: [يکى] آن که در دنيا جان خود را فروخت و آن را به بردگی افکند، و [ديگرى] آن که جانش را خريد و آن را آزاد کرد.</span></li></ol>

 

<ol start="38" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: أکرِم نَفسَكَ عَن کُلِّ دَنِيَّةٍ و إن ساقَتكَ إلَى الرَّغائِبِ؛ فَإنَّكَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مِن نَفسِكَ عِوَضاً. و لا تَکُن عَبدَ غَيرِكَ، و قَد جَعَلَكَ اللّهُ حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۳۱، تحف العقول: ص۷۷ نحوه، بحار الأنوار: ج۷۷ ص۲۲۶ ح۲؛ ربيع الأبرار: ج۱ ص۴۰۷ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="38" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: خويشتن را به هيچ پَستى‌ای (زبونی‌اى) آلوده مکن، هر چند تو را به خواسته</span>‌<span dir="rtl">ات برساند؛ زيرا هيچ چيز، آنچه را در اين راه از دست مى</span>‌<span dir="rtl">دهى، جبران نمى</span>‌<span dir="rtl">کند، و بندۀ ديگرى مباش، که خداوند، تو را آزاد آفريده است.</span></li></ol>

 

<ol start="39" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ <span class="mark">فِي الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ</span> _: لَأَن يَكونَ الحُرُّ عَبداً لِعَبيدِهِ، خَيرٌ مِن أن يَكونَ عَبداً لِشَهَواتِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">شرح نهج</span>‌<span dir="rtl">البلاغة لابن أبي الحديد: ج۲۰ ص۳۳۴ ح۸۳۲ و راجع نثر الدرّ: ج۷ ص۲۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="39" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - <span class="mark">در حکمت</span></span>‌<span dir="rtl"><span class="mark">های منسوب به ایشان</span> -: اگر کسى بندۀ غلامان خود باشد، بهتر از اين</span>‌ <span dir="rtl">است که بندۀ هوس‌های خود باشد.</span></li></ol>

 

<ol start="40" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام زين العابدين علیه السلام _ في خَبَرِ شَهادَةِ الحُرِّ یَومَ عاشوراءَ _: فَأَتاهُ الحُسَينُ علیه السلام و دَمُهُ يَشخَبُ</span><ref><p><span dir="rtl">الشَّخب: السيلان (النهاية: ج۲ ص۴۵۰ «شخب»).</span></p></ref><span dir="rtl">، فَقالَ: بَخٍ بَخٍ يا حُرُّ! أنتَ حُرٌّ كَما سُمِّيتَ فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ. ثُمَّ أنشَأَ الحُسَينُ علیه السلام يَقولُ:</span></li></ol>

<span dir="rtl">لَنِعمَ الحُرُّ حُرُّ بَني رِياحِ و نِعمَ الحُرُّ مُختَلَفُ الرِّماحِ</span>

<span dir="rtl">و نِعمَ الحُرُّ إذ نادىٰ حُسَيناً فَجادَ بِنَفسِهِ عِندَ الصَّباحِ</span><ref><span dir="rtl">الأمالي للصدوق: ص۲۲۳ ح۲۳۹ عن عبد اللّه</span>‌ <span dir="rtl">بن منصور عن الإمام الصادق عن أبيه علیهما السلام، روضة الواعظين: ج۱ ص۴۲۳ ح۴۱۳، بحار الأنوار: ج۴۴ ص۳۱۹ ح۱.</span></ref>

<ol start="40" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام زين العابدين علیه السلام - در گزارش شهادت حُرّ [ریاحی] در روز عاشورا -: حسين علیه السلام نزد او - که خون از بدنش جارى بود - آمد و فرمود: «به به! اى حُر! تو در دنيا و آخرت، حُرّى (آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى)، همان گونه که چنين ناميده شده</span>‌<span dir="rtl">اى».</span></li></ol>

<span dir="rtl">سپس حسين علیه السلام چنين سرود:</span>

<span dir="rtl">بهترين آزاده، حُرّ رياحى است /</span>

<span dir="rtl">و چه آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى، جايگاه آمد و شدِ نيزه</span>‌<span dir="rtl">ها!</span>

<span dir="rtl">و چه خوب آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى که چون حسين ندا داد /</span>

<span dir="rtl">در نخستين ساعات صبح، جان خود را فدا کرد!</span>

<ol start="41" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ صاحِبَ الدّينِ... رَفَضَ الشَّهَواتِ فَصارَ حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للمفيد: ص۵۲ ح۱۴ عن محمّد بن نضر بن قرواش النهدي، بحار الأنوار: ج۲ ص۵۳ ح۲۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="41" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: ديندار... هوس‌ها را کنار گذاشت و آزاده شد.</span></li></ol>

 

<ol start="42" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الأمالي للطوسي عن موسى بن سعيد الراسبي: لَمّا قَدِمَ يَعقوبُ عَلیٰ یوسُف علیهما السلام، خَرَجَ یوسُفُ علیه السلام فَاستَقبَلَهُ في مَوكِبِهِ، فَمَرَّ بِامرَأَةِ العَزيزِ و هِيَ تَعبُدُ في غُرفَةٍ لَها، فَلَمّا رَأَتهُ عَرَفَتهُ، فنادَتهُ بِصَوتٍ حَزينٍ: أيُّهَا الرّاكِبُ! طالَما أحزَنتَني! ما أحسَنَ التَّقوىٰ! كيفَ حَرَّرَتِ العَبيدَ؟! و ما أقبَحَ الخَطيئةَ! كَيفَ عَبَّدَتِ الأَحرارَ؟!</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للطوسي: ص۴۵۷ ح۱۰۲۱، بحار الأنوار: ج۱۲ ص۲۷۰ ح۴۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="42" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الأمالى، طوسی - به نقل از موسی بن سعید راسِبی -: هنگامى که يعقوب علیه السلام به ديدن يوسف رفت، يوسف علیه السلام با موکب خود به استقبال او آمد. در راه بر همسر عزيز مصر گذشت که در غرفۀ خود مشغول عبادت بود. همسر عزيز با ديدن يوسف، او را شناخت و با صدايى حزين به يوسف گفت: اى سواره! مرا به</span> ‌<span dir="rtl">اندوهى دراز، گرفتار ساختى. چه نيکوست پرهيزگارى! چگونه بردگان را آزاد کرد! و چه زشت است گناه! چگونه آزادها را برده ساخت؟!</span></li></ol>

 

<ol start="43" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عيسى علیه السلام: بِماذا نَفعَ امرُؤٌ نَفسَهُ باعَها بِجميعِ ما فِي الدُّنيا، ثُمَّ ترَكَ ما باعَها بِهِ ميراثاً لِغَيرِهِ؟ أهلَكَ نَفسَهُ! و لٰكن طوبىٰ</span>‌ <span dir="rtl">لِامرِئٍ خَلَّصَ نَفسَهُ وَ اختارَها عَلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">جَميعِ الدُّنيا.</span><ref><p><span dir="rtl">تنبيه الخواطر: ج۲ ص۱۱۵، بحار الأنوار: ج۱۴ ص۳۲۹ ح۵۹ نقلاً عن نزهة الناظر.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="43" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عيسى علیه السلام: کسى که خود را به همۀ آنچه در دنياست، مى</span>‌<span dir="rtl">فروشد و سپس آنچه را به بهاى فروختن خود به دست</span> ‌<span dir="rtl">آورده، براى ديگران به ارث مى</span>‌<span dir="rtl">گذارد، چه سودى به خويشتن مى</span>‌<span dir="rtl">رساند؟! او خود را به هلاکت افکنده است؛ ولی خوشا کسى که جان خود را آزاد ساخت و آن را بر همۀ دنيا برگزيد!</span></li></ol>

<span id="الزهد-و-القناعة"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۳: الزُّهدُ وَ القَناعَةُ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۳</span><span dir="rtl">: زهد و قناعت</span>

<ol start="44" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: ثَلاثَةٌ لا يَنظُرُ اللهُ إلَيهِم يَومَ القِيامَةِ</span>‌<span dir="rtl">: حُرٌّ باعَ حُرّاً، و حُرٌّ باعَ نَفسَهُ</span>‌<span dir="rtl">، و رَجُلٌ أمطَلَ</span>‌<ref><p><span dir="rtl">المَطل: التسويف و المُدافعة بالعِدَة و الدَّين (لسان العرب: ج١١ ص۶٢۴ «مطل»).</span></p></ref> <span dir="rtl">كِراءَ أجيرٍ حَتّىٰ جَفَّ رَشحُهُ</span><ref><p><span dir="rtl">الرَّشح: العَرَق (النهایة: ج۲ ص۲۲۴ «رشح»).</span></p></ref>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">كنز العمّال: ج١۶ ص٣۵ ح۴٣٨٢٣ نقلاً عن معجم الإسماعيلي: ج٢ ص۶١٣ عن ابن عمر نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="44" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: سه کس اند که خداوند در روز قيامت به آنان نظر نمى</span>‌<span dir="rtl">کند: آزادى که [انسانِ] آزادى را بفروشد، آزادى که خودش را بفروشد، و مردى که در پرداخت مزد کارگرش، چندان تأخير کند که نَم عرق او خشک شود.</span></li></ol>

 

<ol start="45" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّه صلی الله علیه و آله: أقِلَّ مِنَ الدَّينِ، تَعِش حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">شعب الإيمان: ج۴ ص۴۰۴ ح۵۵۵۷ عن عمرو بن العاص، مسند الشهاب: ج۱ ص۳۷۱ ح۶۳۸، الفردوس: ج۱ ص۴۳۵ ح۱۷۷۴ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="45" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: کمتر قرض کنيد، تا آزادوار زندگی کنید.</span></li></ol>

 

<ol start="46" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَن زَهِدَ فِي الدُّنيا، أعتَقَ نَفسَهُ و أرضىٰ رَبَّهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۵ ص۳۷۴ ح۸۸۱۶، عيون الحکم و المواعظ: ص۴۶۲ ح۸۴۰۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="46" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هر که به دنيا پشت کند، خود را آزاد کرده و پروردگار خویش را خشنود ساخته است.</span></li></ol>

 

<ol start="47" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَن باعَ نَفسَهُ بِغَيرِ نَعيمِ الجَنَّةِ فَقَد ظَلَمَها.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۵ ص۴۵۸ ح٩١۶۴، عيون الحکم و المواعظ: ص۱۵۰ ح۳۳۰۹ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="47" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: کسى که خود را به چیزی غير از ناز و نعمت بهشت بفروشد، به خويشتن ستم کرده است.</span></li></ol>

 

<ol start="48" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: أ لا حُرٌّ يَدَعُ هٰذِهِ اللُّماظَةَ</span><ref><p><span dir="rtl">اللُّماظةُ: ما يبقى في الفم من أثر الطعام (النهاية: ج۴ ص۲۷۱ «لمظ»). و الاستعمال هنا علیٰ نحو المجاز، و یُراد بها الدنيا؛ أي: أ لا يوجد حرّ يترك هٰذا الشيء الدنيءَ لأهله؟!</span></p></ref> <span dir="rtl">لِأَهلِها؟! إنَّهُ لَيسَ لِأَنفُسِكُم ثَمَنٌ إلَّا الجَنَّةَ؛ فَلا تَبيعوها إلّا بِها.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحکمة ۴۵۶، الکافي: ج۱ ص۱۹ ح۱۲ عن الإمام الکاظم علیه السلام نحوه و ليس فيه صدره، بحار الأنوار: ج۷۳ ص۱۳۲ ح۱۳۶؛ ربيع الأبرار: ج۱ ص۲۹۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="48" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: آيا آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى نيست که اين تَه مانده[ى دنيا] را به اهلش وا گذارَد؟ در حقیقت، جان شما، بهايى جز بهشت ندارد. آن را جز به بهشت نفروشيد.</span></li></ol>

 

<ol start="49" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَن قامَ بِشَرائِطِ العُبودِيَّةِ اُهَّلَ لِلعِتقِ. مَن قَصَّرَ عَن أحکامِ الحُرِّيَّةِ اُعيدَ إلَى الرِّقِّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۵ ص۳۱۴ ح۸۵۲۹ و ۸۵۳۰، عيون الحکم و المواعظ: ص۴۵۰ ح۸۰۰۴ و ۸۰۰۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="49" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هر که شرايط بندگى را به جا آورد، سزاوار آزادى می</span>‌<span dir="rtl">گردد و هر که در احکام و شرايط آزادگى کوتاهى ورزد، به بندگى باز گرفته می</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></li></ol>

 

<ol start="50" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: الحُرُّ عَبدٌ ما طَمِعَ، وَ العَبدُ حُرٌّ ما قَنَعَ.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسير روض الجنان: ج۴ ص۲۶۰، عيون الحکم و المواعظ: ص۳۳ ح۵۹۱ و ۵۹۰؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج۲۰ ص۲۹۳ ح۳۵۸.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="50" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: آزاد، تا زمانی که طمع می</span>‌<span dir="rtl">ورزد، بنده است و بنده تا زمانی که قناعت می</span>‌<span dir="rtl">ورزد، آزاد است.</span></li></ol>

 

<ol start="51" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: لا يَستَرِقَّنَّكَ الطَّمَعُ و قَد جَعلَكَ اللّهُ حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحکم: ج۶ ص۲۹۸ ح۱۰۳۱۷، عيون الحکم و المواعظ: ص۵۲۸ ح۹۶۱۴.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="51" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: مبادا طمع، تو را به بندگى بگيرد، در حالی که خداوند، تو را آزاد آفريده است!</span></li></ol>

 

<ol start="52" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَن أرادَ أن يَعيشَ حُرّاً أيّامَ حَياتِهِ، فَلا يُسكِنِ الطَّمَعَ قَلبَهُ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">تنبيه الخواطر: ج۱ ص۴٩.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="52" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هر که مى</span>‌<span dir="rtl">خواهد روزهای عمر خود را آزاد زندگى کند، طمع را در دل خويش جاى ندهد.</span></li></ol>

 

<ol start="53" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: اليَأسُ حُرٌّ. الطَّمَعُ مُضِرٌّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۱ ص۲۳ ح۵۲ و۵۳، عيون الحکم و المواعظ: ص۳۴ ح۶۳۸ و ص۳۵ ح۶۷۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="53" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: قطع اميد کردن [از آدم</span>‌<span dir="rtl">ها]، مايۀ آزادى است. طمع، زيانبار است.</span></li></ol>

 

<ol start="54" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: اليَأسُ عِتقٌ مُجَدَّدٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۱ ص۱۹۴ ح۷۵۶، عيون الحکم و المواعظ: ص۴۲ ح۹۷۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="54" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: قطع اميد کردن [از آدم</span>‌<span dir="rtl">ها]، آزادى دوباره است.</span></li></ol>

 

<ol start="55" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ فِي الدّيوانِ</span>‌ <span dir="rtl">المَنسوبِ</span>‌ <span dir="rtl">إلَيهِ -:</span></li></ol>

<span dir="rtl">كُدَّ كَدَّ العَبدِ إن أحبَبتَ أن تُصبِحَ حُرّاً /</span>

<span dir="rtl">اِقطَعِ الآمالَ مِن مالِ بَني آدَمَ طُرّاً</span>

<span dir="rtl">لا تَقُل ذا مَكسَبٌ يُزري فَقَصدُ النّاسِ أزرىٰ /</span>

<span dir="rtl">أنتَ مَا استَغنَيتَ عَن غَيرِكَ أعلَى النّاسِ قَدراً.</span><ref><span dir="rtl">الديوان المنسوب إلى الإمام عليّ علیه السلام: ص۲۷۶ ح۲۰۱.</span></ref>

<ol start="55" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در دیوان منسوب به ایشان -:</span></li></ol>

<span dir="rtl">اگر دوست داری آزاده باشی، برده</span>‌<span dir="rtl">وار سخت بکوش /</span>

<span dir="rtl">و به دارایی آدمیان، هیچ چشمداشتی نداشته باش.</span>

<span dir="rtl">نگو این شغل، پَست است؛ چرا که چشمداشت به مردم، بدتر است. /</span>

<span dir="rtl">تو تا هر گاه که از دیگران بی</span>‌<span dir="rtl">نیازی، بلندمرتبه</span>‌<span dir="rtl">ترین آدمی!</span>

<span id="الإباء-و-عزة-النفس"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۴: الإباءُ و عِزَّةُ النَّفسِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۴</span><span dir="rtl">: بزرگ‌منشی و عزّت نفس</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلّٰهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوىٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إنَّ اللّٰهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ).</span><ref><span dir="rtl">المائدة: ۸ و راجع النساء: ۹۰ و ۱۳۵، الممتحنة: ۸ و المائدة: ۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(ای کسانی که اسلام آورده</span>‌<span dir="rtl">اید! همواره برای خدا به عدالت برخیزید و به عدالت شهادت دهید و مبادا دشمنیِ گروهی، شما را بر آن دارد که عدالت نَوَرزید. عدالت پیشه کنید که به پروامندی (تقوا) نزدیک</span>‌<span dir="rtl">تر است و از خدا پروا کنید که خدا به آنچه انجام می</span>‌<span dir="rtl">دهید، آگاه است).</span>

<span dir="rtl">(فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ</span>‌<span dir="rtl">).</span><ref><span dir="rtl">الزخرف: ۵۴ و راجع الأنبیاء: ۶۳ _ ۶۵.</span></ref>

<span dir="rtl">([فرعون] قوم خود را تحقیر کرد (خِفّت داد) و در نتیجه، اطاعتش کردند).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="56" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: لا تَکُن عَبدَ غَیرِك، و قَد جَعَلَكَ اللهُ حُرّاً.</span> <ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۳۱، تحف العقول: ص۷۷؛ ربیع الأبرار: ج۱ ص۴۰۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="56" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بندۀ غیر خودت نباش؛ چرا که خداوند، تو را آزاد سرشته است.</span></li></ol>

 

<ol start="57" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الحسین علیه السلام _ في كِتابِهِ إلىٰ أهلِ الكوفَةِ لَمّا سارَ و رَآىٰ خِذلانَهُم إيّاهُ _: ألا و إنَّ الدَّعِيَّ ابنَ الدَّعِيَّ قَد رَكَزَ مِنّا بَينَ اثنَتَينِ: بَينَ السَّلَّةِ</span><ref><p><span dir="rtl">في الطبعة المعتمدة للمصدر: «الملة»، و ما أثبتناه من سائر المصادر. و السّلّة: استلال السیوف. سَلَلت السیف و أسللته بمعنیً (أنظر: لسان العرب: ج۱۱ ص۳۳۸ «سلل»).</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ الذِّلَّةِ، و هَيهاتَ مِنَّا الدَّنِيئَةُ! یَأبَى اللهُ ذٰلِكَ و رَسولُهُ وَ المُؤمِنونَ، و حُجورٌ طابَت و اُنوفٌ حَمِيَّةٌ و نُفوسٌ أبِيَّةٌ، و أن</span>‌ <span dir="rtl">نُؤثِرَ طاعَةَ اللِّئامِ عَلىٰ مَصارِعِ الكِرامِ.</span><ref><p><span dir="rtl">تحف العقول: ص۲۴۱، إثبات الوصيّة: ص۱۷۷، الملهوف: ص۱۵۵، بحار الأنوار: ج۴۵ ص۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="57" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام حسين علیه السلام - در نامۀ خود به اهل کوفه، آن هنگام که حرکت کرد و دید آنان تنهایش گذاشتند -: هان! اين بی</span>‌<span dir="rtl">نَسَبِ پسر بی</span>‌<span dir="rtl">نَسَب، ما را در تنگنای انتخاب بين دو چيز قرار داده است: آماج شمشیرها شدن یا تن دادن به پَستی، و هرگز مَباد که ما پستی را بپذیریم! خدا و پیامبر او و مؤمنان و دامن</span>‌<span dir="rtl">هاى مطهّر[ى که ما در آنها پرورش يافته</span>‌<span dir="rtl">ايم] و شخصيت</span>‌<span dir="rtl">هاى غيرتمند و جان</span>‌<span dir="rtl">هاى عزّتمند، برای ما روا نمی</span>‌<span dir="rtl">دارند که فرمانبرى از فرومايگان را بر کشته شدنِ همچون ارجمندان، ترجيح دهيم.</span></li></ol>

 

<ol start="58" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإرشاد _ في ذِكرِ وَقائِعِ يَومِ عاشوراءَ _: فَقالَ لَهُ [أي لِلإِمامِ الحُسَينِ علیه السلام] قَيسُ بنُ الأَشعَثِ: ما نَدري ما تَقولُ؟ و لٰكِنِ انزِل عَلىٰ حُكمِ بَني عَمِّكَ؛ فَإنَّهُم لَن يُروكَ إلّا ما تُحِبُّ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ الحُسَينُ علیه السلام: لا وَ اللّهِ! لا اُعطيكُم بِيَدي إعطاءَ الذَّليلِ، و لا أفِرُّ فِرارَ العَبيدِ.</span> <ref><span dir="rtl">الإرشاد: ج۲ ص۹۸، مثير الأحزان: ص۵۱ و فيه «قالوا: لا نخلّيك حتّى تضع يدك في يد عُبيد اللّٰه بن زياد» بدل «فقال له قيس... إلّا ما تحبّ»، إعلام الورىٰ: ج۱ ص۴۵۹ کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج۴۵ ص۷.</span></ref>

<ol start="58" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإرشاد - در يادکرد وقايع روز عاشورا -: قيس بن اشعث به امام حسين علیه السلام گفت: ما نمى</span>‌<span dir="rtl">فهميم چه مى</span>‌<span dir="rtl">گويى؟ حکم پسرعموهايت را بپذير، که آنان، جز آنچه دوست دارى، به تو ارائه نمى</span>‌<span dir="rtl">کنند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">[امام] حسين علیه السلام فرمود: «نه، به خدا! به دست خود و ذليلانه، خودم را به شما نخواهم سپرد و همچون بندگانِ بى</span>‌<span dir="rtl">اختيار، فرار نمى</span>‌<span dir="rtl">کنم».</span>

<ol start="59" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الحسین علیه السلام: يَزيدُ رَجُلٌ فاسِقٌ، شارِبُ الخَمرِ، قاتِلُ النَّفسِ المُحَرَّمَةِ، مُعلِنٌ</span>‌ <span dir="rtl">بِالفِسقِ</span>‌<span dir="rtl">، لَيسَ لَهُ هٰذِهِ المَنزِلَةُ، و مِثلي لا يُبايِعُ مِثلَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">اللهوف: ص۹۸، مثير الأحزان: ص۲۴ نحوه، بحار الأنوار: ج۴۴ ص۳۲۵؛ الفتوح: ج۵ ص۱۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="59" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام حسين علیه السلام: يزيد، مردى فاسق، شرابخوار، قاتل جان</span>‌<span dir="rtl">هاى محترم، و مرتکب فِسقِ آشکار است و مانند من، با مانند اويى بيعت نمى</span>‌<span dir="rtl">کند!</span></li></ol>

 

<ol start="60" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الحسین علیه السلام: وَيحَكُم يا شيعَةَ آلِ أبي سُفيانَ! إن لَم يَكُن [لَكُم</span>‌<span dir="rtl">]</span><ref><p><span dir="rtl">ما بين المعقوفين لیس في المصدر، و أثبتناه من المصادر الاُخرى.</span></p></ref> <span dir="rtl">دينٌ، و كُنتُم لا تَخافونَ المَعادَ، فَكونوا أحراراً في</span>‌ <span dir="rtl">دُنياكُم</span>‌ <span dir="rtl">هٰذِهِ، وَ ارجِعوا إلىٰ أحسابِكُم إن كُنتُم عُرباً</span><ref><p><span dir="rtl">في المصدر: «أعواناً» بدل «عُرباً»، و ما في المتن أثبتناه من مقتل الحسين للخوارزمي و الملهوف، إذ هو المناسب للسياق. و في بعض المصادر: «أعرابا». و العُربُ و العَرَب: جیلٌ من الناس معروف، خلاف العجم، و هما واحد؛ مثل العُجُم و العَجَم (لسان العرب: ج۱ ص۵۸۵ «عرب»).</span></p></ref> <span dir="rtl">كَما تَزعُمونَ.… أنَا الَّذي اُقاتِلُكُم و تُقاتِلونّي، وَ النِّساءُ لَيسَ لَكُم عَلَيهِنَّ جُناحٌ، فَامنَعوا عُتاتَكُم و طُغاتَكُم و جُهّالَكُم عَنِ التَّعَرُّضِ لِحَرَمي ما دُمتُ حَیّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">الفتوح: ج۵ ص۱۱۷، مقتل الحسين للخوارزمي: ج۲ ص۳۳ نحوه؛ الملهوف: ص۱۷۱ نحوه، بحار الأنوار: ج۴۵ ص۵۱، و راجع: ص۲۱۴ ح۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="60" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام حسين علیه السلام: واى بر شما، اى پيروانِ خاندان ابو سفيان! اگر دين نداريد و از معاد هم نمى</span>‌<span dir="rtl">هراسيد، در اين دنيايتان آزاده باشيد و به [خوى] نياکانتان باز گرديد، اگر آن گونه که مى</span>‌<span dir="rtl">گوييد، عرب هستيد...! من با شما مى</span>‌<span dir="rtl">جنگم و شما با من مى</span>‌<span dir="rtl">جنگيد؛ ولى زنان که گناهى ندارند. پس سرکشان و نابخردانتان را از تعرّض به حرمم، تا زنده</span>‌<span dir="rtl">ام، باز داريد.</span></li></ol>

 

<ol start="61" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر علیه السلام: إنّ يَزيدَ بنَ معاويةَ دَخلَ المَدينَةَ و هُوَ يُريدُ الحَجَّ، فَبَعثَ إلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">رَجُلٍ مِن قُريشٍ فَأَتاهُ، فَقالَ لَهُ يَزيدُ: أ تُقِرُّ لي أنَّكَ عَبدٌ لي؛ إن شِئتُ بِعتُكَ وإن شِئتُ استَرقَيتُكَ</span>‌<span dir="rtl">؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فقالَ لَهُ الرَّجُلُ: وَ اللهِ يا يَزيدُ، ما أنتَ بِأَكرَمَ مِنّي في قُرَيشٍ حَسَباً، و لا كانَ أبوكَ أفضَلَ مِن أبي فِي الجاهِلِيَّةِ وَ الإسلامِ، و ما أنتَ بِأَفضَلَ مِنّي فِي الدّينِ و لا بِخَيرٍ مِنّي، فَكَيفَ اُقِرُّ لَكَ بِما سَأَلتَ؟!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ يَزيدُ: إن لَم تُقِرَّ لي وَ اللهِ قَتَلتُكَ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ الرّجُلُ: لَيس قَتلُكَ إيّايَ بِأَعظَمَ مِن قَتلِكَ الحُسَينَ بنَ عَلِيٍّ علیه السلام ابنَ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله.</span>

<span dir="rtl">فَأَمَرَ بِه فقُتِلَ... ثُمَّ أرسَلَ إلىٰ عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ علیه السلام فَقالَ لَهُ مِثلَ مَقالَتِهِ لِلقُرَشِيِّ، فَقالَ لَهُ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ علیه السلام: أ رَأَيتَ إن لَم اُقِرَّ لَكَ أ لَيسَ تَقتُلُنِي كَمَا قَتَلتَ الرَّجُلَ بِالأَمسِ؟!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ يَزيدُ لَعَنَهُ اللّهُ: بَلىٰ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ علیه السلام: قَد أقرَرتُ لَكَ بِمَا سَأَلتَ، أنَا عَبدٌ مُكرَهٌ؛ فَإن شِئتَ فَأَمسِك و إن شِئتَ فَبِع.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ يَزِيدُ لَعَنَهُ اللّهُ: أولىٰ لَكَ! حَقَنتَ دَمَكَ و لَم يَنقُصكَ ذٰلِكَ مِن شَرَفِكَ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۸ ص۲۳۴ ح۳۱۳ عن برَيد بن مُعاوية، بحار الأنوار: ج۴۶ ص۱۳۷ ح۲۹.</span></ref>

<ol start="61" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: يزيد بن معاويه به قصد حج، وارد مدينه شد و در پى مردى از قريش فرستاد و او نزدش آمد. يزيد به او گفت: آيا اعتراف مى</span>‌<span dir="rtl">کنى که تو بندۀ من هستى؛ اگر بخواهم تو را مى</span>‌<span dir="rtl">فروشم و اگر بخواهم، تو را به بردگى مى</span>‌<span dir="rtl">گيرم؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">آن مرد به او گفت: اى يزيد! به خدا سوگند که تو در ميان قريش از من والاتبارتر نيستى و پدرت نيز، چه در جاهليت و چه در اسلام، از پدر من برتر نبوده است. در دين نيز از من برتر و بهتر نيستى. پس، چگونه به آنچه خواستى، اعتراف کنم؟</span>

<span dir="rtl">يزيد گفت: به خدا سوگند که اگر اعتراف نکنى، تو را مى</span>‌<span dir="rtl">کشم.</span>

<span dir="rtl">آن مرد به او گفت: کشتن من بالاتر و مهم</span>‌<span dir="rtl">تر از کشتن حسين بن على علیه السلام فرزند پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نيست.</span>

<span dir="rtl">پس يزيد، دستور داد او را کشتند.… سپس در پى على بن حسين (زین العابدین) علیه السلام فرستاد و آنچه را به آن مرد قُرَشى گفته بود، به ایشان نيز گفت. على بن حسين علیه السلام به او فرمود: «آيا نه اين است که اگر اعتراف نکنم، مرا مى</span>‌<span dir="rtl">کشى، چنان که ديروز آن مرد را کشتى؟».</span>

<span dir="rtl">يزيد - که نفرین خدا بر او باد - گفت: چرا.</span>

<span dir="rtl">على بن حسين علیه السلام فرمود: «به آنچه خواستى، اعتراف مى</span>‌<span dir="rtl">کنم. من به اجبار، بنده</span> ‌<span dir="rtl">ام. اگر خواستى، [براى خودت] نگه دار و اگر خواستى، بفروش».</span>

<span dir="rtl">يزيد - که نفرین خدا بر او باد - گفت: مرگت باد! خونت را حفظ کردى، و اين [اعتراف] هم از شرافت [و بزرگى] تو نَکاست!</span>

<ol start="62" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المناقب لابن شهرآشوب: قالَ [الإمامُ الحُسَينُ] علیه السلام: مَوتٌ في عِزٍّ، خَيرٌ مِن حَياةٍ في ذُلٍّ‌.</span></li></ol>

<span dir="rtl">و أنشَأَ علیه السلام في یَومِ قَتلِهِ: المَوتُ خَیرٌ مِن رُکوبِ العارِ.…</span><ref><span dir="rtl">المناقب لابن شهرآشوب: ج٤ ص٦٨، بحار الأنوار: ج٤٤ ص١٩٢ ح٤.</span></ref>

<ol start="62" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المناقب، ابن شهرآشوب: امام حسين علیه السلام فرمود: «مرگِ باعزّت، بهتر از زندگى در ذلّت است» و روز شهادتش سرود: «مرگ، بهتر است از ارتکاب ننگ...».</span></li></ol>

 

<ol start="63" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: المَنِيَّةُ و لَا الدَّنِيَّةُ‌، وَ التَّقَلُّلُ و لَا التَّوَسُّلُ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحكمة ٣٩٦، تنبیه الخواطر: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۹۷، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۷۸ ص۸۴ ح۸۹ و راجع تحف العقول: ص۲۰۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="63" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: مرگ، آرى؛ اما ذلّت، هرگز! با کمبودها ساختن، آرى؛ اما دست نیاز [به سوی دیگران] دراز کردن، هرگز!</span></li></ol>

 

<ol start="64" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: المَوتُ خَیرٌ مِنَ الذُّلِّ في هٰذِهِ الدُّنیا لِغَیرِ الحَقِّ.</span><ref><p><span dir="rtl">شرح نهج البلاغة لابن أبي الحدید: ج۶ ص۹۰؛ بحار الأنوار: ج۳۳ ص۵۶۴ ح۷۲۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="64" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: مرگ، بهتر از تن به ذلّت دادن در برابر ناحق در این دنیاست.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: هٰذه الموسوعة: عنوان «العزّ» و «الذّل» و «الفتوّة» و «المروّة».</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش‌نامه، مدخل‌های «عزّت» و «ذلّت» و «فُتوّت» و «مُروّت».</span>

<span id="الفصل-الثالث-آثار-الحرية"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الثّالِث</span><span dir="rtl">: آثارُ الحُرِّيَّةِ</span> =

<span dir="rtl">فصل سوم</span><span dir="rtl">: آثار آزادگی</span>

<ol start="65" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنَّ قَوماً عَبَدُوا اللّهَ رَغبَةً فَتِلكَ عِبادَةُ التُّجّارِ، و إنَّ قَوماً عَبَدُوا اللّهَ رَهبَةً فَتِلكَ عِبادَةُ العَبيدِ، و إنَّ قَوماً عَبَدُوا اللّهَ شُكراً فَتِلكَ عِبادَةُ الأَحرارِ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحکمة ۲۳۷، تحف العقول: ص۲۴۶ عن الإمام الحسين علیه السلام بزيادة «و هي أفضل العبادة» في آخره، بحار الأنوار: ج۴۱ ص۱۴ ح۴؛ ربيع الأبرار: ج۲ ص۱۴۰ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="65" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: جماعتى، خدا را از سر اميد پرستيدند، که اين، پرستش بازرگانان است و جماعتى، خدا را از سرِ ترس پرستیدند، که اين، پرستش بردگان است و جماعتى، خدا را از سرِ سپاس پرستيدند، که اين، پرستش آزادگان است.</span></li></ol>

 

<ol start="66" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ العُبّادَ ثَلاثَةٌ: قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عزّ و جلّ خَوفاً، فَتِلكَ عِبادَةُ العَبيدِ، و قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ _ تَبارَكَ و تَعالىٰ _ طَلَبَ الثَّوابِ، فَتِلكَ عِبادَةُ الاُجَراءِ، و قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عزّ و جلّ حُبّاً لَهُ، فَتِلكَ عِبادَةُ الأَحرارِ؛ و هِيَ أفضَلُ العِبادَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۲ ص۸۴ ح۵ عن هارون بن خارجة، بحار الأنوار: ج۷۰ ص۲۵۵ ح۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="66" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: پرستش</span> ‌<span dir="rtl">کنندگان [خدا]، سه دسته</span> ‌<span dir="rtl">اند: گروهى، خداوند عزّ و جلّ را از سرِ هراس پرستیدند، که اين، پرستش بردگان است و گروهى، خدا را در جستجوى پاداش پرستیدند، که اين، پرستش مُزدبگیران است و گروهى، خداوند عزّ و جلّ را از روی عشق به او پرستیدند، که اين، پرستش آزادگان و برترين پرستش است.</span></li></ol>

 

<ol start="67" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: الحُرُّ حُرٌّ و إن مَسَّهُ الضُّرُّ، العَبدُ عَبدٌ و إن ساعَدَهُ القَدَرُ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۱ ص۳۴۹ ح۱۳۲۲، عيون الحكم و المواعظ: ص۴۸ ح۱۲۰۲و۱۲۰۳، بحار الأنوار: ج۷۸ ص۱۲ ح۷۰؛ مطالب السؤول: ج۱ ص۲۳۵ و فيه صدره.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="67" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: آزاده، آزاده است، گر چه سختى گريبانگيرش شود. برده، برده است، گر چه تقدير، يارى</span>‌<span dir="rtl">اش کند.</span></li></ol>

 

<ol start="68" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصّادق علیه السلام: إنَّ الحُرَّ حُرٌّ عَلىٰ جَميعِ أحوالِهِ: إن نابَتهُ نائبَةٌ</span><ref><p><span dir="rtl">النائبة: هي ما ینوب الإنسان _ أي ینزل به _ من المهمّات و الحوادث (النهایة: ج۵ ص۱۲۳ «نوب»).</span></p></ref> <span dir="rtl">صَبرَ لَها، و إن تَداکَّت</span><ref><p><span dir="rtl">تَداکّت: أي کثُرت. یقال: تَداكّ علیه القَوا إذا ازدَحموا علیه (اُنظر: لسان العرب: ج۱۰ ص۴۲۶ «دکك»).</span></p></ref> <span dir="rtl">علَيهِ المَصائِبُ لَم تَکسِرهُ و إن اُسِرَ و قُهِرَ وَ استُبدِلَ بِاليُسرِ عُسراً، کَما کانَ يوسُفُ الصِّدّيقُ الأمينُ _ صَلَواتُ اللهِ علَيهِ _ لَم يَضرُر حُرِّيَّتَهُ أنِ استُعبِدَ و قُهِرَ و اُسِرَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۲ ص۸۹ ح۶ عن أبي بصير، مسكّن الفؤاد: ص۵۰ نحوه، مشكاة الأنوار: ص۵۸ ح۶۵، بحار الأنوار: ج۷۱ ص۶۹ ح۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="68" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: آزاده در همه حال، آزاده است. اگر بلایی به او رسد، شکيبايى می</span>‌<span dir="rtl">ورزد و اگر مصيبت</span>‌<span dir="rtl">ها بر سرش فرو ريزند، او را نمی</span>‌<span dir="rtl">شکنند، هر چند به اسيرى رَود و مقهور شود و آسايش را از دست دهد و به تنگ</span>‌<span dir="rtl">دستى افتد، چنان که يوسفِ صِدّيقِ امين - که درودهای خدا بر او باد - به بندگى گرفته شدنش و مقهور گشتن و به اسیری رفتنش، به آزادگى او آسيب نرساند.</span></li></ol>

 

<ol start="69" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: لَن يُتَعَبَّدَ الحُرُّ حتّىٰ يُزالَ عَنهُ الضُّرُّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۵ ص۶۳ ح۷۴۱۴، عيون الحكم و المواعظ: ص۴۰۷ ح۶۸۹۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="69" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: آزاده، هيچ</span>‌ <span dir="rtl">گاه بنده نمی</span>‌<span dir="rtl">گردد، مگر آن گاه که کسى گرهى از کار او بگشايد.</span><ref><p><span dir="rtl">مقصود، بندگی مَجازی و معنوی است (نه حقیقی و فقهی)، چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مَن تَعَلَّمتُ مِنهُ حَرفاً صِرتُ لَهُ عَبداً؛ هر که حرفی از او آموختم، بنده</span>‌<span dir="rtl">اش شدم» (عوالی اللآلی: ج۱ ص۲۹۲). سعدی نیز سروده است:</span></p>
<p><span dir="rtl">نه این ریسمان می</span>‌<span dir="rtl">بَرد با مَنَش که احسان، کمندی است در گردنش!</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="70" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مِن تَوفيقِ الحُرِّ اكتِسابُهُ المالَ مِن حِلِّهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۶ ص۳۶ ح۹۳۹۳ و راجع عيون الحکم و المواعظ: ص۴۷۰ ح۸۵۸۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="70" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: از توفيقات آزاده، به دست آوردن مال از راه حلال است.</span></li></ol>

 

<ol start="71" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الحسین علیه السلام: إنّي لا أرَى</span>‌ <span dir="rtl">المَوتَ إلّا سَعادةً، و لَا الحَياةَ مَعَ الظّالِمينَ إلّا بَرَماً</span><ref><p><span dir="rtl">البَرَم: السَّآمَة و الضَّجَر (تاج العروس: ج۱۶ ص۴۴ «برم»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">تحف العقول: ص۲۴۵، شرح الأخبار: ج۳ ص۱۵۰؛ المعجم الکبیر: ج۳ ص۱۱۴ ح۲۸۴۲، تاریخ دمشق: ج۱۴ ص۲۱۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="71" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام حسین علیه السلام: من [اکنون] مرگ را جز خوش‌بختی و زندگی با ستمگران را جز رنج نمی‌دانم.</span></li></ol>

 

<ol start="72" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: المَوتُ في حَیاتِکُم مَقهورینَ، وَ الحَیاةُ في مَوتِکُم قاهِرینَ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الخطبة ۵۱، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۴۴۲ ح۳۹۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="72" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: اگر ذلیلانه زندگی کنید، زندگی‌تان مرگ است و اگر پیروزمندانه زندگی کنید، مرگتان زندگی است.</span></li></ol>

<span id="الفصل-الرابع-أدب-مواجهة-الأحرار"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الرّابِع</span><span dir="rtl">: أدَبُ مُواجَهَةِ الأَحرارِ</span> =

<span dir="rtl">فصل چهارم</span><span dir="rtl">: آداب رفتار با آزادگان</span>

<ol start="73" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عَجِبتُ لِمَن يَشتَرِي المَماليكَ بِمالِهِ ثُمَّ يُعتِقُهُم، كَيفَ لا يَشتَرِي الأَحرارَ بِمَعروفِهِ؟! فَهُوَ أعظَمُ ثَواباً.</span> <ref><p><span dir="rtl">قضاء حوائج الإخوان: ص۵۴ ح۱۳ عن ابن عمر؛ تحف العقول: ۲۰۴ عن الإمام عليّ علیه السلام نحوه، بحار الأنوار: ج۷۸ ص۴۱ ح۲۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="73" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: از کسى که با مال خود، بردگان را مى</span>‌<span dir="rtl">خرد و سپس آزادشان مى</span>‌<span dir="rtl">کند، در شگفتم که چگونه با نيکىِ خويش، آزادگان را نمى</span>‌<span dir="rtl">خرد؟! اين، پاداشش بزرگ</span>‌<span dir="rtl">تر است.</span></li></ol>

 

<ol start="74" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنّي لَأَعجَبُ مِن أقوامٍ يَشتَرونَ المَماليكَ بِأَموالِهِم، و لا يَشتَرونَ الأَحرارَ بِمَعروفِهِم؟!</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للصدوق: ص۳۴۸ ح۴۲۰ عن أحمد بن أبي المقدام العِجلي</span>‌<span dir="rtl">، روضة الواعظين: ج۲ ص۲۲۱ ح۹۸۶، بحار الأنوار: ج۷۴ ص۴۰۸ ح۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="74" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: من در شگفتم از گروه</span>‌<span dir="rtl">هايى که با اموال خود، بردگان را مى</span>‌<span dir="rtl">خرند؛ ولى با نيکى خود، آزادگان را نمى</span>‌<span dir="rtl">خرند!</span></li></ol>

 

<ol start="75" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام علي علیه السلام: عَجِبتُ لِمَن يَشتَرِي العَبيدَ بِمالِهِ فَيُعتِقُهُم، كَيفَ لا يَشتَرِي الأَحرارَ بِإحسانِهِ فَيَستَرِقَّهُم؟!</span> <ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۴ ص۳۴۳ ح۶۲۷۶، فقه الرضا: ص۳۵۴ عن العالم علیه السلام نحوه، عيون الحكم و المواعظ: ص۳۳۰ ح۵۶۵۶، بحار الأنوار: ج۷۱ ص۳۹۲ ح۶۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="75" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: از کسى که بردگان را با مال خود مى</span>‌<span dir="rtl">خرد و آزاد مى</span>‌<span dir="rtl">کند، در شگفتم که چگونه آزادگان را با احسان خويش نمى</span>‌<span dir="rtl">خرد و بندۀ خود نمى</span>‌<span dir="rtl">سازد!؟</span></li></ol>

 

<ol start="76" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: بِالبِرِّ يُملَكُ الحُرُّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۳ ص۲۰۵ ح۴۲۱۳، عيون الحکم و المواعظ: ص۱۸۷ ح۳۸۲۴ و راجع تاريخ دمشق: ج۳۷ ص۲۸۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="76" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: با نيکى کردن، آزاد، به بندگى در می</span>‌<span dir="rtl">آید.</span></li></ol>

 

<ol start="77" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: بِالبِرِّ يُستَعبَدُ الحُرُّ.</span><ref><p><span dir="rtl">عيون الحكم و المواعظ: ص۱۸۵ ح۳۷۴۶، غرر الحكم: ج۳ ص۲۰۵ ح۴۲۱۳ نحوه؛ المناقب للخوارزمي: ص۳۷۵ عن الجاحظ.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="77" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: با نيکى کردن، آزاد، به بردگى گرفته مى</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></li></ol>

 

<ol start="78" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: عِندَ تَواتُرِ البِرِّ وَ الإحسانِ، يُتَعَبَّدُ الحُرُّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۴ ص۳۲۴ ح۶۲۱۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="78" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: با نيکى و احسان کردنِ پیاپی، آزاد، بنده مى</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></li></ol>

 

<ol start="79" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: خَيرُ البِرِّ ما وَصَلَ إلَى الأَحرارِ.</span> <ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۳ ص۴۲۱ ح۴۹۵۵ و راجع عيون الحكم و المواعظ: ص۲۳۷ ح۴۵۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="79" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بهترين نيکى، آن است که به آزادگان برسد.</span></li></ol>

 

<ol start="80" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: لَيس لِلأحرارِ جَزاءٌ إلّا الإكرامُ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۵ ص۸۱ ح۷۴۹۱، عيون الحکم و المواعظ: ص۴۱۰ ح۶۹۶۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="80" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: آزادگان، شايستۀ پاداشى جز احترام نیستند.</span></li></ol>

 

<ol start="81" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ _: عامِلُوا الأَحرارَ بِالكَرامَةِ المَحضَةِ، وَ الأَوساطَ بِالرَّغبَةِ وَ الرَّهبَةِ، وَ السَّفِلَةَ بِالهَوانِ.</span><ref><p><span dir="rtl">شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج۲۰ ص۳۱۱ ح۵۷۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="81" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در حکمت</span>‌<span dir="rtl">هاى منسوب به ايشان -: با آزاد</span>‌<span dir="rtl">مردان، تنها با احترام رفتار کنيد، با مردمان متوسّط، با شوق و هراس، و با مردمان پَست، با تحقير.</span></li></ol>

 

<ol start="82" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: أفضَلُ الكُنوزِ مَعروفٌ يودَعُ الأَحرارُ، و عِلمٌ يَتَدارَسُهُ الأَخيارُ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۲ ص۴۵۷ ح۳۲۸۳، عيون الحکم و المواعظ: ص۱۳۲ ح۲۸۱۴ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="82" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بهترينِ گنج</span>‌<span dir="rtl">ها، احسانى است که به آزادگان شود و دانشى است که نیکوکاران فرا گيرند.</span></li></ol>

 

<ol start="83" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ فِي الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ _: إحسانُكَ إلَى الحُرِّ يُحَرِّکُهُ عَلَى المُکافَأَةِ، و إحسانُكَ إلَى النَّذلِ يَبعَثُهُ عَلىٰ مُعاوَدَةِ المَسأَلَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج۲۰ ص۲۶۸ ح۱۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="83" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در حکمت</span>‌<span dir="rtl">های منسوب به ایشان -: احسان کردنت به انسان آزاده، او را به سوی جبران می</span>‌<span dir="rtl">کشانَد و احسانت به انسان پَست، او را به خواهش دوباره.</span></li></ol>

 

<ol start="84" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنَّ أفضَلَ الأَموالِ مَا استُرِقَّ بِهِ حُرٌّ، وَ استُحِقَّ بِهِ أجرٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۲ ص۵۷۵ ح٣۶٠١، عيون الحکم و المواعظ: ص۱۵۸ ح۳۴۱۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="84" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بی</span> ‌<span dir="rtl">گُمان، برترين مال، آن است که آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى با آن به بند [دوستى] افتد و سزاوارِ پاداش باشد.</span></li></ol>

 

<ol start="85" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: جِماعُ الفَضلِ فِي اصطِناعِ الحُرِّ، وَ الإحسانِ إلىٰ أهلِ الخَيرِ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۳ ص۳۷۶ ح۴٧٩٧.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="85" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: کانون فضيلت</span>‌<span dir="rtl">ها، در احسان کردن به [مردم] آزاده است و نيکى کردن به اهل خير [و خوبى].</span></li></ol>

 

<ol start="86" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: خَيرُ الأَموالِ مَا استَرَقَّ حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۳ ص۴۲۲ ح۴۹۶۰، عيون الحکم و المواعظ: ص۲۳۷ ح۴۴۹۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="86" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: بهترین دارایی، آن است که آزاده</span>‌<span dir="rtl">ای را با آن به بند [احسانت] بکشی.</span></li></ol>

 

<ol start="87" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَنِ اصطَنَعَ حُرّاً، اِستَفادَ أجراً.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۵ ص۲۷۶ ح۸۳۳۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="87" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: هر کس به آزاده</span>‌<span dir="rtl">ای احسان کند، پاداش می</span>‌<span dir="rtl">بَرد.</span></li></ol>

 

<ol start="88" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: وَيلٌ لِمَن وَتَرَ الأَحرارَ!</span><ref><p><span dir="rtl">نثر اللآلي: ص۱۰۶ ح۳۰۳، المواعظ العدديّة: ص۶۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="88" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: واى بر کسى که به آزادگان، ستم کند!</span></li></ol>

 

<ol start="89" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إيّاكَ و كُلَّ عَمَلٍ يُنَفِّرُ عَنكَ حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۲ ص۳۱۶ ح۲۷۲۷، عيون الحکم و المواعظ: ص۱۰۰ ح۲۲۹۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="89" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بپرهيز از هر کارى که آزاده</span>‌<span dir="rtl">اى را از تو می</span>‌<span dir="rtl">رمانَد.</span></li></ol>

<span id="الفصل-الخامس-النوادر"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الخامِس: النَّوادِرُ</span> =

<span dir="rtl">فصل پنجم</span><span dir="rtl">: گوناگون</span>

<ol start="90" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عيسىٰ علیه السلام: عَبيدَ السّوءِ</span>‌<span dir="rtl">! فَلا عَبيدٌ أتقِياءُ</span>‌<span dir="rtl">، و لا أحرارٌ كِرامٌ</span>‌<span dir="rtl">، إنَّما مَثَلُكُم كَمَثَلِ الدِّفلىٰ</span>‌<ref><p><span dir="rtl">الدِّفلىٰ</span>‌<span dir="rtl">: شجر مرّ، أخضر حسن المنظر، يكون في الأودية... و هي من السموم (لسان العرب: ج١١ ص٢۴۶ «دفل»).</span></p></ref><span dir="rtl">؛ يُعجَبُ بِزَهرِها مَن يَراها، و يُقتَلُ مَن طَعِمَها</span><ref><p><span dir="rtl">طَعِمَ یَطعَمُ طُعماً: إذا أکلَ أو شرب (لسان العرب: ج۱۲ ص۳۶۳ «طعم»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للمفيد: ص٢٠٩ ح۴٣ عن ابن سنان عن الإمام الصادق علیه السلام، بحار الأنوار: ج١۴ ص٣٢۵ ح٣٨؛ الزهد الكبير: ص١۶٨ ح٣٨۴ عن عيسى المرادي نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="90" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">عيسى علیه السلام: اى بندگان بد! شما نه بندگانى پروادار هستيد و نه آزادگانى شرافتمند؛ بلکه مَثَل شما مَثَل خرزهره است که گل</span>‌<span dir="rtl">هايش بيننده را خوش مى</span>‌<span dir="rtl">آيد، امّا هر که آن را بخورَد، مى</span>‌<span dir="rtl">ميرد.</span></li></ol>

 

<ol start="91" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">البدء و التاریخ: اِجتَمَعَت قُرَيشٌ في دارِ عَبدِ اللهِ بنِ جُدعانَ و تَحالَفوا أن يَكونوا يَداً واحِداً عَلَى المَظلومِ حَتّىٰ يَأخُذوا لَهُ حَقَّهُ، فَسَمَّتهُ حِلفَ الفُضولِ، و قَد قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: «لَقَد شَهِدتُ دارَ عَبدِ اللهِ بنِ جُدعانَ حِلفاً ما اُحِبُّ أنَّ لي بِهِ حُمرَ النِّعَمِ، و لَو اُدعىٰ بِهِ في الإسلامِ لَأَجَبتُ، و ما كانَ مِن حِلفٍ فِي الجاهِلِيَّةِ فَإنَّ الإسلامَ لَـم يَــزِدهُ إلَّا شِدَّةً».</span><ref><p><span dir="rtl">البدء و التاریخ: ج۴ ص۱۳۶، التنبیه و الإشراف: ج۱ ص۱۸ و راجع السیرة لابن هشام: ج۱ ص۱۲۴، السنن الکبریٰ للبیهقي: ج۶ ص۳۶۷ عن طلحة و لیس فیهما ذیل الحدیث.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="91" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">البدء و التاریخ: قریش [در دورهٔ جاهلیت] در خانهٔ عبد اللّٰه بن جُدعان، گرد آمدند و با یکدیگر، هم</span>‌<span dir="rtl">پیمان شدند که در یاری ستم</span>‌<span dir="rtl">دیده، دست در دست همدیگر بگذارند تا حقّ او را برایش بستانند و این پیمان را «حِلفُ الفُضول (پیمان فضل</span>‌<span dir="rtl">ها)»</span><ref><p><span dir="rtl">آن را به این دلیل «پیمان فضل‌ها» نامیدند که نام چند تن از مشارکت کنندگان در آن، فضل بود. البته فضل، به معنای فضیلت (ارزش / برتری) است.</span></p></ref> <span dir="rtl">نامیدند. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله [پس از پیامبری] فرمود: «در خانهٔ عبد اللّٰه بن جُدعان به پیمانی پیوستم که دوست نمی</span>‌<span dir="rtl">دارم آن را حتّی با شتران سُرخ</span>‌<span dir="rtl">مو (بسیار گران</span>‌<span dir="rtl">قیمت) عوض کنم، و اگر [امروز] در اسلام نیز به آن پیمان فرا خوانده شوم، حتماً پاسخ مثبت می</span>‌<span dir="rtl">دهم، و هر پیمانی [از این گونه] در جاهلیت بود، اسلام، آن را محکم</span>‌<span dir="rtl">تر کرد».</span></li></ol>

 

<ol start="92" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مکارم الأخلاق لابن أبي الدنیا عن أبي الفَغواءِ الخُزاعيَّ: بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله بِمالٍ إلىٰ أبي سُفيانَ بنِ حَربٍ، يُقَسِّمُهُ في فُقَراءِ قُرَيشٍ _ و هُم مُشرِكونَ _ يَتَأَلَّفُهُم فَلَمّا قَدِمتُ مَكَّةَ دَفَعتُ المالَ إلىٰ أبي سُفيانَ، فَجَعَلَ أبو سُفيانَ يَقولُ ما رَأَيتُ أبَرَّ مِن هٰذا و لا أوصَلَ _ يَعنِي النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله! إنّا نُجاهِدُهُ و نَطلُبُ دَمَهُ، و هُوَ يَبعَثُ إلَينا بِالصِّلاتِ يَبُرُّنا بِها.</span><ref><p><span dir="rtl">مکارم الأخلاق لابن أبي الدنیا: ص۱۲۰، تاریخ مدینة دمشق: ج۴۵ ص۴۲۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="92" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مکارم الأخلاق، ابن ابی الدنیا: ابو الفَغوای خُزاعی می</span>‌<span dir="rtl">گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله مرا با مقداری اموال، به نزد ابو سفیان فرستاد تا او آن اموال را میان نیازمندان قریش - که هنوز مُشرک بودند - پخش کند، بلکه دلشان به دست آید. همین که به مکّه رسیدم، آن اموال را به ابو سفیان دادم. ابو سفیان می</span>‌<span dir="rtl">گفت: نیکوکارتر و صلۀ رحم</span>‌<span dir="rtl">کننده</span>‌<span dir="rtl">تر از این مرد - یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله - ندیده</span>‌<span dir="rtl">ام! ما با او می</span>‌<span dir="rtl">جنگیم و دنبال ریختن خونش هستیم و او برای ما هدایایی می</span>‌<span dir="rtl">فرستد تا در حقّ ما نیکی کرده باشد.</span></li></ol>

 

<ol start="93" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: اِضرِب بطَرفِكَ حَيثُ شِئتَ مِن النّاسِ</span>‌<span dir="rtl">، فَهَل تُبصِرُ إلّا فَقيراً يُكابِدُ فَقراً، أو غَنِيّاً بَدَّلَ نِعمَةَ اللهِ كُفراً، أو بَخيلاً اتَّخَذَ البُخلَ بِحَقِّ اللهِ وَفراً، أو مُتَمَرِّداً كَأَنَّ بِاُذُنِهِ عَن سَمعِ المَواعِظِ وَقراً</span><ref><p><span dir="rtl">الوَقر: ثقل السمع (النهایة: ج۵ ص۲۱۳ «وقر»).</span></p></ref><span dir="rtl">؟! أينَ خِيارُكُم و صُلَحاؤُكُم</span>‌<span dir="rtl">؟! و أينَ أحرارُكُم و سُمَحاؤُكُم؟!</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الخطبة ١٢٩، بحار الأنوار: ج۳۴ ص۸۹ ح۹۴۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="93" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: در هر کجا که خواهى، به مردم، نظرى بيفکن. آيا جز فقيرى که از فقر، رنج مى</span>‌<span dir="rtl">بَرد، يا توانگرى که بر اثر ناسپاسى، نعمت</span>‌<span dir="rtl">هاى خدا را از خود دور مى</span>‌<span dir="rtl">کند، يا بخيلى که براى افزودن بر مالش، از پرداختن حقّ خدا بخل مى</span>‌<span dir="rtl">ورزد، يا سرکشى که گويى گوش او از شنيدن اندرزها سنگين است، کس ديگرى را مى</span>‌<span dir="rtl">بينى؟! کجايند نيکان و شايستگان شما؟! کجايند آزادگان و بخشندگان شما؟!</span></li></ol>

 

<ol start="94" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: قَد يُضامُ</span><ref><p><span dir="rtl">مِنَ الضَّیم؛ و هو الظلم. یقال: ضامَهُ حقَّه ضَیماً؛ أي نقَصه إیّاه (اُنظر: لسان العرب: ج۱۲ ص۳۵۹ «ضیم»).</span></p></ref> <span dir="rtl">الحُرُّ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج۴ ص۴۶۸ ح۶۶۴۴، عيون الحکم و المواعظ: ص۳۶۷ ح۶۱۷۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="94" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: گاهی در حقّ آزاده ستم می</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></li></ol>

 

<ol start="95" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: اُطلُبُوا العِلمَ مِن مَعدِنِ العِلمِ، و إيّاكُم وَ الوَلائِجَ</span><ref><p><span dir="rtl">ولیجَةُ الرجل: بِطانَتُه و خاصَّتُه، و ما یتّخذه معتمداً علیه (مجمع البحرین: ج۳ ص۱۹۷۲ «ولج»). و في بعض الروایات: «فإنَّ کُلَّ وَلیجَةٍ دونَنا فهيَ طاغوت» (تفسیر العیّاشي: ج۲ ص۸۳ ح۳۳).</span></p></ref><span dir="rtl">؛ فَهُمُ الصّادّونَ عَنِ اللَّهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الاُصول الستّة عشر: ص۱۲۴ (کتاب زید الزرّاد) ح۱۱، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۹۳ ح۲۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="95" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: دانش را از سرچشمۀ دانش بجویید و از [مُریدیِ] بزرگان مورد وثوق [خویش] بپرهیزید؛ زیرا آنان بازدارندگان از خدا هستند.</span></li></ol>

 

<ol start="96" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر علیه السلام _ لَمّا سُئِلَ عَن أدنَى الشِّركِ _: مَن قالَ لِلنَّواةِ‌: إنَّها حَصاةٌ‌، و لِلحَصاةِ‌: إنّها نَواةٌ‌، ثُمّ دانَ بهِ</span><ref><p><span dir="rtl">قال المجلسي رحمه الله: قال الشیخ البهائي: لعلّ مرادَه علیه السلام: من اعتقد شیئاً من الدین و لم یکن کذٰلك في الواقع، فهو أدنی الشرك، و لو کان مثل اعتقاد أنّ النواة حصاة و أنّ الحصاة نواة، ثمّ دانَ به (مرآة العقول: ج۱۱ ص۱۷۳).</span></p></ref><span dir="rtl">‌.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج١ ص٣٩٧ ح٢ عن بُرَيد العجلي و راجع:‌ عیون أخبار الرضا علیه السلام: ج۱ ص۳۰۴ ح۶۳ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="96" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام ـ در پاسخ پرسش از کمترين شرک ـ: [کمترين شرک، اين است که] کسى به هستۀ ميوه بگويد: «اين، يک ريگ است» و به ريگ بگويد: «اين، يک هسته است» و به اين حرف خود هم معتقد [و پايبند] باشد.</span><ref><p><span dir="rtl">در این باره، علامه مجلسی از شیخ بهایی نقل می‌کند که: منظور، اين است که کسى چيزى را که جزء دین نیست، هرچند ناچيز هم باشد، جزء دين بداند و به آن به عنوان دين، باور پیدا کند. اين، کمترين مرحلۀ شرک است. مانند اين که به هسته‌اى بگويد ريگ و يا به ريگى بگويد هسته و به اين گفتۀ خود به عنوان دين، عقيده‌مند باشد.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="97" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذيب الأحكام عن محمّد بن أبي حمزة عن رجل بلغ به أميرَ المؤمنين علیه السلام: مَرَّ شَيخٌ مَكفوفٌ كَبيرٌ يَسأَلُ‌، فَقالَ أميرُ المُؤمِنينَ علیه السلام: ما هٰذا؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالوا: يا أميرَ المُؤمِنينَ‌، نَصرانِيٌّ‌!</span>

<span dir="rtl">قالَ‌: فَقالَ أميرُ المُؤمِنينَ علیه السلام: اِستَعمَلتُموهُ‌، حَتّىٰ إذا كَبِرَ و عَجَزَ مَنَعتُموهُ؟! أنفِقوا عَلَيهِ مِن بَيتِ المالِ‌.</span><ref><span dir="rtl">تهذيب الأحكام: ج٦ ص٢٩٣ ح٨١١.</span></ref>

<ol start="97" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تهذيب الأحکام ـ به نقل از محمّد بن ابى حمزه، از مردى که امير مؤمنان علیه السلام به او برخورد ـ: پيرمردى نابينا که گدايى مى‌کرد، گذشت. امير مؤمنان پرسيد: «اين کيست‌؟».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتند: اى امير مؤمنان! یک نصرانى است.</span>

<span dir="rtl">امير مؤمنان فرمود: «او را به کار گرفتيد تا آن جا که پير و ناتوان شد و [اکنون] از او دريغ مى‌کنيد؟ به او از بيت المال، حقوق دهید».</span>

<ol start="98" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: مَن تَعَصَّبَ أو تُعُصِّبَ لَهُ، فقَد خَلَعَ رِبقَ</span><ref><p><span dir="rtl">في بعض النسخ: «رِبقَة». و الرِّبقَة في الأصل: عروة في حَبل تُجعل في عُنُق البهیمة أو یدها تُمسِکها. فاستعارها للإیمان؛ یعني ما یشدّ المؤمن به نفسه من عُرَی الإسلام و الإیمان؛ أي حدوده و أحکامه و أوامره و نواهیه (اُنظر: النهایة: ج۲ ص۱۹۰ «ربق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">الإيمانِ مِن عُنُقِهِ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج٢ ص٣٠٨ ح٢، ثواب الأعمال: ص۲۶۳ ح۱ و فیه «الإسلام» بدل «الإیمان»، و کلاهما عن هشام بن سالم عن الإمام الصادق علیه السلام، تنبیه الخواطر: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۰۶ عن الإمام الصادق علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله، بحار الأنوار: ج٧٣ ص٢٨٣ ح١.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="98" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: کسى که تعصّب بورزد (بدون تعقّل، از چیزی جانبداری کند) يا برايش تعصّب ورزيده شود، حلقۀ ايمان را از گردن خويش باز کرده است.</span></li></ol>

 

<ol start="99" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلّی اللّه علیه و آله: منَ كانَ في قَلبِهِ حَبَّةٌ مِن خَردَلٍ مِن عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللّٰهُ يَومَ القِيامَةِ مَعَ أعرابِ الجاهِلِيَّةِ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج۲ ص۳۰۸ ح۳ عن السكوني عن الإمام الصادق علیه السلام، ثواب الأعمال: ص۲۶۴ ح۵، الأمالي للصدوق: ص۷۰۴ ح۹۶۶ کلاهما عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله، بحار الأنوار: ج۷۳ ص۲۸۴ ح۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="99" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر کس در دلش به اندازۀ دانۀ خردلى تعصّب (جانبداری بدون تعقّل) باشد، خداوند در روز قيامت او را با اعراب جاهليت بر می‌انگيزد.</span></li></ol>

 

<ol start="100" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إیّاکُم وَ الاِستِنانَ؛ یَقولُ الرَّجُلُ: أصنَعُ ما یَصنَعُ فُلانٌ، و أنتَهي عَمّا یَنتَهي عَنهُ فُلانٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">کلمات سیّد العرب، للأشرف الجعفري: ص۴۱۲ ح۴۳۸ و راجع جامع بیان العلم و فضله لابن عبد البِّر: ج۲ ص۱۱۴، کنز العمّال: ج۱ ص۳۶۰ ح۱۵۹۴ و فیهما صدر الحدیث فقط، الفتاوي الکبریٰ لابن تیمیّة: ج۶ ص۹۵ و فیه ذیل الحدیث فقط، عن سلمان، من دو إسناد إلی الإمام علی علیه السلام، و راجع المعجم الأوسط: ج۸ ص۳۰۸ (... إنِ اهتَدیٰ، فلا تُقلِّدوه دینَکم)، تصحیح الاعتقاد: ص۷۲ (إیّاکم و التقلید...).</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="100" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: پرهیز باد شما را از تبعیّت محض، که آدمی بگوید: هر کاری فلان کس انجام می‌دهد، من انجام می‌دهم و هر کاری فلان کس انجام نمی‌دهد، من هم انجام نمی‌دهم!</span></li></ol>

<references />