نمایش مبدأ برای ح ر ر / الحرّیة 2 (آزادی)

[[رده:ح]]
<span id="الحرية-۲"></span>
= <span dir="rtl">الحُرِّيَّة (۲)</span> =

<span dir="rtl">آزادی</span>

<span id="درآمد1"></span>
= <span dir="rtl">درآمد</span><ref><span dir="rtl">به قلم پژوهشگر ارجمند، جناب آقای محمّدهادی خالقی.</span></ref> =

<span id="واژهشناسی-حریت"></span>
== <span dir="rtl">واژه‌شناسی «حرّیت»</span> ==

<span dir="rtl">حُریّت، مصدری از مادّۀ «ح ر ر» است. این مادّه در زبان عربی، دو اصل معنایی (کاربرد) دارد: یکی به معنای آزادی در برابر بندگی و بردگی و دیگری به معنای حرارت در برابر بُرودت،</span><ref><span dir="rtl">«الحاء و الراء في المضاعف له أصلان؛ فالأوّل: ما خالف العبوديَّة و برئ من العيب و النقص... و الثاني: خلاف البَرد» (معجم مقاییس اللّغة: ج۲ ص۶-۷ مادّۀ «ح رر») و «الاسم: الحُرّیَّة... یُقال للعبدِ إذا اُعتِقَ: هو عَتیقٌ و هو حُرٌّ؛ فکأنَّ العبدَ إذا اُعتِقَ صارَ عَتیقاً و صارَ حُرّاً، مَعناهُ: صارَ کریماً، بعدَ أن کانَ مَهیناً» (الزینة فی المصطلحات الدینیّة، ابو حاتم رازی: ج۲ ص۸۲۰ اصطلاح «الحرّیة») و «الحُرّ: کُلّ شیءٍ فاخر... و الحُرّ من الناس: خیارُهم و أفاضلُهم... و یقال: هو من حُرّیةِ قومه، أي: من خالِصِهم» (تهذیب اللغة: ج۳ ص۲۷۷).</span></ref> <span dir="rtl">و این هر دو کاربرد در قرآن کریم و روایات (احادیث) به کار رفته است. حُرّیت که مصدری در کاربرد نخست است، بر سه گونه آزادی اطلاق می</span>‌<span dir="rtl">شود: یک. آزادی درونی یا معنوی (آزادگی) - که در مدخل پیشین به آن پرداخته شد -، دو. آزادی بیرونی -</span> ‌<span dir="rtl">که موضوع مدخل حاضر است -، سه. آزادی از بردگی - که بحثی فقهی و عمدتاً خارج از دامنۀ کار این دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه است-.</span>

<span dir="rtl">در این مدخل، گونۀ دوم حُرّیّت، مورد نظر است که همان آزادی از عوامل بیرونی فشار و موانع محدود کنندۀ بیرونی و به تعبیر امروزی، «آزادی سیاسی - اجتماعی» است. البتّه آیات و روایاتی که به صراحت در این معنا سخن گفته باشند، پرشمار نیستند؛ ولی اوصاف، اشارت</span>‌<span dir="rtl">ها، نشانه</span>‌<span dir="rtl">ها و نکاتی را در بسیاری آیات و روایات می</span>‌<span dir="rtl">توان یافت که در پی یک تحلیل منطقی، ناظر به آزادی</span>‌<span dir="rtl">های فردی و اجتماعی در عرصه</span>‌<span dir="rtl">های: حقوق، سیاست، اقتصاد و فرهنگ</span>‌ <span dir="rtl">اند و از آن</span>‌ <span dir="rtl">جا که بر پایۀ دیدگاه پژوهشگران اجتماعی</span><ref><span dir="rtl">برای نمونه، پی</span>‌<span dir="rtl">یر بوردیو در کتاب تمایز: نقد اجتماعی قضاوت</span>‌<span dir="rtl">های ذوقی (ص۴۳۹ و ۶۴۱) و کوئنتین اسکینر در کتاب بینش</span>‌<span dir="rtl">های علم سیاست (ج۱ ص۲۹۰ - ۲۹۶).</span></ref> <span dir="rtl">و نیز منطقیّون،</span><ref><span dir="rtl">مقصود، تعریف به رسم ناقص و ملحقات آن است. در این باره، ر.ک: المنطق، محمّدرضا مظفّر: ص۱۰۰، دانش منطق، محمود منتظری مقدّم: ص۱۵۳.</span></ref> <span dir="rtl">یکی از گونه</span>‌<span dir="rtl">های تعریف، تعریف به: مصادیق، اَمثال، اَشباه و نظایر، اَضداد، تقسیمات، نقیض</span>‌<span dir="rtl">ها، مقابل</span>‌<span dir="rtl">ها، مُغایرها و اوصاف عَرَضی است، پس می</span>‌<span dir="rtl">توان گفت که آزادی به این معنا، در اسلام، اوّلاً از آغاز مطرح بوده و ثانیاً سطوحی از «تعریف» را نیز داشته است.</span>

<span dir="rtl">گفتنی است مسیر دستیابی به آیات و روایات «حرّیت» در این جا، محدود به جستجو و شناسایی واژه</span>‌<span dir="rtl">ای و ریشه</span>‌<span dir="rtl">ای نبوده است؛ چرا که مضامین و مفاهیم مشابه و در هم تنیدۀ دیگری نیز در متون (نصوصِ) اسلامی دیده می</span>‌<span dir="rtl">شوند که با وجودِ داشتن ارتباط تنگاتنگ با موضوع «حُرّیت»، این لفظ یا حتّی ریشۀ آن و هیچ کدام از ساخت</span>‌<span dir="rtl">های مختلفش، در آنها به کار نرفته است، مثل آیات و روایات مرتبط با «الرخصة (رُخصت)» - که در مَدخل مستقلّی در همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه نیز بیشتر به آن پرداخته خواهد شد - یا آیات و روایات «العبد (برده)» و «العِتق (آزاد کردن)» و «السِّعة (راحت گرفتن)» و «الحقوق».</span>

<span dir="rtl">نیز گفتنی است از آن جا که این دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه بر اساس شیوه</span>‌<span dir="rtl">نامۀ خود (مندرج در مقدّمۀ جلد نخست) به موضوعات فقهی نمی</span>‌<span dir="rtl">پردازد، بحث کُهن «حُرّیتِ» فقهی («حُر» در برابر «عبد/ مملوک») در این جا مطرح نیست و آیات و روایات آن نیز یاد نخواهند شد. در این مَدخل، آیات و روایاتی یاد می</span>‌<span dir="rtl">شوند که بتوان از آنها «تعریف»</span>‌ <span dir="rtl">و «قلمروِ» آزادی (به معنای امروزین)</span>‌ <span dir="rtl">را در چارچوب قرآن و حدیث فهمید و «موانع» آن را شناخت و به «مسائل» و «موضوعاتِ» آن، راه یافت.</span><ref><span dir="rtl">شایان ذکر است که برخی فقیهان معاصر (مانند [آیة اللّٰه] سیّد محمّد حسینی شیرازی)، پا از فقه سنّتی فراتر نهاده و در آثار فقهی خویش، به موضوع «آزادی» (به معنای امروزین آن) توجّه نشان داده و سرفصل تازه</span>‌<span dir="rtl">ای تحت عنوان «فقه الحرّیات (فقه آزادی</span>‌<span dir="rtl">ها)» گشوده</span>‌<span dir="rtl">اند. برای دیدن نمونه</span>‌<span dir="rtl">ها در آثار ایشان، ر.ک: موسوعة الفقه / السیاسة: ص۴۵۴ (أصالة الحُرّیة و أقسام الحرّیات)، موسوعة الفقه / البیع: ج۵ ص۴۷ (الحرّیات)، موسوعة الفقه / القانون: ص۳۳۳ (رعایة حرّیات الناس)، الصیاغة الجدیدة لعالَم الإیمان و الحرّیة و الرفاه و السلام: ص۳۰۷ (الفصل الثالث: الحرّیة في الإسلام) و ۴۶۶ (الحرّیة الإسلامیّة).</span></ref> <span dir="rtl">با این حال، در میان آیات و روایات آزادیِ فقهی (آزادی از بردگی)، گاه، نمونه</span>‌<span dir="rtl">هایی دیده می</span>‌<span dir="rtl">شود که برای پژوهشگرِ آزادی</span>‌<span dir="rtl">های سیاسی - اجتماعی نیز مفید و جذّاب خواهند بود، مثل روایت زیر در بارۀ ارزش آزادی:</span>

<span dir="rtl">عن أنَس: حَيَّت جارِيَةٌ لِلحَسَنِ بنِ عَلیٍّ علیه السلام بِطاقَةِ رَيحانٍ</span>‌<span dir="rtl">، فَقالَ لَها: أنتِ حُرَّةٌ لِوَجهِ اللَّهِ، فَقُلتُ لَهُ في ذٰلِكَ، فَقالَ: أدَّبَنَا اللَّهُ تَعالىٰ</span>‌ <span dir="rtl">فَقالَ: (إِذا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحسَنَ مِنها)</span><ref><span dir="rtl">نساء: آیۀ ۸۶.</span></ref> <span dir="rtl">الآيَة، وَ کانَ أحسَنُ مِنها إعتاقَها.</span>

<span dir="rtl">اَنَس می</span>‌<span dir="rtl">گوید:</span>‌ <span dir="rtl">یکی از کنیزان [امام] حسن بن علی علیه السلام، با اِهدای دسته</span>‌<span dir="rtl">گُلی، به ایشان سلام گفت. حسن علیه السلام به او فرمود: «تو به خاطر خدا آزادی!». من در این باره به ایشان اعتراض کردم. فرمود: «ما را خدای متعال، ادب آموخته است، آن جا که می</span>‌<span dir="rtl">فرماید: (هنگامی که کسی به شما سلامی گفت، با بهتر از آن، پاسخ گویید)... و بهتر از آن دسته</span>‌<span dir="rtl">گل، آزادی او بود».</span><ref><span dir="rtl">المناقب، ابن شهرآشوب: ج۴ ص۱۸، نثر الدرّ: ج۱ ص۳۳۵، نزهة الناظر: ص۱۳۰ ح۲۳۵؛ جواهر المطالب، دمشقی: ج۲ ص۳۱۷ (حدیث، در سه منبع اخیر، با الفاظ مشابه و از امام حسین علیه السلام روایت شده است).</span></ref>

<span id="چند-نکته-در-بارۀ-آزادی"></span>
== <span dir="rtl">چند نکته در بارۀ آزادی</span> ==

<span dir="rtl">یکم. مفهوم آزادی: آزادی، در کاربرد امروزین آن، اصطلاحی در دانش</span>‌<span dir="rtl">های «حقوق» و «فلسفه» و خصوصاً «حقوق اساسی» و «فلسفۀ سیاسی» و «فلسفۀ اخلاق» است که رواج گسترده و مقبولیت همگانی یافته است و با همۀ تنوّع و تفاوتی که در تعریف آن از سوی متفکّران دیده می</span>‌<span dir="rtl">شود، هستۀ مفهومی محکمی دارد که بر سر آن، اختلافی نیست: «آزاد بودن انسان و جامعۀ انسانی در رسیدن به خواست خویش، چه در حوزۀ اندیشه و بیان، چه در حوزۀ تصمیم</span>‌<span dir="rtl">گیری، و چه در حوزۀ اِعمال اراده و به اجرا در آوردن خواست</span>‌<span dir="rtl">ها و تصمیم</span>‌<span dir="rtl">ها».</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: فلسفۀ سیاسی، کوئینتن: ص۲۹۷، اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سیاسی، زیر نظر [آیة اللّٰه] مصباح یزدی: ص۷۲ - ۷۵، حقوق بشر و آزادی</span>‌<span dir="rtl">های اساسی، هاشمی: ص۲۰۸، حق و مصلحت، راسخ: ص۲۷۷.</span></ref> <span dir="rtl">برخی بر این تعریف، افزوده</span>‌<span dir="rtl">اند که آزاد بودن، به این معناست که مانعی بر سر راه آزادی انسان نباشد، مگر آزادی دیگران،</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: لِوْیاتان، هابْز: ص۱۶۰، رساله</span>‌<span dir="rtl">ای در بارۀ حکومت، لاک: ص۱۱۸، اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سیاسی: ص۷۰ - ۷۱ و ۲۳۰.</span></ref> <span dir="rtl">و البتّه بحث شده است که این مرز (آزادی دیگران)، به وسیلۀ «قانون» و «قرارداد اجتماعی» تعیین و اعلام می</span>‌<span dir="rtl">شود.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: در بارۀ آزادی، برلین: ص۲۳۷، رساله در بارۀ آزادی، میل: ص۲۳۹، روح القوانین، مُنتسکیو: ص۲۹۴، قرارداد اجتماعی، روسو: ص۹۵، اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سیاسی: ص۷۱ و ۷۷ - ۷۸.</span></ref> <span dir="rtl">نیز گفته‌اند که آزادی، ترکیبی است از: نبود سیطره و مداخلۀ دیگران، به علاوۀ فراهم بودن زمینۀ شکوفاسازی استعدادها و گسترش مجموعه انتخاب‌های فرد و نیز رها شدن فرد از رنج و تنگنای نیازها.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: علم اقتصاد و جامعۀ خوب، استیگلیتز: ص۹- ۱۸، توسعه به مَثابه آزادی، سن: ص۲۹- ۳۲.</span></ref>

<span dir="rtl">این کاربرد از آزادی - که آن را «آزادی سیاسی - اجتماعی» یا «آزادی مدنی» نیز نامیده</span>‌<span dir="rtl">اند -،</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سیاسی: ص۷۲، ۷۷ و ۲۳۱.</span></ref> <span dir="rtl">مؤلّفه</span>‌<span dir="rtl">ها و اجزای روشنی دارد که عبارت اند از: آزادی اندیشه و بیان، آزادی انتخاب دین، آزادی انتخاب و عزل حاکم، آزادی تجمّع و تشکّل و مشارکت سیاسی، آزادی کسب و کار و مالکیّت و انتخاب شغل، آزادی انتخاب همسر، آزادی انتخاب محلّ زندگی، آزادی دسترس به دانش و مهارت و اطّلاعات و اخبار، و.…</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: حقوق بشر و آزادی</span>‌<span dir="rtl">های اساسی: ص۳۲۰ - ۴۲۸، نظریّۀ عدالت، رالز: ص۱۱۱؛ اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سیاسی: ص۲۳۰ - ۲۳۲. نیز، ر.ک: منشور بین المللی حقوق بشر (۱۹۷۶ م) و اعلامیّه</span>‌<span dir="rtl">ها، میثاق</span>‌<span dir="rtl">ها و مقاوله</span>‌<span dir="rtl">نامه</span>‌<span dir="rtl">های مندرج در آن.</span></ref> <span dir="rtl">نگاهی گذرا به آیات و احادیث پیشِ رو، نشان می</span>‌<span dir="rtl">دهد که بخش بزرگی از این مؤلّفه</span>‌<span dir="rtl">ها و اجزا و مفاهیم کلیدی، به وضوح و بدون نیاز به توجیه و تأویل، در متون قرآن و حدیث، دیده می</span>‌<span dir="rtl">شوند، اگر چه ممکن است مسلمان</span>‌<span dir="rtl">ها، هرگز، چنان که باید، از آنها بهره نگرفته باشند!</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: خدمات متقابل اسلام و ایران، مطهّری: ص۶۵، تکثّر و گفتگو - تأمّلاتی درون</span>‌<span dir="rtl">دینی، مهریزی: ص۸۶، ۹۹ و ۲۲۹، حقوق بشر و نظام اجتماعی در اسلام، موسوی زنجانی: ص۷۹.</span></ref>

<span dir="rtl">پیش از این، اشاره شد که از منظر متفکّران اجتماعی و منطق</span>‌<span dir="rtl">دانان، نشان دادن شواهد و مصادیق شیء / پدیده (در این جا: آزادی</span>‌<span dir="rtl">های سیاسی، اجتماعی و مدنی در اسلام)، خود، گونه</span>‌<span dir="rtl">ای «تعریف» است. بدین ترتیب، می</span>‌<span dir="rtl">توان ادّعا کرد که تجمیع آیات و احادیث مربوط به حُرّیات در این مدخل، تلاشی در جهت ارائۀ تعریف «آزادی» در اسلام است.</span>

<span dir="rtl">دوم. هدف از آزادی: صاحب</span>‌<span dir="rtl">نظران، در موضوع مَنشأ و مَبنا یا هدف و غایت آزادی، دیدگاه</span>‌<span dir="rtl">های متفاوتی عرضه کرده</span>‌<span dir="rtl">اند. گروهی از آنان، آزادی را از حقوق طبیعی انسان و منشأ آن را طبیعت دانسته و هدف از آن را توسعۀ آسايش و شادى و لذّت انسان شمرده</span>‌<span dir="rtl">اند.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: قرارداد اجتماعى: ص۵۵، رساله</span>‌<span dir="rtl">اى در بارۀ حکومت: ص۹۰، اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سياسى: ص۷۸.</span></ref> <span dir="rtl">گروهى ديگر، خدا و دين را منشأ و مبناى آزادى خوانده و هدف از آزادى را نيز قُرب الهى يا کمال انسانى اعلام کرده</span>‌<span dir="rtl">اند.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: حق و تکليف، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] جوادى آملى: ص۱۸۱، دين و آزادى، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] مصباح يزدى: ص۵۸ و ۸۴، اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سياسى: ص۷۳ و ۷۶ - ۷۷. گفتنى است [آیة اللّٰه شهيد] مطهّرى، آزادى را از جنس «تکليف» مى</span>‌<span dir="rtl">داند (يادداشت</span>‌<span dir="rtl">های استاد: ج۱ ص۷۵ و ۷۷).</span></ref> <span dir="rtl">گروه ديگرى، از اين، سخن گفته</span>‌<span dir="rtl">اند که آزادى، حقّ طبيعى انسان است؛ امّا جهان و انسان و فطرت انسانى، همگى آفريدۀ پروردگارند و پروردگار، انسان را مُختار (برخوردار از حُرّيت تکوينى) آفريده - که مى</span>‌<span dir="rtl">تواند غرايز خود را کنترل و هدايت کند - و اين آزادى را در فطرت او سرشته و حتّى در وضع قوانين (تشريع دين) نيز آزادى اراده و اختيار او (حُرّيت تشريعى) را در نظر گرفته است</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: الميزان فی تفسير القرآن: ج۴ ص۲۶۳ و ج۱۰ ص۳۵۸، تأمّلات سیاسی علّامه طباطبایی: ص۱۳۸، اصطلاح</span>‌<span dir="rtl">نامۀ فلسفۀ سياسى: ص۲۲۹ - ۲۳۰.</span></ref> <span dir="rtl">و در واقع، آزادى، موهبتى الهى است که انسان</span>‌<span dir="rtl">ها (و خصوصاً انسان</span>‌<span dir="rtl">هاى دين</span>‌<span dir="rtl">گرا و مؤمن به خدا) بايد آن را پاس بدارند.</span><ref><span dir="rtl">در اين باره، ر.ک: آزادى، عقل و ايمان، سروش محلّاتی: ص۳۵۲، ايمان و آزادى، مجتهد شبستری: ص۳۹.</span></ref>

<span dir="rtl">فارغ از همۀ اين ديدگاه</span>‌<span dir="rtl">ها، نگاهى به آيات و احاديث پيشِ رو، نشان مى</span>‌<span dir="rtl">دهد که هر مَنشأ يا هدفى براى آزادى قائل باشيم، روش اجرا و شکل عمل، چه از ناحيۀ فرد و جامعه و چه از ناحيۀ حکومت، تغيير نخواهد کرد، چنان که عملکرد پيامبر صلی الله علیه و آله و اهل بيت: در اين زمينه، مطلوب و بلکه الگوى آزادى</span>‌<span dir="rtl">خواهان روزگار ما (با همۀ طیف</span>‌<span dir="rtl">ها و ديدگاه</span>‌<span dir="rtl">هاى متفاوتِ پيش</span>‌<span dir="rtl">گفته) است و در مؤلّفه</span>‌<span dir="rtl">هاى اصلى و محورى، تفاوت الگويى در عملکرد طيف</span>‌<span dir="rtl">هاى مختلف، ديده نمى</span>‌<span dir="rtl">شود.</span><ref><span dir="rtl">در اين باره، ر.ک: المدرسة الإسلاميّة، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] سيّد محمّدباقر صدر: ص۸۶ - ۱۰۱، المدرسة القرآنيّة، همو: ص۱۳۲ (ذيل آيۀ ۲۸ از سورۀ قصص)، شرح الکافی للمازندرانی مع تعالیق الشَّعرانی: ج۱ ص۲۱۸ و ۲۴۱ و ۲۴۴ و ج۵ ص۲۰۴ و ۲۱۷ و ۲۵۷ (شش تعلیقۀ علّامه ابو الحسن شَعرانی).</span></ref>

<span dir="rtl">سوم. آزادی و دینداری: متفکّران غربى، از قرن هفدهم ميلادى به اين سو، بر اين نکته پاى فشرده</span>‌<span dir="rtl">اند که فهم آزادى، مقوله</span>‌<span dir="rtl">اى تربيتى است و ارتقاى سطح آزادى</span>‌<span dir="rtl">هاى مدنى (فردى و اجتماعى)، نيازمند تربيت درست جامعه و خصوصاً کودکان و احياى غريزۀ اختيار و انتخاب و آزادى</span>‌<span dir="rtl">خواهى آنهاست و هر انديشه و عقيده</span>‌<span dir="rtl">اى که بر انسان تحميل گردد، دوام اجتماعى نخواهد داشت، در حالى که انسان و جامعۀ انسانى، به صورت طبيعى، پاسدار انتخاب</span>‌<span dir="rtl">هاى فکرى و عقيدتى خويش اند.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: کتاب اِميل، روسو: ص۱۸۵، دين طبيعى، هيوم: ص۲۶۹، فاشيسم ابدى، اِکو: ص۲۷.</span></ref> <span dir="rtl">نگاهى گذرا به آيات و احاديث پيشِ رو، نشان مى</span>‌<span dir="rtl">دهد که اين نکته، به فراوانى در متون قرآن و حديث آمده است و در ميراث مسلمانان، قريب هزار و چهارصد سال قدمت دارد که اصلاً: ارزش ديندارى به آزادانه بودن آن است</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: ح۱۱ - ۱۷ (آزادی عقیده). نیز، ر.ک: آزادی دینی از منظر فقه اسلامی، موسویان: ص۶۹ - ۸۹؛ التعدّدیة و الحرّیة فی الإسلام (بحث فی حرّیة المعتقَد و تعدّد المذاهب): ص۳۱.</span></ref> <span dir="rtl">و عبادتى فرد را شايستۀ بهشت و رضوان الهى مى</span>‌<span dir="rtl">کند که از روى اختيار و ميل به پرستش انجام گرفته باشد.</span><ref><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: «قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ حُبّاً لَهُ، فَتِلکَ عِبادَةُ الأَحرارِ و هِيَ أفضَلُ العِبادَة؛ گروهى از مردم، خدا را از روى عشق، عبادت مى</span>‌<span dir="rtl">کنند، که اين، عبادت آزادمردان است و برترين عبادت است» (الکافى: ج۲ ص۸۴ ح۵). نيز، ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: مدخل «آزادگی» ح۶۵ ـ ۶۶.</span></ref>

<span dir="rtl">همچنين متفکّران مسلمان، در طرح کلّى انديشۀ اسلامى، به اين نکته توجّه کرده</span>‌<span dir="rtl">اند که بر اساس کتاب الهى،</span><ref><span dir="rtl">(وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) (نحل: آیۀ ۳۶). نیز، ر.ک: بقره: آیۀ ۲۵۶، نساء: آیۀ ۶۰، آل عمران: آیۀ ۶۴.</span></ref> <span dir="rtl">توحيد، دو پايه دارد: يکى شناخت و عبادت خداى يکتا و ديگرى، نفى عبوديت غير خدا. بر اين اساس، بندگى خداى يکتا، «آزادى از عبوديت و بندگى هر چه غير خدا و هر کس غير خدا» را با خود دارد.</span><ref><span dir="rtl">روح توحيد: نفى عبوديت غير خدا، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] خامنه</span>‌<span dir="rtl">اى: ص۶. نيز، ر.ک: مجموعه آثار استاد مطهّرى: ج۱ ص۵۵۵ و ۵۲۶ (علل گرايش به مادّيگرى)، کوششی در راه تبیین و تفکر در مورد توحید، گلزاده غفوری، ص۷۹ (مصادیق شرک در جامعۀ امروز)، آستانۀ تجدّد (در شرح «تنبيه الاُمّة» نايينى)، فَیرحی: ص۱۳۸.</span></ref> <span dir="rtl">به تعبير مولوى:</span>

<span dir="rtl">کيست مولا؟ آن که آزادت کند بند رِقّيّت ز پايت بر کَنَد</span>

<span dir="rtl">چون به آزادى، نبوّت، هادى است مؤمنان را زَ انبيا آزادى است.</span><ref><span dir="rtl">مثنوى: دفتر ششم.</span></ref>

<span dir="rtl">یعنی انبیا، به این دلیل در میان جوامع بشری محبوبیت و سَروری یافتند و اطاعت شدند که بشر را به سوی آزادی، راه بردند.</span><ref><span dir="rtl">مضمون آیۀ ۱۵۷ از سورۀ اعراف و آیات ۱۷ - ۱۸ از سورۀ دخان و ۱۵ - ۲۲ از سورۀ شُعرا.</span></ref>

<span dir="rtl">چهارم. اهمّیت و ارزش آزادی: چنان که در احاديث و آيات پيشِ رو ديده مى</span>‌<span dir="rtl">شود، در اسلام، صحّت برخى اعمال (مانند: بيعت، ازدواج، معامله و گواهى دادن) يا مقبول و اخلاقى بودن برخى از آنها (مانند انتخاب يا تغيير دين و مذهب) يا مأجور بودنشان (مانند عبادات و صدقات)، مشروط به آزادى فرد و عدم اجبار و تحميل است، تا جايى که اجبار کردن ديگران در اين موارد، بجز قُبح اخلاقى، حُرمت نيز دارد و بعضاً حتّى بدعت شمرده مى</span>‌<span dir="rtl">شود.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: ح۱۳. نیز، الصیاغة الجدیدة: ص۳۰۸ - ۳۴۵.</span></ref> <span dir="rtl">در نتيجه مى</span>‌<span dir="rtl">توان گفت که: آزادى، همچون: عدالت اجتماعى (قسط)، وحدت اُمّت (برادرى و هم</span>‌<span dir="rtl">بستگى)، کرامت انسان و فطرت انسانى، اصالت حیات و صلح و برائت و عدم سلطه و ضیق، و... در شمار اصول يا احکام و قوانين اجتماعى اسلام است</span><ref><span dir="rtl">در بارۀ اصالت و محوريتِ: آزادى، عدالت، انصاف، وحدت و کرامت انسان در اجتماعيات اسلام، به ترتيب، ر.ک: ح۱۳. نیز، الصياغة الجديدة، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] حسينى شيرازى: ص۴۶۶، مرام جاودانه، [علّامه] محمّدرضا حکيمى: ص۷۳، دانش</span>‌<span dir="rtl">نامۀ قرآن و حديث: ج۲۰ ص۱۳۸ (مدخل «الجماعة / هم</span>‌<span dir="rtl">بستگى») و ج۲ ص۷ (مدخل «الإخاء / برادرى»)، فلسفۀ حقوق بشر، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] جوادى آملى: ص۱۲۸.</span></ref> <span dir="rtl">و از آن دسته «حقوق» است که خداوند، آنها را مقدّمۀ حقوق خویش و راه</span>‌<span dir="rtl">کار تحقّق و تأمین این حقوق، قرار داده است.</span><ref><span dir="rtl">غرر الحکم: ح۴۷۸۰: «جَعَلَ اللّٰهُ سُبحانَهُ حُقوقَ عِبادِهِ مُقَدِّمَةً لِحُقوقِهِ، فَمَن قامَ بِحُقوقِ عِبادِ اللّٰه کانَ ذٰلِكَ مُؤَدِّیاً إلَی القِیامِ بِحَقِّ اللّٰهِ».</span></ref>

<span dir="rtl">برخى متفکّران برجستۀ مسلمان، بر پايۀ نُصوص اسلامى (متون قرآن و حدیث)، بر اين عقيده</span> ‌<span dir="rtl">اند که: «در اسلام، قوانين اجتماعى، مقدّمۀ تکاليف عبادى</span> ‌<span dir="rtl">اند و براى آنها وضع شده</span>‌<span dir="rtl">اند و تکاليف عبادى نيز مقدّمه</span> ‌<span dir="rtl">اند براى معرفت خداوند و معرفت آياتش. در نتيجه، راه يافتنِ کمترين آسيب يا تحريف يا دگرگونى به احکام اجتماعى اسلام، سبب فساد در عبوديّت مى</span>‌<span dir="rtl">شود و فساد در عبوديّت نيز موجب اختلال در معرفت به خداوند مى</span>‌<span dir="rtl">گردد».</span><ref><span dir="rtl">الميزان فى تفسير القرآن: ج۳ ص۵۹ (ذیل آیه ۷ از سورۀ آل عمران). علّامه طباطبايى، در جاى ديگر، به بيانى ديگر فرموده است: «در اخلاق اسلام، آنچه در واقع و در نزد عقل سليم پسنديده است، انتخاب شده و بر اصل توحيد، استوار گرديده است. سپس روى پايه و اصل اخلاق، يک سلسله مقرّرات و قوانين عملى... تشريع شده است» (تعاليم اسلام: ص۵۶). گفتنی است ایشان پس از توحید، دومین دعوت قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله را دعوت به «فکر / تفکّر اجتماعی» می</span>‌<span dir="rtl">داند که عامل وحدت،</span>‌ <span dir="rtl">مانع تفرقه و زمینه</span>‌<span dir="rtl">ساز گفتگو و صلح و رواداری است (ر.ک: المیزان: ج۵ ص۲۸۳، ذیل آیات ۱۵ - ۱۹ از سورۀ مائده، شیعه / مجموعه مذاکرات با هانری کربن: ص۷۱). نیز، ر.ک: نثر طوبی، شعرانی: ج۱ ص۲۷۲.</span></ref> <span dir="rtl">بر اين اساس، آزادى</span>‌<span dir="rtl">هايى که ياد کرديم، مطلوب عقل فطرى بشر و اخلاق الهى اند و در نبود آنها، نمى</span>‌<span dir="rtl">توان از جامعه</span>‌<span dir="rtl">اى چندان توقّع ايمان و تقوا و حکمت و معنويّت و معرفتِ بِاللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">داشت.</span><ref><span dir="rtl">در اين باره، ر.ک: يادداشت</span>‌<span dir="rtl">هاى استاد مطهّرى: ج۱ ص۱۱۵ - ۱۱۶. نيز، ر.ک: آزادی از نگاه استاد شهید آیة اللّٰه مطهّری، حسین یزدی: ص۱۴۳ - ۲۵۰ (آزادی اجتماعی، ایمان و معرفت)، «آزادى در انديشۀ شهيد مطهّرى»، آذرنوش سمیعی، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهّری، «آزادی در اندیشۀ سیاسی استاد شهید مرتضی مطهّری»، کاظم حسینی، فصل</span>‌<span dir="rtl">نامۀ سیاست: ش۱۱ (پاییز ۱۳۹۵).</span></ref> <span dir="rtl">شايد به همين دليل است که گفته</span>‌<span dir="rtl">اند: آزادى، «بزرگ</span>‌<span dir="rtl">ترين و عالى</span>‌<span dir="rtl">ترين ارزش انسانى» و «مقدّس» است و فقط «با آزادى است که ممکن است انسان به عالى</span>‌<span dir="rtl">ترين کمالات و مقامات [معنوى] برسد» و انسان در آينده، «به سوى آزادى بيشترى» گام بر خواهد داشت.</span><ref><span dir="rtl">به ترتيب، ر.ک: انسان کامل، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] مطهّرى: ص۴۸، گفتارهاى معنوى، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] مطهّرى: ص۱۹، انسان کامل: ص۳۴۷. شهيد مطهّرى همچنين معتقد است: «روح آزادى</span>‌<span dir="rtl">خواهى و حُرّيت، در تمام دستورات اسلامى به چشم مى</span>‌<span dir="rtl">خورد» و «در متن تعاليم اسلامى وجود دارد... و [اساساً] اسلام، دين حرّيت و آزادى است» و «از نظر اسلام، مفاهيم دينى، هميشه مساوى با آزادى بوده است» و «اعتقاد به خدا، مساوى است با اين که انسان، آزاد و مختار باشد». در این باره، به ترتيب، ر.ک: پيرامون انقلاب اسلامى: ص۴۱ - ۴۲ و ۵۳، مجموعۀ آثار استاد مطهّرى: ج۱ ص۵۵۵ و ۵۲۶ (علل گرايش به مادّيگرى)، فلسفۀ تاريخ: ج۱ ص۲۸۵.</span></ref>

<span dir="rtl">برخى اهل نظر نيز گفته</span>‌<span dir="rtl">اند که آزادى سياسى - اجتماعى، زمينه و وسيله و پيش</span>‌<span dir="rtl">شرط تحقّق «عدالت اجتماعى» است - که از بزرگ</span>‌<span dir="rtl">ترين اهداف انبياست و هيچ دينى بدون آن، دين نيست-.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: الحياة (فارسی)، حکيمى: ج۶ ص۶۰۷ و ۶۳۷ و ج۹ ص۲۹۴، جامعه</span>‌<span dir="rtl">سازى قرآنى، محمّدرضا حکيمى: ص۱۶۵ - ۱۶۸، خطابه</span>‌<span dir="rtl">های اخلاقی، [شهید] مطهّری: ج۲ ص۴۶، نسبت آزادى سياسى و عدالت اجتماعى در انديشۀ استاد شهيد آية اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">مطهّرى، سوادی: ص۳۱، ۳۵ و ۱۰۰.</span></ref>

<span dir="rtl">پنجم. آزادی</span>‌<span dir="rtl">بخشی: در بارۀ ارزش و اهمّيت آزادى در نصوص اسلامى (متون قرآن و حديث)، اهل تحقيق، به تفصيل، سخن گفته</span>‌<span dir="rtl">اند. آيات مربوط به آزادى سياسى - اجتماعى در کتاب فرهنگ قرآن، فهرست شده</span>‌<span dir="rtl">اند؛ امّا احاديث مرتبط، ظاهراً تا کنون به صورت يک</span>‌<span dir="rtl">جا، در کتابى گرد نيامده و فهرست نشده</span>‌<span dir="rtl">اند و در اين مدخل نيز به اين موضوع، صرفاً به صورتى گذرا پرداخته شده است (و جاى پژوهشى جدّى</span>‌<span dir="rtl">تر، همچنان خالى است). در سطرهای پيشين، به ارزش آزادى در اسلام، اشاره شد؛ امّا بحثى که مجال مستقل مى</span>‌<span dir="rtl">طلبد، آزادسازى انسان</span>‌<span dir="rtl">هاى دربند و تحت فشار است. آيا انسان مسلمان مى</span>‌<span dir="rtl">تواند به سلب شدن آزادى انسانى ديگر (چه مسلمان باشد و چه کافر يا مشرک) و تحت ظلم و فشار بودن او بى</span>‌<span dir="rtl">اعتنا باشد؟ و آيا جامعۀ مسلمان، در برابر سلب آزادى</span>‌<span dir="rtl">هاى «افراد» يا فشارهايى که طاغوت</span>‌<span dir="rtl">ها بر «جوامع» انسانى ديگر، وارد مى</span>‌<span dir="rtl">سازند (و مانع آزادانديشى و حقيقت</span>‌<span dir="rtl">جويى آنها مى</span>‌<span dir="rtl">شوند يا فطرت انسانى آنها را سرکوب و سرمايه</span>‌<span dir="rtl">هاى انسانى</span>‌<span dir="rtl">شان را تباه مى</span>‌<span dir="rtl">کنند)، مسئوليتى ندارد؟</span><ref><span dir="rtl">براى ديدن پاسخ</span>‌<span dir="rtl">هاى تفصيلىِ اين پرسش</span>‌<span dir="rtl">ها، از جمله، ر.ک: همين دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: ج۲۲ (مدخل «جهاد»، ذیل عناوین «جهاد ابتدايى» و «پژوهشى در بارۀ گونه</span>‌<span dir="rtl">هاى جهاد». نیز، ر. ک: جهاد اسلامى و آزادى عقیده، [آية اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">شهيد] مطهّرى: ص۲۶ - ۳۰، جهاد در اسلام، صالحی نجف</span>‌<span dir="rtl">آبادی: ص۲۸۱، دائرة المعارف قرآن کريم، پژوهشکدۀ فرهنگ و معارف قرآن: ج۱ ص۱۹۰ (مدخل «آزادى»)، اسلام و اعلاميّۀ حقوق بشر، مهدى حائرى: ص۲۷۳ (جهاد و آزادى عقيده)، اسلام و اعلاميّۀ جهانی حقوق بشر، علی گلزاده: ص۱۰۵، شهر مردگان (ده مقاله در حقوق اساسی)، سروش محلّاتی: ص۳۷ (امام خمینی و نظریّۀ طاغوت).</span></ref> <span dir="rtl">آنچه در زير مى</span>‌<span dir="rtl">آيد، مى</span>‌<span dir="rtl">تواند پاسخ قرآن به اين دو پرسش باشد.</span>

<span dir="rtl">خداوند، در سورۀ بَلَد - که از سوره</span>‌<span dir="rtl">هاى نازل شده در مکّه و پيش از هجرت پيامبر صلی الله علیه و آله است -، در موضوع آزاد کردن بندگان، بدون آوردن قيدى در بارۀ ايمان يا اسلام آنها، مى</span>‌<span dir="rtl">فرمايد:</span>

<span dir="rtl">(وَهَدَينَاهُ النَّجدَينِ * فَلَا اقتَحَمَ العَقَبَةَ * وَمَا أَدرَاكَ مَا العَقَبَةُ * فَكُّ رَقَبَةٍ * أَو إِطعَامٌ فِي يَومٍ ذِي مَسغَبَةٍ * يَتِيمًا ذَا مَقرَبَةٍ * أَو مِسکِينًا ذَا مَترَبَةٍ * ثُمَّ کَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَوَاصَوا بِالصَّبرِ وَتَوَاصَوا بِالمَرحَمَةِ * أُولئِكَ أَصحابُ المَيمَنَة.</span><ref><span dir="rtl">بلد: آيۀ ۱۰ - ۱۸.</span></ref>

<span dir="rtl">و هر دو راه [خير و شر] را به انسان نشان داديم * ولى نخواست از آن گردنه[ى سخت] بگذرد! * و تو چه مى</span>‌<span dir="rtl">دانى که آن گردنه[ى سخت] چيست؟ * بنده</span>‌<span dir="rtl">اى را آزاد کردن، يا در روز گرسنگى، طعام دادن * به يتيمى خويشاوند * يا به بينوايى خاک</span>‌<span dir="rtl">نشين. * پس از اين [دو کار]، در زمرۀ کسانى خواهد بود که ايمان آوردند و يکديگر را به شکيبايى و مهربانى سفارش کردند. * اينان، بهشتيانِ خوش</span>‌<span dir="rtl">بخت اند).</span>

<span dir="rtl">همچنين خداوند در سورۀ نساء - که در مدينه و پس از تشکيل دولت پيامبر صلی الله علیه و آله در اين شهر نازل شده - خطاب به پيامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان مى</span>‌<span dir="rtl">فرمايد:</span>

<span dir="rtl">(وَمَا لَکُم لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ وَالمُستَضعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالوِلدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخرِجنَا مِن هَذِهِ القَريَةِ الظَّالِمِ أَهلُهَا وَاجعَل لَنَا مِن لَدُنكَ وَلِيًّا وَاجعَل لَنَا مِن لَدُنكَ نَصِيرًا.</span><ref><span dir="rtl">نساء: آيۀ ۷۵.</span></ref>

<span dir="rtl">و چه موجب شده است که در راه خدا و براى رهايى مردان و زنان و فرزندان تحت اِستضعاف [که ستمگران، هر گونه راه چاره را بر آنان بسته</span>‌<span dir="rtl">اند]، نمى</span>‌<span dir="rtl">جنگيد؛ آن مستضعفانى که همواره مى</span>‌<span dir="rtl">گويند: «پروردگارا! ما را از اين شهرى که اهلش ستمکارند، بيرون بِبَر و از سوى خود، سرپرستى بر ما بگمار»؟!).</span>

<span dir="rtl">موضوع اين آيه، چنان که اسلام</span>‌<span dir="rtl">شناس بزرگى مثل آية اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">شهيد مطهّرى گواهى کرده،</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: جهاد اسلامی و آزادى عقيده: ص۱۹، يادداشت</span>‌<span dir="rtl">هاى استاد: ج۱ ص۱۴. نيز، ر.ک: همين دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: ج۲۲ مدخل «جهاد»، جهاد در فقه معاصر شیعه، سروش محلّاتی: ج۱ ص۹۷.</span></ref> <span dir="rtl">آزادى</span>‌<span dir="rtl">بخشى است؛ يعنى آزادسازى ديگر انسان</span>‌<span dir="rtl">ها.</span><ref><span dir="rtl">از آیۀ (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ؛ هر کس برده</span>‌<span dir="rtl">ای نیافت [که آزاد کند]، دو ماه پی در پی روزه بگیرد) (مجادله: آیۀ ۴) می</span>‌<span dir="rtl">توان برداشت کرد که نظام اجتماعی پیشنهادیِ قرآن، برای حذف تدریجی بردگی از انسان</span>‌<span dir="rtl">ها طرّاحی شده است؛ یعنی برای روزی که دیگر برده</span>‌<span dir="rtl">ای نباشد.</span></ref>

<span dir="rtl">در مجموع، از دو آيۀ پيش</span>‌<span dir="rtl">گفته و البتّه بسيارى آيات ديگر</span><ref><span dir="rtl">براى ديدن ديگر آيات مربوط، ر.ک: فرهنگ قرآن، هاشمی رفسنجانی و همکاران: ج۱ ص۲۶۲ - ۳۰۲ (آزادى). از جملۀ اين آيات، آيۀ ۹ از سورۀ حجرات است. در بارۀ اين آيه، ر.ک: اسلام و اعلاميّۀ جهانى حقوق بشر، على گلزاده: ص۱۱۲ - ۱۱۴ (تشکيلات مقابله با زورگويان) و ۱۲۱ (پاسدارى از انسان).</span></ref> <span dir="rtl">مى</span>‌<span dir="rtl">توان دانست که آزاد کردن انسان</span>‌<span dir="rtl">هاى غير آزاد (در بند ستمگران) در صدر فرمان</span>‌<span dir="rtl">هاى الهى و از اجزا يا لوازم ايمان است و تکليفى است که ترک آن، توبيخ الهى را به همراه دارد و براى عمل به آن، حتّى تا پاى جنگ هم مى</span>‌<span dir="rtl">توان پيش رفت؛</span><ref><span dir="rtl">در این باره، برای نمونه، ر.ک: فقه الحرب و السِّلم، حیدر حُبّ اللّٰه: ج۳ ص۵۰۱ - ۵۶۸.</span></ref> <span dir="rtl">چرا که دفاع از يک «حقّ مقدّس انسانى» است.</span><ref><span dir="rtl">در اين باره، ر.ک: با قرآن در صحنه، [آية اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">] طالقانى: ص۹۱، انديشه و ايمان در آزادى، سروش محلّاتی: ص۸۳، شهر مردگان: ص۵۱ (استغاثۀ مظلوم)، جریان</span>‌<span dir="rtl">های تفسیری معاصر و مسئلۀ آزادی، آرمین: ص۹۲.</span></ref>

<span dir="rtl">توصيه به آزاد ساختن ديگران، در احاديث نيز ديده مى</span>‌<span dir="rtl">شود، چنان که در حدیثی، حفص بن بَختری نقل می</span>‌<span dir="rtl">کند که امام صادق علیه السلام در بارۀ آزاد کنندۀ بردگان، بدون به کار بردن هيچ قيدى (حتّى بدون شرط مسلمانى) فرمود:</span>

<span dir="rtl">إنَّ اللّهَ عزّ و جلّ يُعتِقُ بِکُلِّ عُضوٍ مِنهُ عُضواً مِنَ النّارِ.</span><ref><span dir="rtl">الکافی: ج۶ ص۱۸۰ ح۱، تهذیب الأحکام: ج۸ ص۲۱۶ ح۷۶۸.</span></ref>

<span dir="rtl">خداوند عزّ و جلّ در برابر هر عضو از بدنِ آن بنده[ى آزاد شده]، عضوى از بدن آزاد کننده</span>‌<span dir="rtl">اش را از آتش دوزخ مى</span>‌<span dir="rtl">رَهانَد.</span>

<span dir="rtl">به علاوه، در آموزه</span>‌<span dir="rtl">هاى اسلام، آزاد کردن بندگان، از مهم</span>‌<span dir="rtl">ترين آداب ايّامُ اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">(روزهاى ويژۀ خداوند) و از بهترين اعمال خير براى تقرّب جُستن به پروردگار است. برای نمونه، امام صادق علیه السلام در ادامۀ سخن پیشین فرموده است:</span>

<span dir="rtl">و يُستَحَبُّ لِلرَّجُلِ أن يَتَقَرَّبَ إلَى اللّهِ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ و يَومَ عَرَفَةَ بِالعِتقِ وَ الصَّدَقَةِ.</span><ref><span dir="rtl">همان‌ها.</span></ref>

<span dir="rtl">و مستحب است که هر کسى، در شب و روز عَرَفه، با آزاد کردن [بنده</span>‌<span dir="rtl">اى] يا دادن صدقه، به خداوند، تقرّب جويد.</span>

<span dir="rtl">و با آن که مى</span>‌<span dir="rtl">دانيم پيامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بيت: ثواب فراوانى براى آزاد کردن بندگان «مسلمان» و «مؤمن» بر شمرده</span>‌<span dir="rtl">اند،</span><ref><span dir="rtl">در اين باره، ر.ک: جامع أحاديث الشيعة، بروجردى و معزّى: ج۲۱ ص۱۴۸ - ۱۶۱ (باب من أعتق مسلماً).</span></ref> <span dir="rtl">امّا مى</span>‌<span dir="rtl">بينيم که پيامبر خدا، در پاسخ اين پرسش که: «کدام بنده است که آزاد کردنش فضيلت / ثواب بيشترى دارد؟ (أیُّ العِتاق أفضل؟ / أیُّ الرِّقابِ إعتاقُها أفضل؟)»، بدون قید اسلام و ایمان، فرموده است:</span>

<span dir="rtl">أغلاها ثَمَناً و أنفَسُها عِندَ أهلِها.</span><ref><span dir="rtl">المعجم الکبير: ج۸ ص۲۱۷ ح۷۸۷۱، شعب الإيمان: ج۴ ص۷ ح۴۲۰۸، مجمع الزوائد: ج۴ ص۲۴۴. بدین ترتیب، روشن است که ستایش و حمایت مسلمانان و حتّی رهبران روحانی آنها از مبارزات آزادی</span>‌<span dir="rtl">خواهانۀ: گاندی، نهرو، عزّ الدین قَسّام، پاتریس لومومبا، عمر مختار، سیمون بولیوار، مارتین لوترکینگ، نلسون ماندلّا، اِلیجا عزّت بگوویچ و امثال آنان، علاوه بر فطری و انسانی بودن، جنبۀ دینی داشته است و دارد.</span></ref>

<span dir="rtl">آن که قيمتش بيشتر و نزد قومش عزيزتر است.</span>

<span dir="rtl">این، در حالی است که در روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله هنوز بسیاری از غلامان و کنیزان، مسلمان نبودند!</span>

<span dir="rtl">همچنین اهل بیت: از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده</span>‌<span dir="rtl">اند که فرمود:</span>

<span dir="rtl">مَن سَمِعَ رَجُلاً یُنادي: «یا لَلمُسلِمینَ!» فَلَم یُجِبهُ، فَلَیسَ بِمُسلِمٍ.</span><ref><span dir="rtl">الکافی: ج۲ ص۱۶۴ ح۵، تهذیب الأحکام: ج۶ ص۱۷۵ ح۳۵۱، الجعفریّات (الأشعثیّات): ص۸۸ (به نقل از امام صادق علیه السلام، از پدرانش، از پیامبر صلی الله علیه و آله)، النوادر، راوندی: ص۲۱، (به نقل از امام علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله).</span></ref>

<span dir="rtl">هر کس صدای انسانی را بشنود که مسلمانان را به یاری می</span>‌<span dir="rtl">طلبد و یاری</span>‌<span dir="rtl">اش نکند، مسلمان نیست.</span>

<span dir="rtl">در این حدیث نیز دادخواهیِ «کسی / انسانی» مطرح است، نه دادخواهیِ «مسلمانی» یا «مؤمنی»!</span>

<span dir="rtl">به علاوه، از امیر مؤمنان علیه السلام در آخرین وصایای ایشان به امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام روایت شده است که فرمود:</span>

<span dir="rtl">کونا لِلظّالِمِ خَصماً، و لِلمَظلومِ عَوناً.</span><ref><span dir="rtl">نهج البلاغة: نامۀ ۴۷. نیز، ر.ک: نهج البلاغة: نامۀ ۶۲، آن جا که امیر مؤمنان علیه السلام در وقت اوجگیری غارتگری معاویه در شام و مصر و عراق، خطاب به مردم مصر نوشته است: «من به دیدار خداوند، مشتاقم... امّا ترسم از این است که [پس از من] کار حکومت بر این امّت، به دست بی</span>‌<span dir="rtl">خردان و تبهکارانش بیفتد، که بیت المال را بازیچۀ خود سازند و بندگان خدا را بردۀ خود کنند... و اگر چنین ترسی نداشتم، این قدر شما را [برای جنگیدن] تشویق نمی</span>‌<span dir="rtl">کردم!».</span></ref>

<span dir="rtl">با هر ستمگری دشمن و برای هر ستم</span>‌<span dir="rtl">دیده</span>‌<span dir="rtl">ای یاور باشید.</span>

<span dir="rtl">روشن است که یاوری ستم</span>‌<span dir="rtl">دیدگان، در مواردی که ستم به آنها از طریق سلب آزادی</span>‌<span dir="rtl">شان صورت گرفته باشد، اقتضا می</span>‌<span dir="rtl">کند که به آزادی آنها کمک کنیم.</span>

<span dir="rtl">ششم. برخی موانع آزادی: بشر، در عصر جدید، هم‌زمان با گسترش بخشیدن به فعالیت‌های آزادی‌خواهانه و ضدّ استبدادی و ضدّ استعماری خویش، تلاش مستمر و سنگینی در کشف مبانی و اصول و قواعد آزادی و موانع آن نیز داشته است: پیش از این، از متفکران عصر جدید و روشن‌فکران مسلمان در باب بنیادهای آزادی و سپس بنیادهای آزادی در اسلام، سخن به میان آمد؛ اما جای آن هست که دست‌کم به اجمال، به موانع آزادی نیز اشاره گردد.</span>

<span dir="rtl">موانع آزادی را می‌توان به دو دستۀ ذهنی (شناختی) و بیرونی (عینی / خارجی) تقسیم کرد. شاید در میان موانع بیرونی آزادی، جبّاریت (خودکامگی)</span><ref><span dir="rtl">در این باره، ر.ک: نقد و تحلیل جبّاریت، اشپربر: ص۱۱۴ و ۱۳۵.</span></ref> <span dir="rtl">و توسعه نیافتگی (فقر، بی‌عدالتی، ناآگاهی و...)</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: توسعه به مثابه آزادی: ص۲۵ – ۲۹، عقلانیت و آزادی، سِن: ص۹ – ۱۹، دربارۀ عدالت، سن: ص۲۱ – ۲۴.</span></ref> <span dir="rtl">از همه مهم‌تر باشند، چنان‌که از آیات و احادیث همین مدخل (آزادی) و نیز کتاب توسعه اقتصادی بر پایۀ قرآن و حدیث، به روشنی دریافت می‌شود و اهتمام اسلام به رفع این هر دو مانع، آشکار است؛ اما موانع ذهنی آزادی نیز به همان اندازه مهم اند،</span><ref><span dir="rtl">عنوان نمونه، ر.ک: نقد و تحلیل جباریت: ص۱۲۹ و ۱۳۱ و ۱۴۵، گفتنی است کارل یاسپرس که انسان را «برخوردار از امکان آزادی، تصمیم‌گیری و انتخاب» می‌داند و معتقد است که انسان «با این آزادی، چیستی خود را رقم می‌زند»، هم‌زمان، به «خُرافۀ علمی» توجه می‌دهد که می‌تواند با ارائۀ تفسیر غلط از ماهیت یا شخصیت انسان، به تخریب آزادی او بینجامد. از نظر وی، خرافۀ علمی یا علم کاذب، نه فقط علم را، که حتی ایمان را نیز ضایع می‌کند و به نومیدی و احساس تحقیر می‌انجامد (ر.ک: ‌آغاز و انجام تاریخ: ص۱۲۸، عالم در آیینۀ تفکّر فلسفی: ص۲۴ - ۲۵).</span></ref> <span dir="rtl">در حالی که در شناخت و معرّفی آنها تلاش کم‌تری صورت گرفته و به نظر می‌رسد که جای پژوهش‌های پردامنه در بارۀ آنها در عرصۀ قرآن و سنّت، خالی است. با این همه، در این دانش‌نامه، در هر دو مدخل «آزادگی» و «آزادی»، آیات و احادیث صریحی در توجه به این موانع و تقبیح آنها دیده می‌شوند</span><ref><span dir="rtl">به عنوان نمونه، در مدخل«آزادگی»، ذیل عناوین «اطاعت غیر خدا» و «گوناگون» و در مدخل «آزادی» (همین مدخل)، ذیل عناوین «آزادی تعقّل» و «آزادی فرهنگی» و نیز: ج۲۵ ص۵۰۲ – ۵۰۷ (مدخل «حج»، ذیل عنوان «توضیحی دربارۀ برائت از مشرکان»).</span></ref> <span dir="rtl">که نشان می‌دهند بنیاد آزادی‌های سیاسی ـ اجتماعی، در تربیت و فرهنگ و آموزش، نهاده و نهادینه می‌شود و جامعه، تا از: تکبّر، تفرقه، حمیّت جاهلی، تعصّب، آدم‌پرستی، حسّ حقارت، خُرافه و... و خصوصاً از بُت‌های ذهنی و موروثی پاک نشود، بر بام بلند آزادی نخواهد ایستاد و این از سنّت‌های الهی در جامعه و تاریخ است که شرق و غرب و مسلمان و کافر هم ندارد!</span>

<span dir="rtl">نکتۀ شایان ذکر دیگر، این که: جریان نداشتن آزادی در هر جامعه‌ای، مانع اصلی بر سرِ راه آزادی فرد در آن جامعه است.</span><ref><span dir="rtl">این دیدگاه در عصر جدید، ظاهراً نخستین بار توسط کانت، مطرح شده است (ر.ک: نقد و تحلیل جباریت: ص۱۲۹).</span></ref> <span dir="rtl">صاحب‌نظران این حوزه در اروپا، کم‌تر از سه قرن است که به چنین نتیجه‌ای رسیده‌اند؛ اما ـ چنان که نشان دادیم ـ قرآن‌پژوهان بر این باورند که قرآن کریم، به کمالْ رسیدنِ شخصیت و اخلاق فرد را تنها در بستر تعالی اجتماعی (همبستگی اجتماعی، آزادی تصمیم‌گیری و انتخاب، رفاه نسبی همگان و...) امکان‌پذیر دانسته است. همبستگی و هماهنگی و برابری اجتماعی در بهره‌مندی از حقوق، در این دیدگاه، آن اندازه مهم است که برخی مفسّران بزرگ قرآن معتقدند بر پایۀ آیات الهی، تفرقه‌گرایی و عدم تلاش در وحدت اجتماعی و انسانی، ناقض و مُنافی تقواست</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: المیزان في تفسیر القرآن: ج۴ ص۱۳۴ – ۱۳۵ (ذیل آیۀ ۲۰۰ از سورۀ آل عمران) و ج۷ ص۳۸۹ (ذیل آیۀ ۱۵۹ از سورۀ انعام).</span></ref> <span dir="rtl">و جامعۀ پیشنهادی قرآن، «مدینةُ الأحرار / شهر مردمان آزاد» و «مدینةُ الجماعة / شهر همبستگی و همزیستی» است.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: تعلیقات علامه ابو الحسن شَعرانی بر شرح اُصول الکافی مازندرانی (ج۵ ص۲۵۷ و ج۱ ص۲۴۴).</span></ref>

<span dir="rtl">سخن پایانی، این که: بشر، دست کم از عصر کنفوسیوس (حدود پانصد سال قبل از میلاد)، به این آگاهی دست یافته است که بزرگ‌ترین ظلم، ظلم به واژه‌هاست</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: کنفویوس، یاسپرس: ص۴۸ – ۴۹. نیز، ر.ک: المیزان: ج۱ ص۲۷۱ (ذیل آیۀ ۲۴ از سورۀ بقره)، ده گفتار، مطهری: ج۱ ص۱۴۴ (ابتذال واژه‌ها).</span></ref> <span dir="rtl">و نگرشی کوتاه به تاریخ آزادی‌های سیاسی ـ اجتماعی در جوامع انسانی نشان می‌دهد که سوگمندانه، در شرق و غرب عالم، به این واژۀ زندگی‌بخش (آزادی)، ظلم فراوان رفته است: چه آن‌ جا که استعمارگران غربی بر استعمار خویش و بر بردگی جدید، نام آزادی نهادند و چه آن‌جا که بلوک شرق، کمونیزم را اوج آزادی طبقۀ کارگر و کشاورز نامید و خلاصه: هر کار بدی را به نام آزادی، قالب زدند و مرتکب شدند.</span><ref><span dir="rtl">ر.ک: بحران دنیای متجدّد، گنون: ص۴۵.</span></ref>

<span id="نگاه-اجمالی"></span>
== <span dir="rtl">نگاه اجمالی</span> ==

<span dir="rtl">در این مدخل، ابتدا از دیدگاه برخی آیات و احادیث، اهمّیت «آزادی» نشان داده شده و سپس آزادی انسان و پس از آن، آزادی عقیده و آزادی گفتگو و تعقّل و آزادی انتخاب همسر و محل سکونت و... از دیدگاه متون (نُصوص) دینی ارائه گردیده است. به آزادی سیاسی نیز پرداخته و در ذیل آن به آزادی بیعت و انتخاب حاکم و آزادی مخالفان سیاسی و آزادی انتقاد و مطالبۀ حقوق شهروندی و آزادی شرکت در جنگ و... اشاره شده</span> ‌<span dir="rtl">است (هر چند در این دو فصل، کار فقهی، مورد نظر نبوده است). آزادی بیان (و آزادی پس از بیان) و نیز جریان آزاد اطّلاع</span>‌<span dir="rtl">رسانی و نظام پاسخگویی نیز همین جا در ذیل آزادی سیاسی یاد شده</span>‌<span dir="rtl">اند. در چند بخش کوچک هم به آزادی</span>‌<span dir="rtl">های فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی (مانند: آزادی انتخاب وطن و مَسکن و آزادی سفر و رفت و آمد و آزادی تجارت و مالکیّت) اشاره شده</span> ‌<span dir="rtl">است.</span>

<span dir="rtl">گفتنی است آزادی - چنان که گذشت -، مانند دیگر چیزها، مرزها و حدودی معیّن دارد، از جمله: رعایت آزادی دیگران و پا فراتر ننهادن از حقّ خویش. شماری از آیات قرآن و بویژه نهی</span>‌<span dir="rtl">های الهی - که در نظر اوّل، مُنافی برخی آزادی</span>‌<span dir="rtl">ها به نظر می</span>‌<span dir="rtl">رسند -، ناظر به همین مرزها هستند.</span><ref><span dir="rtl">مانند آیاتی که برای آزادی گفتار و بیان، حد و مرز نهاده و از: نسبت دادن حرف</span>‌<span dir="rtl">ها و برداشت</span>‌<span dir="rtl">های خویش به خدا، دروغ گفتن، بی</span>‌<span dir="rtl">ارزش جلوه دادنِ داشته</span>‌<span dir="rtl">های مردم و گم</span>‌<span dir="rtl">راه کردن دیگران، باز داشته</span>‌<span dir="rtl">اند (ر.ک: نور: آیۀ ۱۵، نحل: آیۀ ۱۱۶، هود: آیۀ ۸۵، نساء: آیۀ ۹۴ و...).</span></ref>

<span id="الفصل-الأول-حریة-الإنسان-و-أهميتها"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الأَوَّل: حُرِّیَّةُ الإنسانِ و أهَمِّيَّتُها</span> =

<span dir="rtl">فصل یکم</span><span dir="rtl">: آزادی انسان و اهمّیت آن</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللّٰهَ وَ لَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۶۴</span>.</ref>

<span dir="rtl">(بگو: «اى اهل کتاب! بياييد بر سر سخنى که در ميان ما و شما يک</span>‌<span dir="rtl">سان است، بِايستيم (توافق کنیم) که: جز خدا را نپرستيم و چيزى را شريک او نگردانيم و بعضى از ما، بعضى ديگر را به جاى خدا، پروردگار خویش نگيرد». پس اگر [این پیشنهاد را] نپذیرفتند، بگوييد: «شاهد باشيد که ما مسالمت</span>‌<span dir="rtl">جوییم [نه شما]»).</span>

<span dir="rtl">(مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ الْكِتَابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَاداً لِي مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَ بِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ).</span><ref><span dir="rtl">آل</span>‌ <span dir="rtl">عمران: ۷۹.</span></ref>

<span dir="rtl">(از هيچ بشرى پذیرفته نیست که خدا به او کتاب و حکمت و نبوّت بدهد، آن گاه به مردم بگويد: «بندگان من باشيد، نه [بندگان] خدا»؛ بلکه [باید بگويد] «مردمى [الهى و] ربّانى باشيد، به همان گونه که کتاب خدا را ياد می</span>‌<span dir="rtl">دهید و ياد می</span>‌<span dir="rtl">گیرید»).</span>

<span dir="rtl">(وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اُعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللّٰهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ).</span><ref><span dir="rtl">النحل: ۳۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(و در حقيقت، در ميان هر امّتى، فرستاده</span>‌<span dir="rtl">اى بر انگيختيم [تا بگويد] که: «خدا را بپرستيد و از طاغوت بپرهيزيد». پس، از آنان، کسى است که خدا [او را] هدايت کرده و از آنان، کسى است که شایستۀ [عنوان] گم</span>‌<span dir="rtl">راهى است. اکنون، در زمين بگرديد و ببينيد که فرجام تکذيب کنندگان [پیام</span>‌<span dir="rtl">های خدا]، چه بوده است).</span>

<span dir="rtl">(وَ هَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ * فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ * وَ مَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ * فَكُّ رَقَبَةٍ * أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ * يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ * أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ * ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ * أُولٰئِكَ أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ).</span><ref><span dir="rtl">البلد: ۱۰ _ ۱۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(و هر دو راه [خير و شر] را به انسان نشان داديم * ولى نخواست از آن گردنه[ى سخت] بگذرد! * و تو چه مى</span>‌<span dir="rtl">دانى که آن گردنه[ى سخت] چيست؟ * بنده</span>‌<span dir="rtl">اى را آزاد کردن * يا در روز گرسنگى، طعام دادن * به يتيمى خويشاوند * يا به بينوايى خاک</span>‌<span dir="rtl">نشين. * پس از اين [دو کار]، در زمرۀ کسانى خواهد بود که ايمان آوردند و يکديگر را به شکيبايى و مهربانى سفارش کردند. * اينان، بهشتيانِ خوش</span>‌<span dir="rtl">بخت اند).</span>

<span dir="rtl">(وَ مَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَ اجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّاً وَ اجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۷۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(چه موجب شده است که در راه خدا و براى رهايى مردان و زنان و فرزندان تحت اِستضعاف [که ستمگران، هر گونه راه چاره را بر آنان بسته</span>‌<span dir="rtl">اند]، نمى</span>‌<span dir="rtl">جنگيد؛ همانانی که همواره مى</span>‌<span dir="rtl">گويند: «پروردگارا! ما را از اين شهرى که اهلش ستمکارند، بيرون بِبَر و از سوى خود، سرپرستى بر ما بگمار»؟!).</span>

<span dir="rtl">(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ</span>‌<span dir="rtl">).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۱۵۷.</span></ref>

<span dir="rtl">([و رحمت می‌ورزم بر] آنها که از اين فرستاده، پيامبر درس نخوانده - که [نشانِ] او را نزد خود، در تورات و انجيل، نوشته مى</span>‌<span dir="rtl">يابند - پيروى مى</span>‌<span dir="rtl">کنند؛ [همان پيامبرى که] آنان را به کار پسنديده، فرمان مى</span>‌<span dir="rtl">دهد و از کار ناپسند، باز مى</span>‌<span dir="rtl">دارد و براى آنان، چيزهاى پاکيزه را حلال و چيزهاى ناپاک را حرام مى</span>‌<span dir="rtl">گردانَد و از [دوش] آنان، قيد و بندهايى را که بر آنان بوده است، بر می</span>‌<span dir="rtl">دارد. پس کسانى که به او ايمان آوردند و بزرگش داشتند و يارى</span>‌<span dir="rtl">اش کردند و نورى را که با او نازل شده است، پيروى کردند، آنان، همان رستگاران اند).</span>

<span dir="rtl">(إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سَاءَتْ مَصِيراً *... وَ مَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِراً إِلَى اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ وَ كَانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۹۷ _ ۱۰۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(کسانى که فرشتگان، جانشان را مى</span>‌<span dir="rtl">گيرند، در حالی که ستمکار به خود بوده</span>‌<span dir="rtl">اند، [فرشتگان به آنها] مى</span>‌<span dir="rtl">گويند: «مگر در چه [حال] بوديد [که ستمکار می</span>‌<span dir="rtl">میرید]؟». مى</span>‌<span dir="rtl">گویند: ما در زمين از مستضعفان بوديم. مى</span>‌<span dir="rtl">گويند: «مگر زمينِ خدا وسيع نبود تا در آن، مهاجرت کنيد؟!». پس آنان جايگاهشان دوزخ است، که بد سرانجامى است! *... و هر کس در راه [خُشنودی] خدا هجرت کند، جاهاى امنِ فراوان در زمین و [نیز] گشایشی [در کار خویش] مى</span>‌<span dir="rtl">يابد و هر کس به قصد مهاجرت به سوى خدا و پيامبر او، از خانۀ خود بيرون رود، سپس مرگش فرا رسد، پاداش او بر عهدۀ خداست و البتّه خداوند، آمرزندۀ مهربان است).</span>

<span dir="rtl">(قَالَ كَلَّا فَاذْهَبَا بِآيَاتِنَا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ * فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ فَقُولَا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ * أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ... وَ تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ).</span><ref><span dir="rtl">الشعراء: ۱۵ _ ۱۷ و ۲۲ و راجع الأعراف: ۱۰۳ _ ۱۰۵ و ۱۳۰ و ۱۳۴، الدخان: ۱۷ _ ۱۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(گفت: چنين نيست! پس شما دو نفر، آيات ما را ببريد. به يقين، ما همراه شما کاملاً شنونده</span>‌<span dir="rtl">ايم. * پس به نزد فرعون بروید و بگوييد: «همانا ما فرستادۀ پروردگار جهانيانيم، با اين پيام که بنى‌ اسرائيل را با ما بفرست [تا به سوى موطن اصلى خود برويم]... و [آيا] اين نعمتی است که منّتش را بر من مى</span>‌<span dir="rtl">نهى که بنى اسرائيل را به بردگى گرفته</span>‌<span dir="rtl">اى [در حالى که من نيز از آنها هستم؟!]).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

# <span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: إنَّ النّاسَ مِن عَهدِ آدَمَ علیه السلام إلیٰ یَومِنا هٰذا مِثلُ أسنانِ المُشطِ، لا فَضلَ لِلعَرَبِيِّ عَلَی العَجَمِيِّ و لا لِلأَحمَرِ عَلَی الأَسوَدِ إلّا بِالتَّقویٰ.</span><ref><span dir="rtl">الاختصاص: ص۳۴۱، بحارالأنوار: ج۲۲ ص۳۴۸ ح۶۴ و راجع مسند الشهاب للقضاعي: ج۱ ص۱۴۵ ح۱۹۴.</span></ref>

 

# <span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مردم، از روزگار آدم علیه السلام تا به امروز، همچون دندانه</span>‌<span dir="rtl">های شانه [با هم برابرِ] اند. عرب بر عجم و سفید بر سیاه، برتری ندارد، مگر با پرهیزگاری [تشخیص آن با خداست].</span>

 

<ol start="2" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنَّ النّاسَ کُلُّهُم أحرارٌ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۶ ص۱۹۵ ح۵، تهذیب الأحکام: ج۸ ص۲۳۵ ح۸۴۵، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۱۴۱ ح۳۵۱۵، کلّها عن سنان عن الإمام الصادق عنه علیهم السلام.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="2" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: مردم، همه آزادند.</span></li></ol>

 

<ol start="3" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ في وَصيَّتِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام _: لا تَکُن عَبدَ غَيرِكَ و قَد جَعَلَكَ اللهُ</span>‌ <span dir="rtl">حُرّاً.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۳۱، تحف العقول: ص۷۷، ربيع الأبرار: ج۱ ص۴۰۷، دستور معالم الحکم: ص۷۳ و فیه «خلقك» بدل «جعلك».</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="3" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در سفارش به پسرش حسن علیه السلام -: بندۀ ديگرى مباش، که خدا تو را آزاد قرار داده است.</span></li></ol>

 

<ol start="4" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي: خَطَبَ أميرُ المُؤمِنينَ علیه السلام فَحَمِدَ اللهَ و أثنیٰ عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أيُّهَا النّاسُ! إنَّ آدَمَ علیه السلام لَم يَلِد عَبداً و لا أمَةً، و إنَّ النّاسَ كُلُّهُم أحرارٌ، و لٰكِنَّ اللهَ خَوَّلَ بَعضَكُم بَعضاً، فَمَن كانَ لَهُ بَلاءٌ فَصَبَرَ فِي الخَيرِ، فَلا يَمُنَّ بِهِ عَلَى اللهِ عزّ و جلّ. ألا و قَد حَضَرَ شَيءٌ و نَحنُ مُسَوّونَ فيهِ بَينَ الأَسوَدِ وَ الأَحمَرِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافی: ج۸ ص۶۹ ح۲۶، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۱۳۴ ح۱۰۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="4" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی: امير مؤمنان علیه السلام سخنرانی [آغاز] کرد و پس از ستايش و ثناى خدا فرمود: «اى مردم! آدم علیه السلام نه غلامی به دنيا آورد و نه کنيزى. مردم، همه آزادند؛ امّا خداوند، برخى از شما را به خدمت برخى ديگر در آورد. پس هر که را بلايى رسد و به خوبى در آن شکيبايى کند، نبايد به خاطر آن [شکیبایی]، بر خداوند عزّ و جلّ منّت نهد. بدانيد که مالى [به بیت المال] رسيده است و ما آن را ميان سياه و سفيد، به يک</span>‌<span dir="rtl">سان تقسيم خواهيم کرد».</span></li></ol>

 

<ol start="5" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنّي _ وَ اللهِ _ لَو لَقيتُهُم واحِداً و هُم طِلاعُ الأَرضِ</span><ref><p><span dir="rtl">طِلاعُ الأرضِ: أي ما يَملَؤها (النهاية: ج۳ ص۱۳۳ «طلع»).</span></p></ref> <span dir="rtl">كُلِّها، ما بالَيتُ و لَا استَوحَشتُ، و إنّي مِن ضَلالِهِمُ الَّذي هُم فيهِ وَ الهُدَى الَّذي أنَا عَلَيهِ لَعَلیٰ بَصيرَةٍ مِن نَفسي و يَقينٍ مِن رَبّي، و إنّي إلیٰ لِقاءِ اللهِ لَمُشتاقٌ، و لِحُسنِ ثَوابِهِ لَمُنتَظِرٌ رَاجٍ. و لٰكِنَّني آسیٰ أن يَلِيَ أمرَ هٰذِهِ الاُمَّةِ سُفَهاؤُهَا و فُجّارُها؛ فَيَتَّخِذوا مالَ اللهِ دُوَلاً،</span><ref><p><span dir="rtl">دُوَلاً: جمع دُولَة _ بالضمّ _، و هو ما یُتَداوَل من المال فیکون لِقَوم دون قَوم (النهایة: ج۲ ص۱۴۰ «دول»).</span></p></ref> <span dir="rtl">و عِبادَهُ خَوَلاً،</span><ref><p><span dir="rtl">خَوَلاً: أي خَدَماً و عبیداً (النهایة: ج۲ ص۸۸ «خول»).</span></p></ref> <span dir="rtl">وَ الصّالِحينَ حَرباً، وَ الفاسِقينَ حِزباً.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الكتاب ۶۲، الغارات: ج۱ ص۳۱۹ نحوه</span>‌<span dir="rtl">، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۵۹۷ ح۷۴۳؛ تفسير الآلوسي: ج۳ ص۱۲۳ و لیس فیه ذیله من «و لٰکنّني».</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="5" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: به خدا سوگند، اگر يک</span>‌<span dir="rtl">تنه با آنان رو به رو مى</span>‌<span dir="rtl">شدم و آنها سراسرِ زمين را پُر مى</span>‌<span dir="rtl">کردند، نه باکى داشتم و نه مى</span>‌<span dir="rtl">هراسيدم؛ چرا که من بر گم</span>‌<span dir="rtl">راهى آنان و ره</span>‌<span dir="rtl">يافتگى خويش، نيک آگاهم، با بصيرت درونم و يقينی از جانب پروردگارم. من به ديدار خداوند، بسى مشتاقم و چشم به راه و اميدوار به پاداش نيکوى او هستم. اندوه من، اين است که بى</span>‌<span dir="rtl">خردان و نابه</span>‌<span dir="rtl">کاران، کار اين امّت را به دست گيرند و مال خدا را ميان خويش دست به دست گردانند و بندگان او را بردگان خويش پندارند و نيکوکاران را دشمن و بدکرداران را دار و دستۀ خود گيرند.</span></li></ol>

 

<ol start="6" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: إنَّ قَوماً عَبَدُوا اللهَ رَغبَةً فَتِلكَ عِبادَةُ التُّجّارِ، و إنَّ قَوماً عَبَدُوا اللهَ رَهبَةً فَتِلكَ عِبادَةُ العَبيدِ، و إنَّ قَوماً عَبَدُوا اللّهَ شُكراً فَتِلكَ عِبادَةُ الأَحرارِ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحکمة ۲۳۷، تحف العقول: ص۲۴۶ عن الإمام الحسين علیه السلام بزيادة «و هي أفضل العبادة» في آخره، بحار الأنوار: ج۴۱ ص۱۴ ح۴؛ ربيع الأبرار: ج۲ ص۱۴۰ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="6" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: گروهى، خداوند را از سرِ اميد پرستيدند و اين، پرستش بازرگانان است. گروهی، خداوند را از سرِ ترس پرستیدند و اين، پرستش بردگان است، و گروهى، او را از سرِ سپاس پرستيدند و اين، پرستش آزادگان است.</span></li></ol>

 

<ol start="7" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ العُبّادَ ثَلاثَةٌ: قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عزّ و جلّ خَوفاً فَتِلكَ عِبادَةُ العَبيدِ، و قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ _ تَبارَكَ و تَعالیٰ _ طَلَبَ الثَّوابِ فَتِلكَ عِبادَةُ الاُجَراءِ، و قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عزّ و جلّ حُبّاً لَهُ فَتِلكَ عِبادَةُ الأَحرارِ؛ و هِيَ أفضَلُ العِبادَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافی: ج۲ ص۸۴ ح۵ عن هارون بن خارجة، بحار الأنوار: ج۷۰ ص۲۵۵ ح۱۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="7" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: [همانا] عبادتگران، سه دسته اند: گروهى، خداوند عزّ و جلّ را از سرِ ترس، عبادت مى</span>‌<span dir="rtl">کنند. اين، عبادت بردگان است. گروهى، خداوندِ بلندمرتبه و والا را به امید پاداش، عبادت مى</span>‌<span dir="rtl">کنند. اين، عبادت مزدبگیران است، و گروهى، خداوند عزّ و جلّ را به خاطر عشق به او مى</span>‌<span dir="rtl">پرستند. اين، عبادت آزادگان و برترين عبادت است.</span></li></ol>

 

<ol start="8" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المناقب لابن شهرآشوب عن أنس: حَيَّت جارِيَةٌ لِلحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ علیه السلام بِطاقَةِ رَيحانٍ، فَقالَ لَها: أنتِ حُرَّةٌ لِوَجهِ اللهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقُلتُ لَهُ في ذٰلِكَ! فَقالَ: أدَّبَنَا اللهُ تَعالیٰ فَقالَ: (إِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا)</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۸۶.</span></ref> <span dir="rtl">الآيَةَ، و كانَ أحسَنَ مِنها إعتاقَها.</span><ref><span dir="rtl">المناقب لابن شهرآشوب: ج۴ ص۱۸، نثر الدرّ: ج۱ ص۳۳۵ و الخبر فیه ورد في شأن الإمام الحسين علیه السلام نحوه، بحار الأنوار: ج۴۳ ص۳۴۳ ح۱۵؛ ربيع الأبرار: ج۲ ص۲۹۸ نحوه.</span></ref>

<ol start="8" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المناقب، ابن شهرآشوب - به نقل از اَنَس -:</span>‌ <span dir="rtl">یکی از کنیزان [امام] حسن بن علی علیه السلام، با [اِهدای] دسته</span>‌<span dir="rtl">گُلی، به ایشان سلام گفت. حسن علیه السلام به او فرمود: «تو به خاطر خدا آزادی!».</span></li></ol>

<span dir="rtl">من در این باره به ایشان اعتراض کردم. فرمود: «خداوند متعال، ما را ادب آموخته است، آن جا که می</span>‌<span dir="rtl">فرماید: (هنگامی که کسی به شما سلامی گفت، با بهتر از آن، پاسخ گویید) و بهتر از آن دسته</span>‌<span dir="rtl">گل، آزادی او بود».</span>

<ol start="9" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام _ فِى الرَّجُلِ يُعتِقُ المَملوكَ _: إنَّ اللهَ عزّ و جلّ يُعتِقُ بِكُلِّ عُضوٍ مِنهُ عُضواً مِنَ النّارِ. و يُستَحَبُّ لِلرَّجُلِ أن يَتَقَرَّبَ إلَى اللهِ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ و يَومَ عَرَفَةَ بِالعِتقِ وَ الصَّدَقَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافی: ج۶ ص۱۸۰ ح۱ عن حفص بن البَختري، تهذیب الأحکام: ج۸ ص۲۱۶ ح۷۶۸، دعائم الإسلام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۳۰۱ ح۱۱۳۲ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="9" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام - در بارۀ کسی که بنده</span>‌<span dir="rtl">ای را آزاد کند -: خداوند عزّ و جلّ در برابر هر عضو از بدن آن بنده[ى آزاد شده]، عضوى از بدن آزاد کننده</span>‌<span dir="rtl">اش را از آتش دوزخ مى</span>‌<span dir="rtl">رَهانَد و مستحب است که هر کسى، در شب و روز عَرَفه، با آزاد کردن [بنده</span>‌<span dir="rtl">اى] يا دادن صدقه، به خداوند، تقرّب جويد.</span></li></ol>

 

<ol start="10" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح البخاري عن أبي ذرّ: سَأَلتُ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله: أيُّ العَمَلِ أفضَلُ؟ قالَ: إيمانٌ بِاللّهِ و جِهادٌ في سَبيلِهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قُلتُ: فَأَيُّ الرِّقابِ أفضَلُ؟ قالَ: أغلاها ثَمَناً و أنفَسُها عِندَ أهلِها.</span>

<span dir="rtl">قُلتُ: فَإن لَم أفعَل؟ قالَ: تُعينُ صانِعاً، أو تَصنَعُ لِأَخرَقَ.</span><ref><span dir="rtl">الأخرَق: الجاهل بما یجب أن یَعمله، و لم یکن في یَدَیه صَنعَة یکتسب بها (النهایة: ج۲ ص۲۶ «خرق»).</span></ref>

<span dir="rtl">قالَ: فَإن لَم أفعَل؟ قالَ: تَدَعُ النّاسَ مِنَ الشَّرِّ؛ فَإنَّها صَدَقَةٌ تَصَدَّقُ بِها عَلیٰ نَفسِكَ.</span><ref><span dir="rtl">صحيح البخاری: ج۲ ص۸۹۱ ح۲۳۸۲، صحيح مسلم: ج۱ ص۶۲ ح۱۱ نحوه؛ دعائم الإسلام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۳۰۲ ح۱۱۳۴ نحوه و راجع الخصال: ص۵۲۴ ح۱۳.</span></ref>

<ol start="10" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح البخاری - به نقل از ابو ذر -:</span>‌ <span dir="rtl">از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم: برترین عمل چیست؟ فرمود: «ایمان آوردن به خدا و جهاد کردن در راه او».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: [ثواب آزاد کردنِ] کدام بنده (بَرده) بالاتر است؟ فرمود: «آن که قیمتش بیشتر و نزد مردم عزیزتر باشد».</span>

<span dir="rtl">گفتم: اگر نتوانستم این کار را انجام دهم [چه کنم]؟ فرمود: «پیشه</span>‌<span dir="rtl">وری (/ صنعتگری) را یاری کن یا به کسی که کاری بلد نیست، کاری یاد بده (حرفه‌ای بیاموز)».</span>

<span dir="rtl">گفتم: اگر این کار را هم نتوانستم انجام بدهم [چه کنم]؟ فرمود: «شرّی به مردم نرسان، که این، در واقع،</span> ‌<span dir="rtl">صدقه</span>‌<span dir="rtl">ای است که به خودت می</span>‌<span dir="rtl">دهی (به دست خودت می</span>‌<span dir="rtl">رسد)».</span>

<span dir="rtl">راجع: هٰذه الموسوعة: ج31 (عنوان «الحقوق» / حقوق الإنسان).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش‌نامه: ج۳۱ (مدخل «حقوق» / حقوق انسان).</span>

<span id="الفصل-الثاني-الحریة-الاجتماعیة"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الثّاني: الحُرِّیَّةُ الاِجتِماعِیَّةُ</span> =

<span dir="rtl">فصل دوم</span><span dir="rtl">: آزادی اجتماعی</span>

<span id="حریة-الاعتقاد"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۱: حُرِّیَّةُ الاِعتِقادِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۱</span><span dir="rtl">: آزادی عقیده</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا وَ اللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۲۵۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(هيچ اجبارى در [پذیرش] دین نيست و راه از بيراهه به خوبى آشکار شده است. پس هر کس به طاغوت، کفر ورزد (جبّاری را اطاعت نکند) و به خدا ايمان آورد، به يقين، به دستاويزى استوار - که آن را گسستى نيست - چنگ زده است، و البتّه خداوند، شنواى داناست).</span>

<span dir="rtl">(قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ * لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ * وَ لَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * وَ لَا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ * وَ لَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ).</span><ref><span dir="rtl">الکافرون: ۱ _ ۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(بگو: اى کافران! * من آنچه را شما مى</span>‌<span dir="rtl">پرستيد، نمى</span>‌<span dir="rtl">پرستم * و شما [نیز] آنچه را من مى</span>‌<span dir="rtl">پرستم، نمى</span>‌<span dir="rtl">پرستيد * و نه من هرگز آنچه را شما پرستش کرده</span>‌<span dir="rtl">ايد، مى</span>‌<span dir="rtl">پرستم * و نه شما هرگز آنچه را من مى</span>‌<span dir="rtl">پرستم، مى</span>‌<span dir="rtl">پرستيد * آيين شما براى خودتان و آيين من براى خودم).</span>

<span dir="rtl">(وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللّٰهُ رَبُّنَا وَ رَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمُ اللّٰهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ).</span><ref><span dir="rtl">الشوری: ۱۵ و راجع الأنعام: ۱۴۸ _ ۱۴۹.</span></ref>

<span dir="rtl">(به من فرمان داده شده که میان شما به عدالت، حکم کنم. خداوند، پروردگار ما و پروردگار شماست. اعمال ما برای ما و اعمال شما برای شماست. ما و شما حجّتی بر یکدیگر نداریم. خدا ميان ما را جمع مى</span>‌<span dir="rtl">کند و فرجام [همۀ ما]، به سوى اوست).</span>

<span dir="rtl">(وَ لَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ * وَ مَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللّٰهِ)</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">یونس: ۹۹.</span></ref>

<span dir="rtl">(و اگر پروردگار تو مى</span>‌<span dir="rtl">خواست، بی گمان، همۀ کسانی که در زمين اند، يک</span>‌<span dir="rtl">سر، ايمان مى</span>‌<span dir="rtl">آوردند. پس آيا تو مردم را مجبور مى</span>‌<span dir="rtl">کنى که مسلمان باشند؟! * و هیچ کس را نسِزَد که جز به اذن خدا، ایمان بیاورد).</span>

<span dir="rtl">(وَ لَوْ شَاءَ اللّٰهُ مَا أَشْرَكُوا وَ مَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَ مَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ).</span><ref><span dir="rtl">الأنعام: ۱۰۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(و اگر خدا می‌خواست، آنها مشرک نمی‌شدند و ما تو را نگهبان بر آنها قرار نداده‌ایم و تو متکفّل [و مسئول ایمان] آنها نیستی).</span>

<span dir="rtl">(قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۸۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(سران قومش که تکبّر می ورزیدند، گفتند: ای شعیب! تو را و کسانی را که با تو ایمان آورده‌اند، [از شهرمان] بیرون می کنیم، مگر این که به دین ما برگردید. گفت: حتّی اگر برایمان ناخوشایند باشد؟!).</span>

<span dir="rtl">(وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ).</span><ref><span dir="rtl">الکهف: ۲۹.</span></ref>

<span dir="rtl">(و بگو: [این] حقّی است که از سوی پروردگارتان رسیده است. اکنون، هر که خواست، ایمان بیاورد و هر که خواست، کافر شود).</span>

<span dir="rtl">(أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللّٰهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً).</span><ref><span dir="rtl">الرعد: ۳۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(آیا آنان که ایمان آورده‌اند، به این یقین نرسیده‌اند که خدا، اگر بخواهد، همۀ مردم را هدایت می‌کند؟!).</span>

<span dir="rtl">(قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَ مَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ).</span><ref><span dir="rtl">الأنعام: ۱۰۴.</span></ref>

<span dir="rtl">(از جانب پروردگارتان، برای شما، روشنگری</span>‌<span dir="rtl">هایی شده است. اکنون هر کس بینایی را برگزید، به سود خودش است و هر کس نابینا ماند، به زیان خودش است و من نگهبان شما نیستم).</span>

<span dir="rtl">(إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ).</span><ref><span dir="rtl">القصص: ۵۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(تو، به راستی، نمی</span>‌<span dir="rtl">توانی هر کس را که دوست داری، هدایت کنی؛ بلکه خداست که هر کس را بخواهد، هدایت می</span>‌<span dir="rtl">کند و او هدایت</span>‌<span dir="rtl">یافتگان را بهتر می</span>‌<span dir="rtl">شناسد).</span>

<span dir="rtl">(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).</span><ref><span dir="rtl">المائدة: ۱۰۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(ای کسانی که اسلام آورده</span>‌<span dir="rtl">اید! مُراقب [ایمان و اعمال] خودتان باشید. اگر شما هدایت یافته باشید، آن که گم</span>‌<span dir="rtl">راه است، نمی</span>‌<span dir="rtl">تواند آسیبی به [هدایتِ] شما برساند. بازگشت همۀ شما به سوی خداست و او شما را به [خوب و بدِ] اعمالتان آگاه می</span>‌<span dir="rtl">سازد).</span>

<span dir="rtl">(إِنَّا أَنزَلنا عَلَيكَ الكِتابَ لِلنَّاسِ بِالحَقِّ فَمَنِ اهتَدىٰ</span>‌ <span dir="rtl">فَلِنَفسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيها وَ ما أَنتَ عَلَيهِم بِوَكيل)</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><span dir="rtl">الزمر: ۴۱ و راجع الإسراء: ۵۴، الفرقان: ۴۳، یونس: ۱۰۸، الأنعام: ۶۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(حقيقت، اين است که ما اين کتاب را به حق به خاطر مردم بر تو فرو فرستاديم. پس هر که هدايت يابد، به سود خويش هدايت يافته، و هر که گم</span>‌<span dir="rtl">راه گردد، جز اين نيست که به زيان خود گم</span>‌<span dir="rtl">راه مى</span>‌<span dir="rtl">شود، و تو متکفّل امور آنها نيستى [تا موظّف به مؤمن کردن آنها باشى، که فقط کار خداوند است]).</span>

<span dir="rtl">(قالَ يا قَومِ أَ رَأَيتُم إِن كُنتُ عَلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">بَيِّنَةٍ مِن رَبِّي وَ آتاني</span>‌ <span dir="rtl">رَحمَةً مِن عِندِهِ فَعُمِّيَت عَلَيكُم أَ نُلزِمُكُمُوها وَ أَنتُم لَها كارِهُونَ).</span><ref><span dir="rtl">هود: ۲۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(گفت: ای قوم من! آیا هیچ اندیشیده</span>‌<span dir="rtl">اید که شاید من از سوی پروردگارم دلیلی روشن داشته باشم و مرا از نزد خود، رحمتی بخشیده باشد که بر شما پوشیده است؟! آیا ما می</span>‌<span dir="rtl">توانیم شما را در حالی که از آن [دینْ] اکراه دارید، به آن وادار کنیم؟!).</span>

<span dir="rtl">(نَحنُ أَعلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَمَا أَنتَ عَلَيهِم بِجَبَّارٍ فَذَكِّر بِالقُرآنِ مَن يَخَافُ وَعِيدِ).</span><ref><span dir="rtl">ق: ۴۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(ما به آنچه مى</span>‌<span dir="rtl">گويند، داناتريم و تو وادار کنندۀ آنها با زور نيستى. پس هر که را از تهدیدِ [عذابِ] من مى</span>‌<span dir="rtl">ترسد، با قرآن اندرز ده).</span>

<span dir="rtl">(لَيسَ لَكَ مِنَ الأَمرِ شَيءٌ أَو يَتُوبَ عَلَيهِم أَو يُعَذِّبَهُم فَإِنَّهُم ظَالِمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۱۲۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(چيزى از کار آنان، به دست تو نيست. يا خداوند، باز به آنها توجّه می</span>‌<span dir="rtl">کند [و می</span>‌<span dir="rtl">بَخشدشان] و یا عذابشان می</span>‌<span dir="rtl">نمايد؛ چرا که آنها ستمکارند).</span>

<span dir="rtl">(قُل أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِن تَوَلَّوا فَإِنَّمَا عَلَيهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيكُم مَا حُمِّلتُم وَإِن تُطِيعُوهُ تَهتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا البَلَاغُ المُبِينُ).</span><ref><span dir="rtl">النور: ۵۴ و راجع العنکبوت: ۱۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(بگو: از خدا اطاعت کنيد و از پيامبرش فرمان بريد. پس اگر سرپيچى نماييد، او (پيامبر) مسئول اعمال خويش است و شما مسئول اعمال خود هستید؛ امّا اگر از او اطاعت کنيد، هدايت خواهيد شد و بر [عهدۀ] پيامبر، چيزى جز پیام رساندنِ آشکار نيست).</span>

<span dir="rtl">(مَن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَد أَطَاعَ اللهَ وَمَن تَوَلَّى فَمَا أَرسَلنَاكَ عَلَيهِم حَفِيظًا).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۸۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(هر که از پيامبر فرمان بَرَد، از خدا فرمان برده است و هر که روى گردانَد، [بِدان که] ما تو را بر آنان، نگهبان نفرستاده</span>‌<span dir="rtl">ايم).</span>

<span dir="rtl">(لِكُلٍّ جَعَلنا مِنكُم شِرعَةً وَ مِنهاجاً وَ لَو شاءَ اللهُ لَجَعَلَكُم أُمَّةً واحِدَةً وَ لٰكِن لِيَبلُوَكُم في</span>‌ <span dir="rtl">ما آتاكُم فَاستَبِقُوا الخَيراتِ إِلَى اللهِ مَرجِعُكُم جَميعاً فَيُنَبِّئُكُم بِما كُنتُم فيهِ تَختَلِفُون</span>‌<span dir="rtl">).</span><ref><span dir="rtl">المائدة: ۴۸ و راجع الأنعام: ۸۲ _ ۸۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(براى هر يک از شما (امّت</span>‌<span dir="rtl">ها) شريعت و راه روشنى قرار داده</span>‌<span dir="rtl">ايم، در حالی که خدا اگر مى</span>‌<span dir="rtl">خواست، شما را يک امّت قرار مى</span>‌<span dir="rtl">داد؛ ولى [چنین نکرد</span>‌<span dir="rtl">] تا شما را در آنچه به شما داده است، بيازمايد. پس در کارهاى نیکو[ی اجتماعی]، بر يکديگر پيشى بگيريد. بازگشت [همۀ</span>‌<span dir="rtl">] شما به سوى خداست. آن گاه، در بارۀ آنچه در آن اختلاف مى</span>‌<span dir="rtl">کرديد، آگاهتان خواهد کرد).</span>

<span dir="rtl">(فَإِن أَعرَضُوا فَمَا أَرسَلنَاكَ عَلَيهِم حَفِيظًا إِن عَلَيكَ إِلَّا البَلَاغُ).</span><ref><span dir="rtl">الشوری: ۴۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(پس اگر روى بر تابند، ما تو را بر آنان، نگهبان نفرستاده</span>‌<span dir="rtl">ايم. بر عهدۀ تو، جز رسانيدن پيام نيست).</span>

<span dir="rtl">(فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ).</span><ref><span dir="rtl">الغاشیة: ۲۱ _ ۲۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(پس تذکّر ده، که تو فقط تذکّر دهنده</span>‌ <span dir="rtl">اى. بر آنان تسلّطى ندارى).</span>

<span dir="rtl">(إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۶۲ و راجع المائدة: ۶۸ و الحجّ: ۱۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(کسانی که اسلام آوردند و آنها که یهودی شدند و مسیحیان و صابئیان (پیروان یحیی)، هر کس به خدا و روز قیامت ایمان داشت و عمل صالح انجام داد، به یقین، اجرشان در پیش پروردگارشان محفوظ است و [در قیامت]، نه ترسی بر آنها هست و نه اندوهگین می</span>‌<span dir="rtl">شوند).</span>

<span dir="rtl">(وَلَقَدْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ * فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلىٰ خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ).</span><ref><span dir="rtl">المائدة: ۱۲ _ ۱۳.</span></ref>

<span dir="rtl">(خدا از بنى اسرائيل [بر لزوم اطاعت از آيينش و پيروى از موسى</span>‌<span dir="rtl">] پيمان گرفت، و از ميان آنان دوازده سرپرست بر انگیختيم [تا هر يک عهده</span>‌<span dir="rtl">دار امور قبيله</span>‌<span dir="rtl">اى از قبايل بنى اسرائيل باشد]، و خدا به آنان فرمود: يقيناً من با شمايم، اگر نماز را برپا داريد، و زکات بپردازيد، و به پيامبرانم ايمان آوريد، و آنان را پشتیبانی کنيد و به خدا قرضی نيکو دهيد، مسلّماً گناهانتان را پاک مى</span>‌<span dir="rtl">کنم، و شما را به بهشت</span>‌<span dir="rtl">هايى که از زيرِ [درختانِ</span>‌<span dir="rtl">] آن نهرها جارى است وارد می‌کنم. پس هر که از شما بعد از اين کافر شود، يقيناً راه راست را گم کرده است. * آنان را به سبب پيمان‌شکنی‌شان لعنت کرديم، و دل</span>‌<span dir="rtl">هايشان را بسيار سخت گردانيديم؛ کلمات خدا را از جايگاه اصلى</span>‌<span dir="rtl">اش [و معناى حقيقى</span>‌<span dir="rtl">اش] تغيير مى</span>‌<span dir="rtl">دهند، و بخشى از آنچه را [از معارف و احکام تورات</span>‌<span dir="rtl">] که به وسيله آن پند داده شده بودند، از ياد برده‌اند [و ناديده گرفته‌اند]، و همواره از خیانت آنان جز اندکى از ايشان [به پيمان‌ها] آگاه مى</span>‌<span dir="rtl">شوى. پس آنان را ببخش و به آنان روی خوش نشان بده؛ زيرا خدا نيکوکاران را دوست دارد).</span>

<span dir="rtl">(وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ).</span><ref><span dir="rtl">الکهف: ۲۹.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<span dir="rtl">(و بگو: [سخن</span>‌<span dir="rtl">] حق [که قرآن است</span>‌<span dir="rtl">] فقط از سوى پروردگار شماست؛ پس هر که خواست ايمان بياورد، و هر که خواست کافر شود).</span>

<span dir="rtl">(وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللهَ وَأَطِيعُونِ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۵۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(و آنچه را از تورات پيش از من بوده تصديق دارم و [آمده</span>‌<span dir="rtl">ام</span>‌<span dir="rtl">] تا برخى از چيزهايى را که [در گذشته به سزاى ستمکارى و گناهانتان</span>‌<span dir="rtl">] بر شما حرام شده حلال کنم، و براى شما نشانه</span>‌<span dir="rtl">اى [بر صدق رسالتم</span>‌<span dir="rtl">] از سوى پروردگارتان آورده</span>‌<span dir="rtl">ام؛ پس [اى بنى</span>‌<span dir="rtl">اسرائيل!] از خدا پروا کنيد و مرا فرمان بريد).</span>

<span dir="rtl">(قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلىٰ شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَىٰ سَبِيلًا).</span><ref><span dir="rtl">الإسراء: ۸۴.</span></ref>

<span dir="rtl">(بگو: هر کس بر پايه خلق و خوى و عادت</span>‌<span dir="rtl">هاى اکتسابى خود عمل مى</span>‌<span dir="rtl">کند، پس پروردگارتان به کسى که راه يافته</span>‌<span dir="rtl">تر است، داناتر است</span>‌<span dir="rtl">).</span>

<span dir="rtl">راجع: هٰذه الموسوعة: عنوان «الدین» و عنوان «الارتداد»،</span>

<span dir="rtl">و راجع أیضاً: فرهنگ قرآن: ج1 (آزادی / «آزادی انتخاب دین» و «آزادی اهل کتاب»).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: مدخل</span>‌<span dir="rtl">های «دین» و «ارتداد».</span>

<span dir="rtl">نیز، ر.ک: فرهنگ قرآن: ج۱ (آزادی / «آزادی انتخاب دین» و «آزادی اهل کتاب»).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="11" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الدرّ المنثور عن مجاهد: كانَ ناسٌ مِنَ الأَنصارِ مُستَرضَعينَ في بَني قُرَيظَةَ، فَثَبَتوا عَلیٰ دينِهِم، فَلَمّا جاءَ الإسلامُ أرادَ أهلوهُم أن يُكرِهوهُم عَلَى الإسلامِ، فَنَزَلَت: (لا إِكراهَ فِي الدِّين</span>‌<span dir="rtl">).</span><ref><p><span dir="rtl">الدرّ المنثور: ج۲ ص۲۰ نقلاً عن سعيد بن منصور، تفسیر الطبري: ج۳ الجزء۳ ص۱۵ نحوه.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="11" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الدرُّ المَنثور - به نقل از مجاهد -: در میان انصار (مردم مدینه) گروهی بودند که دورۀ شیرخوارگی</span>‌<span dir="rtl">شان را در [بیرون مدینه، در آغوش دایه</span>‌<span dir="rtl">هایی از یهودِ] بَنی قُرَیظه گذرانده و پس از آن نیز بر دین بَنی قُرَیظه [یعنی دین مادران رضاعی</span>‌<span dir="rtl">شان] مانده بودند. وقتی اسلام آمد، خانواده</span>‌<span dir="rtl">های آنها تصمیم گرفتند که آنها را به مسلمان شدن، وادار کنند. در چنین شرایطی، آیه نازل شد که: (هیچ اجباری در [پذیرفتن] دین نیست).</span></li></ol>

 

<ol start="12" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أسباب النزول عن مجاهد: كانَ ناسٌ مُستَرضَعينَ فِي اليَهودِ، قُرَيظَةَ وَ النَّضيرِ؛ فَلَمّا أمَرَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله بِإجلاءِ بَنِي النَّضيرِ قالَ أبناؤُهُم مِنَ الأَوسِ الَّذينَ كانوا مُستَرضَعينَ فيهِم: لَنَذهَبَنَّ مَعَهُم و لَنَدينَنَّ بِدينِهِم! فَمَنَعَهُم أهلُهُم و أرادوا أن يُكرِهوهُم عَلَى الإسلامِ، فَنَزَلَت: (لا إكراهَ فِي الدِّين) الآيَةُ.</span>‌<ref><p><span dir="rtl">أسباب النزول للواحدي: ص۸۷ ح۱۶۳، تفسیر الطبري: ج۳ الجزء۳ ص۱۵، تفسير الثعلبي: ج۲ ص۲۳۵ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="12" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">أسبابُ النُّزول - به نقل از مجاهد -: گروهی از مردم [مدینه] بودند که در شیرخوارگی، به دایه</span>‌<span dir="rtl">های یهود [از دو قبیلۀ] بنی قُرَیظه و بَنی نَضیر، سپرده شده بودند. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به تبعید بنی نضیر فرمان داد، مردانی از قبیلۀ اَوس [مدینه] - که فرزندان رضاعی بنی نضیر بودند - گفتند: مطمئن باشید که ما هم با آنها می</span>‌<span dir="rtl">رویم و بر دین آنها می</span>‌<span dir="rtl">مانیم! خانواده</span>‌<span dir="rtl">های اینها، منعشان کردند و خواستند که به مسلمان شدن، وادارشان کنند. در این حال، آیه نازل شد که (هیچ اجباری در [پذیرش] دین نیست) (تا آخر آیه).</span></li></ol>

 

<ol start="13" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">التوحيد عن أبي الصَّلت الهَرَويّ: سَأَلَ المَأمونُ يَوماً عَلِيَّ بنَ موسَى الرِّضا علیه السلام فَقال لَهُ‌: يَا بنَ رَسولِ اللّٰهِ‌، ما مَعنیٰ قَولِ اللّٰهِ عزّ و جلّ: (وَ لَو شٰاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَن فِي الأَرضِ كُلُّهُم جَمِيعاً أَ فَأَنتَ تُكرِهُ النّٰاسَ حَتّٰى يَكُونُوا مُؤمِنِينَ * وَ مٰا كٰانَ لِنَفسٍ أَن تُؤمِنَ إِلّا بِإِذنِ اللّٰهِ)</span><ref><p><span dir="rtl">يونس: ٩٩ _ ١٠٠.</span></p></ref><span dir="rtl">؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ الرِّضا علیه السلام: حَدَّثَني أبي موسَى بنُ جَعفَرٍ، عَن أبيهِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ، عَن أبيهِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيٍّ‌، عَن أبيهِ عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ‌، عَن أبيهِ الحُسَينِ بنِ عَلِيٍّ‌، عَن أبيهِ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ علیه السلام: أنَّ المُسلِمينَ قالوا لِرَسولِ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله: لَو أكرَهتَ _ يا رَسولَ اللهِ _ مَن قَدَرتَ عَلَيهِ مِنَ النّاسِ عَلَى الإسلامِ لَكَثُرَ عَدَدُنا و قَوينا عَلیٰ عَدُوِّنا!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ رَسولُ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله: ما كُنتُ لِأَلقَى اللّٰهَ عزّ و جلّ بِبِدعَةٍ لَم يُحدِث إلَيَّ فيها شَيئاً (وَ مٰا أَنَا مِنَ المُتَكَلِّفِينَ‌)</span><ref><span dir="rtl">ص: ۸۶.</span></ref><span dir="rtl">.</span>

<span dir="rtl">فَأَنزَل اللهُ تَبارَكَ و تَعالىٰ: يا مُحَمَّدُ، (وَ لَو شٰاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَن فِي الأَرضِ كُلُّهُم جَمِيعاً) عَلیٰ سَبيلِ الإلجاءِ وَ الاِضطِرارِ فِي الدُّنيا كَما يُؤمِنونَ عِندَ المُعايَنَةِ و رُؤيَةِ البَأْسِ فِي الآخِرَةِ‌، و لَو فَعَلتُ ذٰلِكَ بِهِم لَم يَستَحِقّوا مِنّي ثَواباً و لا مَدحاً؛ لٰكِنّي اُريدُ مِنهُم أن يُؤمِنوا مُختارينَ غَيرَ مُضطَرّينَ، لِيَستَحِقّوا مِنِّي الزُّلفیٰ وَ الكَرامَةَ و دَوامَ الخُلودِ في جَنَّةِ الخُلدِ (أَ فَأَنتَ تُكرِهُ النّٰاسَ حَتّٰى يَكُونُوا مُؤمِنِينَ‌).</span>

<span dir="rtl">و أمّا قَولُهُ عزّ و جلّ: (وَ مٰا كٰانَ لِنَفسٍ أَن تُؤمِنَ إِلّٰا بِإِذنِ اللّٰهِ) فَلَيسَ ذٰلِكَ عَلیٰ سَبيلِ تَحريمِ الإيمانِ عَلَيها، و لٰكِن عَلیٰ مَعنیٰ أنَّها ما كانَت لِتُؤمِنَ إلّا بِإذنِ اللّٰهِ‌، و إذنُهُ أمرُهُ لَها بِالإيمانِ، ما كانَت مُكَلَّفَةً مُتَعَبِّدَةً‌، و إلجاؤُهُ إيّاها إلَى الإيمانِ عِندَ زَوالِ التَّكليفِ وَ التَّعَبُّدِ عَنها.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ المَأمونُ‌: فَرَّجتَ عَنّي يا أبَا الحَسَنِ‌! فَرَّجَ اللّٰهُ عَنكَ‌.</span><ref><span dir="rtl">التوحيد: ص۳۴۱ ح١١</span>‌<span dir="rtl">، عيون أخبار الرضا علیه السلام: ج١ ص١٣۵ ح٣٣، الاحتجاج: ج٢ ص٣٩۴ ح٣٠٢، بحار الأنوار: ج۵ ص۴٩ ح٨٠.</span></ref>

<ol start="13" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">التوحيد - به نقل از ابو صَلت هَرَوى -: روزى، مأمون از على بن موسى الرضا علیه السلام پرسيد: اى پسر پيامبر خدا! معناى اين سخن خداوند عزّ و جلّ: (و اگر پروردگار تو مى</span>‌<span dir="rtl">خواست، بى گمان، همۀ کسانی که در زمين</span> ‌<span dir="rtl">اند، یک</span>‌<span dir="rtl">سر، ايمان مى</span>‌<span dir="rtl">آوردند. پس آيا تو مردم را مجبور مى</span>‌<span dir="rtl">کنى که مسلمان باشند؟ و هيچ کس را نسِزَد که جز به اذن خدا، ايمان بياورد) چیست؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">[امام] رضا علیه السلام فرمود: «پدرم موسى بن جعفر، از پدرش جعفر بن محمّد، از پدرش محمّد بن على، از پدرش على بن الحسين، از پدرش حسين بن على، از پدرش على بن ابى طالب: برايم حديث کرد که: مسلمانان به پيامبر خدا صلی الله علیه و آله گفتند: اى پيامبر خدا! اگر کسانى را که بر آنان چيره گشتى، به پذيرش اسلام مجبور مى</span>‌<span dir="rtl">ساختى، شمارِ ما افزون مى</span>‌<span dir="rtl">گشت و در برابر دشمنان، نيرومند مى</span>‌<span dir="rtl">شديم.</span>

<span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: &quot;من حاضر نيستم خداوند عزّ و جلّ را با بدعتى که در بارۀ آن به من دستورى نرسيده است، ديدار کنم (و من، از خودسران نيستم)&quot;.</span>

<span dir="rtl">در اين هنگام، خداوندِ بلندمرتبه و والا نازل کرد: اى محمّد! (اگر پروردگار تو مى</span>‌<span dir="rtl">خواست، بى گمان، همۀ کسانى که در زمين</span>‌ <span dir="rtl">اند، یک</span>‌<span dir="rtl">سر، ايمان مى</span>‌<span dir="rtl">آوردند)؛ يعنى همه در دنيا، از سرِ اجبار و ناچارى ايمان مى</span>‌<span dir="rtl">آوردند، همچنان که در آخرت، با ديدن و مشاهدۀ عذاب، ايمان مى</span>‌<span dir="rtl">آورند، و اگر من اين کار را با آنان مى</span>‌<span dir="rtl">کردم، ديگر سزاوارِ پاداش و ستايش از جانب من نمى</span>‌<span dir="rtl">بودند؛ بلکه مى</span>‌<span dir="rtl">خواهم که با اختيار و آزادانه، ايمان بياورند تا سزاوار تقرّب [به من] و کرامت و جاودانگى در بهشتِ جاويدان شوند. (پس آيا تو مردم را مجبور مى</span>‌<span dir="rtl">کنى که مسلمان باشند؟).</span>

<span dir="rtl">و امّا اين سخن خداوند عزّ و جلّ: (هيچ کس را نسِزَد که جز به اذن خدا، ايمان بياورد)، به معناى تحريم [و ممنوع ساختن] ايمان بر آنها نيست؛ بلکه به اين معناست که بدون اذن خدا، نمى</span>‌<span dir="rtl">توانند ايمان بياورند و اذن خدا هم عبارت است از فرمان او به ايمان آوردن مردم [در دنيا]، مادام که داراى تکليف و موظّف به عبادت هستند، و مجبور ساختن آنها به ايمان، در هنگامى است که تکليف و تعبّد، از آنها برداشته شود [يعنى در آخرت]».</span>

<span dir="rtl">مأمون گفت: خاطرت آسوده باد - اى ابو الحسن - که خاطرم را آسوده کردى!</span>

<ol start="14" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإقبال _ في حَدیثِ المُباهَلَةِ و ذِکرِ الجامِعَةِ الَّتي کانَت عند نَصاریٰ نَجرانَ و فیها صَحیفَةُ آدَمَ علیه السلام الَّتي وَرِثَها شَیثٌ علیه السلام _: قَرَأَ القَومُ... فِي الصَّحیفَةِ...: بِسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ، أنَا اللهُ لا إلٰهَ إلّا أنَا... خَلَقتُ عِبادي لِعِبادَتي و ألزَمتُهُم حُجَّتي، ألا إنّي باعِثٌ فیهِم رُسُلي و مُنزِلٌ عَلَیهِم کُتُبي، اُبرِمُ ذٰلكَ مِن لَدُن أوَّلِ مَذکورٍ مِن بَشَرٍ إلیٰ أحمَدَ نَبِیّي و خاتِمِ رُسُلي؛ ذاكَ الَّذي أجعَلُ عَلَیهِ صَلَواتي، و أسلُكُ في قَلبِهِ بَرَکاتي، و بِهِ اُکمِلُ أنبِیائي و نُذُري.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ آدَمُ علیه السلام: إلٰهي! مَن هٰؤُلاءِ الرُّسُلُ؟ و مَن أحمَدُ هٰذَا الَّذي رَفَعتَ و شَرَّفتَ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ عزّ و جلّ: کُلٌّ مِن ذُرِّیَّتِكَ، و أحمَدُ عاقِبُهُم.</span>

<span dir="rtl">قال علیه السلام: رَبِّ! بِما أنتَ باعِثُهُم و مُرسِلُهُم؟</span>

<span dir="rtl">قال عزّ و جلّ: بِتَوحیدي، ثُمَّ اُقَفّي‌ ذٰلِكَ بِثَلاثِمِئَةٍ و ثَلاثینَ شَریعَةً، أنظِمُها و اُکمِلُها لِأَحمَدَ جَمیعاً، فَأَذِنتُ لِمَن جاءَني بِشَریعَةٍ مِنها مَعَ الإیمانِ بي و بِرُسُلي أن اُدخِلَهُ الجَنَّةَ.</span><ref><span dir="rtl">الإقبال: ج۱ ص۵۰۶ عن کتاب المباهلة لأبي المفضّل الشیباني و کتاب عمل ذي الحجّة لابن أشناس، بحار الأنوار: ج۲۶ ص۳۰۹ ح۷۷ و فیه عن جابر بن عبد اللّٰه و أبي سعید الخُدري و عبد الصمد بن أبي اُمیّة و عمر بن أبي سلمة و غیرهم، نقلاً عن کتاب تفضیل الأئمّة للحسن بن سلیمان.</span></ref>

<ol start="14" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإقبال - در داستان مباهله و یادکرد کتاب جامعی که مسیحیان نجران داشتند و بخشی از آن، صحیفۀ آدم علیه السلام بود که به شیث علیه السلام به میراث رسیده بود -: مردم... از روی آن صحیفه خواندند...: به نام خدای مهرگستر مهربان. من خداوندگار یکتا هستم که خدایی جز من نیست.… بندگانم را برای پرستش خویش آفریدم و پیروی از حُجّتِ خود (کتاب و راه</span>‌<span dir="rtl">نمایم) را بر آنها تکلیف کردم. آگاه باش که من فرستادگانی به میان آنها خواهم فرستاد و کتاب</span>‌<span dir="rtl">هایی بر آنها نازل خواهم کرد. این را از زمان آفریده شدنِ (/ مورد خطاب قرار گرفتنِ) نخستین بشر، [حُکمی] قطعی قرار دادم، تا به [زمان] احمد، پیامبرم و پایان</span>‌<span dir="rtl">بخش فرستادگانم؛ آن که درودها و رحمت خویش را نثارش می</span>‌<span dir="rtl">کنم و راهی از برکات خویش به قلب او می</span>‌<span dir="rtl">گشایم و [سلسلۀ] پیامبران و بیم</span> ‌<span dir="rtl">دهندگان را با او کامل می</span>‌<span dir="rtl">کنم».</span></li></ol>

<span dir="rtl">آدم علیه السلام گفت: خدایا! این فرستادگان، کیان</span>‌ <span dir="rtl">اند؟ و این احمد که چنین بلندمرتبگی و ارجمندی</span>‌<span dir="rtl">ای به او بخشیده</span>‌<span dir="rtl">ای، کیست؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «همۀ آنها از نسل تو اَند و احمد، آخرینِ آنهاست».</span>

<span dir="rtl">آدم علیه السلام گفت: پروردگارا! آنها را برای چه [کاری و پیامی] بر می</span>‌<span dir="rtl">گزینی و می</span>‌<span dir="rtl">فرستی؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «برای توحید خویش (اِبلاغ یگانگی</span>‌<span dir="rtl">ام). سپس در پی این توحید، سیصد و سی دین قرار می</span>‌<span dir="rtl">دهم که آراسته</span>‌<span dir="rtl">ترین و کامل</span>‌<span dir="rtl">ترینِ همۀ آنها، متعلّق به احمد است. آن گاه، چنین اراده کرده</span>‌<span dir="rtl">ام که هر کس با [پایبندی به] یکی از این دین</span>‌<span dir="rtl">ها و با ایمان به من و فرستادگانم (رسولانم) به دیدار من آید، او را به بهشت وارد کنم».</span>

<ol start="15" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: إنَّ بَینَ یَدَيِ الرَّحمانِ - تَبارَكَ و تَعالیٰ - لَلَوحاً فیهِ ثَلاثُمِئَةٍ و خَمسَ عَشرَةَ شَریعَةً، یَقولُ الرَّحمانُ: و عِزَّتي و جَلالي! لا یَجیئُني عَبدٌ مِن عِبادي _ لا یُشرِكُ بي شَیئاً _ فیهِ واحِدَةٌ مِنکُنَّ إلّا أدخَلتُهُ الجَنَّةَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الدرّ المنثور: ج۶ ص۳۳۵؛ بحار الأنوار: ج۵۴ ص۳۷۵ ح۳۳ عن أنس.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="15" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: پیش روی خداوندِ رحمانِ بلندمرتبه و والا، لوحی است که در آن، سیصد و پانزده دین است. خداوند رحمان [خطاب به آنها] می</span>‌<span dir="rtl">گوید: «به عزّت و جلالم سوگند، در میان بندگانم - که به من شرک نورزیده</span>‌<span dir="rtl">اند-، هیچ بنده</span>‌<span dir="rtl">ای نیست که با یکی از شما به دیدار من بیاید، مگر آن که او را وارد بهشت می</span>‌<span dir="rtl">کنم».</span></li></ol>

 

<ol start="16" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: الإیمانُ ثَلاثُمِئَةٍ و ثَلاثونَ شَریعَةً، مَن وافیٰ بِواحِدَةٍ مِنها دَخَلَ الجَنَّةَ.</span><ref><p><span dir="rtl">المعجم الأوسط للطبراني: ج۷ ص۲۱۵، مجمع الزوائد: ج۱ ص۳۶ عن عبید، و فیه ستُّ روایاتٍ في هٰذا الموضوع و راجع بحار الأنوار: ج۲۱ ص۳۱۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="16" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: ایمان، سیصد و سی دین است. هر کس به یکی از آنها پایبندی کامل داشته باشد، وارد بهشت می</span>‌<span dir="rtl">شود.</span></li></ol>

 

<ol start="17" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: الإسلامُ ثَلاثُمِئَةِ شَریعَةٍ و ثَلاثَ عَشرةَ شَریعَةً، لَیسَ مِنها شَریعَةٌ یَلقَی اللهَ بِها صاحِبُها إلّا و هُوَ یَدخُلُ بِهَا الجَنَّةَ.</span><ref><p><span dir="rtl">المعجم الکبیر للطبراني: ج۱۲ ص۱۸۴، مجمع الزوائد: ج۱ ص۳۶ عن ابن عباس.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="17" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: اسلام، سیصد و سیزده دین است. هیچ دینی از اینها نیست که دارنده</span>‌<span dir="rtl">اش خدا را با آن دیدار کند، مگر آن که با آن به بهشت می</span>‌<span dir="rtl">رود.</span></li></ol>

 

<ol start="18" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر علیه السلام _ لَمّا سُئِلَ عَنِ الأَحكامِ _: يَجوزُ عَلیٰ أهلِ كُلِّ ذي</span>‌ <span dir="rtl">دينٍ</span>‌ <span dir="rtl">بِما يَستَحِلّونَ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۹ ص۳۲۲ ح۱۱۵۵ عن محمّد بن مسلم، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۳۷۵ ح۴۳۱۹، النوادر للأشعري: ص۵۴ ح۱۰۲ کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۴ ص۲۸۹ ح۳۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="18" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام - هنگامی که در بارۀ احکام از ایشان سؤال شد -: بر مردمان پیرو هر دینی، احکام خودشان نافذ (حاکم) است.</span></li></ol>

 

<ol start="19" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ کُلَّ قَومٍ دانوا بِشَيءٍ یَلزَمُهُم حُکمُهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۹ ص۳۶۵ ح۱۳۰۰، عوالي اللآلي: ج۳ ص۵۱۵ ح۷۵ و راجع الاستبصار: ج۴ ص۱۹۰ ح۷۰۵ و فیه «بِدینٍ» بدل «بشيءٍ».</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="19" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: هر قومی که دینی انتخاب کرده</span>‌<span dir="rtl">اند، احکام همان دین برای آنها واجب (بر آنها حاکم) است.</span></li></ol>

 

<ol start="20" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الکاظم علیه السلام _ لَمّا ذُکِرَ عِندَهُ أهلُ سائِرِ الأَدیانِ وَ المَذاهِبِ _: ألزِموهُم بِما ألزَموا أنفُسَهُم.</span><ref><p><span dir="rtl">تهذیب الأحکام: ج۹ ص۳۲۲ عن عليّ بن أبي حمزة، عوالي اللآلي: ج۳ ص۵۱۴، و راجع: الغارات: ج۱ ص۲۳۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="20" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام کاظم علیه السلام - هنگامی که نزد ایشان، سخن از پیروان دیگر دین‌ها و مذهب‌ها به میان آمد</span>‌ <span dir="rtl">-: [در روابط با آنها] از آنها پایبندی به تعهّداتی را بخواهید که خودشان بر خود، تکلیف کرده</span>‌<span dir="rtl">اند (پذیرفته</span>‌<span dir="rtl">اند).</span></li></ol>

 

<ol start="21" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافي عن أبي الحسن الحَذّاء: كُنتُ عِندَ أبي عَبدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَأَلَني رَجُلٌ: ما فَعَلَ</span>‌ <span dir="rtl">غَريمُكَ</span>‌<span dir="rtl">؟ قُلتُ: ذَاكَ ابنُ الفَاعِلَةِ؟! فَنَظَرَ إلَيَّ أبو عَبدِ اللَّهِ علیه السلام نَظَراً شَديداً.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ فَقُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ! إنَّهُ مَجوسِيٌّ، اُمُّهُ اُختُهُ!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: أ و لَيسَ ذٰلِكَ في دينِهِم نِكاحاً؟!</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۷ ص۲۴۰ ح۳، تهذیب الأحکام: ج۱۰ ص۷۵ ح۲۸۸، علل الشرائع: ص۵۴۰ ح۱۲، و راجع: الکافي: ج۲ ص۳۲۴ ح۵.</span></ref>

<ol start="21" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافی - به نقل از ابو الحسن حَذّاء (کفّاش) -: نزد امام صادق علیه السلام بودم که مردى از من پرسيد: بدهکارت چه کرد؟ گفتم: آن پسر زن بدکاره [را مى</span>‌<span dir="rtl">گويى]؟! امام صادق علیه السلام نگاه تندى به من انداخت.</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفتم: فدايت شوم! او مجوسى است و مادرش خواهر اوست.</span>

<span dir="rtl">امام علیه السلام فرمود: «مگر این کار در آيين آنها ازدواج نيست؟!».</span>

<ol start="22" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر علیه السلام‌: إنَّ عَلِيّاً علیه السلام لَم يَكُن يَنسُبُ أحَداً مِن أهلِ حَربِهِ إلَى الشِّركِ و لا إلَى النِّفاقِ، و لٰكِنَّهُ كانَ يَقولُ: «هُم</span>‌ <span dir="rtl">إخوانُنا، بَغَوا عَلَينا».</span><ref><p><span dir="rtl">قرب الإسناد: ص۹۴ ح۳۱۸ عن الإمام الصادق علیه السلام، الجعفریّات: ص۲۳۴ عن الإمام الصادق عن آبائه عن الإمام عليّ علیهم السلام، شرح الأخبار: ج۱ ص۳۹۹ ح۳۴۴ من دون إسناد إلی الإمام الباقر علیه السلام و کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۳۲۴ ح۲۹۸ و راجع تفسیر العیّاشي: ج۲ ص۳۱۲ ح۲۰۳۰.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="22" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: به راستی، علی علیه السلام چنین بود که هیچ یک از آنهایی را که با او جنگیدند، به شرک یا به نفاق، متّهم نمی</span>‌<span dir="rtl">کرد؛ بلکه همیشه می</span>‌<span dir="rtl">گفت: «اینها برادران [دینی] ما هستند که بر ما شوریده</span>‌<span dir="rtl">اند».</span></li></ol>

 

<ol start="23" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن کِتابِهِ إلَی الأَشتَرِ النَّخَعِيِّ لَمّا وَلّاهُ عَلىٰ مِصرَ _: و أشعِر قَلبَكَ الرَّحمَةَ لِلرَّعِيَّةِ‌، وَ المَحَبَّةَ لَهُم، وَ اللُّطفَ بِهِم، و لا تَكونَنَّ عَلَيهِم سَبُعاً ضارِياً تَغتَنِمُ أكلَهُم، فَإنَّهُم صِنفانِ‌: إمّا أخٌ لَكَ فِي الدّينِ‌، أو نَظيرٌ لَكَ فِي الخَلقِ‌، يَفرُطُ</span><ref><p><span dir="rtl">فَرَطَ منه: أي بَدَرَ و سبَقَ (لسان العرب: ج٧ ص٣٦٩ «فرط»).</span></p></ref> <span dir="rtl">مِنهُمُ الزَّلَلُ‌</span><ref><p><span dir="rtl">الزَّلَلُ‌: الخطأ و الذنب (النهاية: ج٢ ص٣١٠ «زلل»).</span></p></ref><span dir="rtl">، و تَعرِضُ لَهُمُ العِلَلُ‌، و يُؤتىٰ عَلىٰ أيديهِم فِي العَمدِ وَ الخَطَإ، فَأَعطِهِم مِن عَفوِكَ و صَفحِكَ مِثلَ الَّذي تُحِبُّ و تَرضىٰ أن يُعطِيَكَ اللّٰهُ مِن عَفوِهِ و صَفحِهِ؛ فَإنَّكَ فَوقَهُم، و والِي الأَمرِ عَلَيكَ فَوقَكَ‌، وَ اللّٰهُ فَوقَ مَن وَلّاكَ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الكتاب ٥٣، تحف العقول: ص١٢٦، بحار الأنوار: ج٣٣ ص٦٠٠ ح٧٤٤.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="23" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام ـ در نامه‌اش به مالک اَشتر نخعی، آن گاه که او را بر مصر گماشت ـ: دل خود را از مِهر و محبّت و لطف به رعيّت، آکنده ساز و در برابر آنان، چونان حيوان درنده‌اى مباش که خوردنشان را غنيمت شمارى؛ چرا که مردم دو دسته اند: يا برادر دينىِ تو هستند، يا همنوع تو. از آنان لغزش سر مى‌زند و دست‌خوشِ حادثه و گرفتارى اند و به عمد يا خطا، خلاف مى‌کنند. پس همچنان که خود، دوست مى‌دارى که خداوند با تو با عفو و گذشتش رفتار کند، تو نيز با آنان با عفو و گذشت رفتار کن؛ چرا که تو فرادست آنان هستى و فرمان‌رواى تو، فرادست توست و خدا فرادست کسى است که تو را به فرمان‌روايى گماشته است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: معرفة القرآن علی ضوء الکتاب و السنَّة: ج1 ص۴79 (حدیث وفد نجران و صَلاة النصاری في مسجد النبي صلی الله علیه و آله).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: شناخت‌نامۀ قرآن بر پایۀ قرآن و حدیث: ج۲ ص۲۵۶ (حدیث هیئت نمایندگی نجران و نماز گزاردن مسیحیان در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله).</span>

<span id="حریة-الحوار-و-التعقل-و-الاحتجاج"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۲: حُرِّیَّةُ الحِوارِ وَ التَّعَقُّلِ وَ الاِحتجاجِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۲</span><span dir="rtl">: آزادی گفتگو و تعقّل و استدلال</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلّٰهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَ الْأُمِّيِّينَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَ اللّٰهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ).</span><ref><span dir="rtl">آل</span> ‌<span dir="rtl">عمران: ۲۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(پس اگر با تو به جدل برخاستند، بگو: «من وجودم را تسلیم خدا کرده</span>‌<span dir="rtl">ام و کسانی که از من پیروی کرده</span>‌<span dir="rtl">اند [نیز چنین</span>‌ <span dir="rtl">اند]» و به کسانی که به آنها کتاب [الهی] داده شده و به بی</span>‌<span dir="rtl">سوادان (مشرکان بی</span>‌<span dir="rtl">کتاب) بگو: آیا اسلام آوردید؟ پس اگر اسلام آوردند، حتماً هدایت یافته</span>‌<span dir="rtl">اند و اگر روی گرداندند، پس آنچه بر عهدۀ توست، تنها رساندن پیام [رسالت] است [نه پیکار و نه کیفر دادن] و خداوند به بندگان، بیناست).</span>

<span dir="rtl">(مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَىٰ إِذْ يَخْتَصِمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">[سورة] ص: ۶۹، و لمزید الاطّلاع علی الآیات الحاکیة لمجادلات الملائکة و الأنبیاء راجع البقرة: ۳۰، هود: ۷۴، طه: ۹۳ _ ۹۴، الکهف: ۷۰ _ ۷۲، الأعراف: ۱۵۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(من [پيش از اين]، آگاهی</span>‌<span dir="rtl">ای از [گفتگوى] فرشتگان عالم بالا - هنگامى که با هم [در بارۀ خلقت آدم] بگومگو می</span>‌<span dir="rtl">کردند - نداشتم).</span>

<span dir="rtl">(وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَ أَنَابُوا إِلَى اللّٰهِ لَهُمُ الْبُشْرَىٰ فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولٰئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللّٰهُ وَ أُولٰئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ).</span><ref><span dir="rtl">الزمر: ۱۷ _ ۱۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(و کسانی که از پرستش طاغوت (حاکم جبّار) دوری جُستند و به سوی خدا باز گشتند، شایستۀ بشارت اند. پس، بندگان مرا بشارت ده؛ همانان که به سخن</span>‌<span dir="rtl">، گوش فرا می</span>‌<span dir="rtl">دهند و از نیکوترین آن، پیروی می</span>‌<span dir="rtl">کنند. آنان اند که خدا راه</span>‌<span dir="rtl">نمایی</span>‌<span dir="rtl">شان کرده و آنان همان صاحبان خِردند).</span>

<span dir="rtl">(وَ قَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ).</span><ref><span dir="rtl">الملك: ۱۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(و می</span>‌<span dir="rtl">گويند: اگر [حرف</span>‌<span dir="rtl">ها را] شنيده بوديم يا تعقّل کرده بوديم، در ميان اهلِ آتشِ پرشراره نبوديم!).</span>

<span dir="rtl">(ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ).</span><ref><span dir="rtl">النحل: ۱۲۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به آن [شیوه</span>‌<span dir="rtl">ای] که نیکوتر است، مجادله نما. در حقیقت، پروردگار تو به [حال] کسی که از راه او منحرف شده، داناتر و او به [حالِ] راه</span>‌<span dir="rtl">یافتگان [نیز] داناتر است).</span>

<span dir="rtl">(وَ لَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلَهُنَا وَ إِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">العنکبوت: ۴۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(و با اهل کتاب، جز به آن [شیوه</span>‌<span dir="rtl">ای] که بهترین است، مجادله مکنید _ مگر [با] کسانی از آنان که ستم کرده</span>‌<span dir="rtl">اند _ و بگویید: «به آنچه به سوی ما نازل شده و [آنچه] به سوی شما نازل گردیده است، ایمان آوردیم و معبود ما و معبود شما یکی است و ما تسلیم اوییم»).</span>

<span dir="rtl">(قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللّٰهَ وَ لَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۶۴.</span></ref>

<span dir="rtl">(بگو: «ای اهل کتاب! بیایید بر سر سخنی که میان ما و شما یک</span>‌<span dir="rtl">سان است، بِایستیم، که: جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نگردانیم و بعضی از ما بعضی دیگر را به جای خدا، پروردگار [خود] نگیرد». پس اگر [این پیشنهاد را] نپذیرفتند، بگویید: «شاهد باشید که ما مُسالمت</span>‌<span dir="rtl">جوییم [و شما نیستید]»).</span>

<span dir="rtl">(إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ).</span><ref><span dir="rtl">الأنفال: ۲۲ و راجع العنکبوت: ۴۳، و لمزید الاطّلاع علی الآیات الحاکیة لضرورة التعقّل و حجّیة العقل راجع آل عمران: ۷، یوسف: ۲، یونس: ۱۰۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(به یقین، بدترینِ جُنبندگان نزد خدا، کَران و لالان [از شنیدن و گفتن] اند که تعقّل نمی</span>‌<span dir="rtl">کنند).</span>

<span dir="rtl">(مَنِ اهْتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ وَ مَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولاً).</span><ref><span dir="rtl">الإسراء: ۱۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(هر کس هدايت يافت، فقط به سود خودش هدايت مى</span>‌<span dir="rtl">يابد و هر کس گم‌راه شد، فقط به زيان خودش گم‌راه مى</span>‌<span dir="rtl">شود. و هيچ بردارندۀ بار گناهى بار گناه ديگرى را به دوش خود بر نمى</span>‌<span dir="rtl">دارد؛ و ما بدون اين که پيامبرى را [براى هدايت و اتمام حجت به سوى مردم</span>‌<span dir="rtl">] بفرستيم، عذاب کننده [آنان</span>‌<span dir="rtl">] نبوديم).</span>

<span dir="rtl">(وَ مَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ * ذِكْرَىٰ وَ مَا كُنَّا ظَالِمِينَ * وَ مَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ * وَ مَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَ مَا يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ).</span><ref><span dir="rtl">الشعراء: ۲۰۸ - ۲۱۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(و [مردم</span>‌<span dir="rtl">] هيچ شهرى را نابود نکرديم مگر آن که بيم دهندگانى داشتند * براى اندرز دادن و اتمام حجت؛ و ما هرگز ستمکار نبوده</span>‌<span dir="rtl">ايم [که مردمى را بدون فرستادن پيامبر نابود کنيم.] * قرآن را شيطان</span>‌<span dir="rtl">ها نازل نکرده</span>‌<span dir="rtl">اند * و [نزول قرآن</span>‌<span dir="rtl">] سزاوار آنان نيست، و قدرت [وحى کردن چنين کتابى را] ندارند * بى</span>‌<span dir="rtl">ترديد، آنان از شنيدن [وحى الهى و اخبار ملکوتى</span>‌<span dir="rtl">] محروم و برکنارند).</span>

<span dir="rtl">(رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كَانَ اللّٰهُ عَزِيزاً حَكِيماً).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۱۶۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(پيامبرانى که مژده</span>‌<span dir="rtl">رسان و بيم</span>‌<span dir="rtl">دهنده بودند تا مردم را [در دنيا و آخرت در برابر خدا] پس از فرستادن پيامبران، عذر و بهانه و حجتى نباشد؛ و خدا همواره تواناى شکست</span>‌<span dir="rtl">ناپذير و حکيم است).</span>

<span dir="rtl">(فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَ جَاءَتْهُ الْبُشْرَىٰ يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ).</span><ref><span dir="rtl">هود: ۷۴.</span></ref>

<span dir="rtl">(پس چون ترس از [دل] ابراهیم رفت و مژده [ی فرزند] به او رسید، در بارۀ قوم لوط، با ما بحث و جدل کرد).</span>

<span dir="rtl">(وَ اخْتَارَ مُوسَىٰ قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ أَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۱۵۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(موسى از ميان قومش هفتاد مرد را براى ميعادگاه ما بر گزيد. پس هنگامى که [به سبب درخواست نابه‌جايشان</span>‌<span dir="rtl">] آن زلزلۀ شديد نابود کننده آنان را فرا گرفت، گفت: پروردگارا! اگر مى</span>‌<span dir="rtl">خواستى مى</span>‌<span dir="rtl">توانستى همه آنان و مرا پيش از اين هلاک کنى [اى کاش مرا پيش از اين هلاک مى</span>‌<span dir="rtl">کردى تا بنى</span>‌<span dir="rtl">اسرائيل گمان نکنند که مرا در اين حادثه توطئه و مکرى بوده است</span>‌<span dir="rtl">]. آيا ما را به خاطر گناهى که سبک مغزانمان مرتکب شدند، هلاک مى</span>‌<span dir="rtl">کنى؟! اين [حادثه</span>‌<span dir="rtl">] چيزى جز نقشۀ (آزمايش) تو نيست. هر که را بخواهى گم‌راه مى</span>‌<span dir="rtl">کنى، و هر که را بخواهى هدايت مى</span>‌<span dir="rtl">نمايى. تو سرپرست مايى. ما را بيامرز و به ما رحم کن که تو بهترينِ آمرزندگانى).</span>

<span dir="rtl">(قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي).</span><ref><span dir="rtl">طه: ۹۲ _ ۹۳.</span></ref>

<span dir="rtl">([هنگامى که موسى بازگشت، به هارون</span>‌<span dir="rtl">] گفت: اى هارون! وقتى ديدى آنان گم‌راه شدند، چه چيزْ تو را مانع شد * از اين که مرا [در برخورد شديد با گم‌راهان</span>‌<span dir="rtl">] پيروى کنى؟ آيا از فرمان من سرپيچى کردى؟).</span>

<span dir="rtl">(فَانْطَلَقَا حَتَّىٰ إِذَا لَقِيَا غُلَاماً فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً).</span><ref><span dir="rtl">الکهف: ۷۴.</span></ref>

<span dir="rtl">(پس [هر دو] به راه افتادند تا [زمانى که</span>‌<span dir="rtl">] به نوجوانى برخوردند. پس [بنده ما] او را کشت. موسى [به خضر] گفت: آيا شخص بى</span>‌<span dir="rtl">گناهى را بدون آن که کسى را کشته باشد، کُشتى؟ به راستى که کارى بسيار ناپسند مرتکب شدى!).</span>

<span dir="rtl">(وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسَىٰ إِلَىٰ قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفاً قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَ لَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۱۵۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(و هنگامى که موسى [پس از آگاهى از آن پيش‌آمدِ خطرناک</span>‌<span dir="rtl">] خشمگين و بسيار اندوهناک به سوى قومش بازگشت، گفت: پس از من بد جانشينانى برايم بوديد. آيا [با پرستش گوساله</span>‌<span dir="rtl">] بر فرمان پروردگارتان [که در تورات آمده</span>‌<span dir="rtl">] پيشى گرفتيد [و صبر نکرديد تا من بيايم و فرمان خدا را به شما ابلاغ کنم]؟ و الواح را افکند و سر برادرش را گرفت [و] او را به سوى خود مى</span>‌<span dir="rtl">کشيد. [هارون</span>‌<span dir="rtl">] گفت: اى فرزند مادرم! اين گروه مرا ناتوان و زبون شمردند، و نزديک بود مرا به قتل برسانند، پس مرا با مؤاخذه کردنم دشمنْ‌شاد مکن، و [هم</span>‌<span dir="rtl">طراز] باگروه ستمکاران قرار مده).</span>

<span dir="rtl">(لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ).</span><ref><span dir="rtl">الأنفال: ۴۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(تا هر کس هلاک می‌شود، با بُرهانی (دلیلی) روشن هلاک شده باشد و هر کس زنده می‌مانَد، با دلیلی روشنْ زندگی کند، و البته خداوند، شنوا و آگاه است).</span>

<span dir="rtl">(وَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمّاً وَ عُمْيَاناً).</span><ref><span dir="rtl">الفرقان: ۷۳، و راجع: البقرة: ۱۸ و ۱۷۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(و آنان که وقتى به آيات پروردگارشان پندشان دهند، در برابر آن، به حالت کرى و کورى نمى</span>‌<span dir="rtl">افتند [بلکه با گوش شنوا و چشم بینا به بررسی و شناخت آن می‌پردازند]).</span>

<span dir="rtl">(قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۱۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(خدا فرمود: هنگامى که تو را امر کردم، چه چيزی تو را مانع شد که سجده کنی؟ گفت: من از او بهترم. مرا از آتش پديد آورده</span>‌<span dir="rtl">اى و او را از گِل).</span>

<span dir="rtl">(قَالُوا بَلَىٰ قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللّٰهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ كَبِيرٍ * وَ قَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِِ).</span><ref><span dir="rtl">المُلک: ۹ _ ۱۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(مى</span>‌<span dir="rtl">گويند: چرا، بيم</span>‌<span dir="rtl">دهنده آمد، ولى او را انکار کرديم و گفتيم: خدا هيچ چيز نازل نکرده است و شما بيم</span>‌<span dir="rtl">دهندگان جز در گم‌راهى بزرگى نيستيد؛ * و مى</span>‌<span dir="rtl">گويند: اگر ما [دعوت سعادت</span>‌<span dir="rtl">بخش آنان را] شنيده بوديم، يا [در حقايقى که براى ما آوردند] تعقّل کرده بوديم، در ميان اهل آتش سوزان نبوديم).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="24" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله _ لِعَلِيٍّ صلی الله علیه و آله _ یا عَلِيُّ إذا تَقَرَّبَ العِبادُ إلیٰ خالِقِهِم بِالبِرِّ، فَتَقَرَّب إلَیهِ بِالعَقلِ؛ تَسبِقُهُم. إنّا مَعاشِرَ الأَنبیاءِ نُکَلِّمُ النّاسَ عَلیٰ قَدرِ عُقولِهِم.</span><ref><p><span dir="rtl">مشکاة الأنوار: ص۴۳۹ ح۱۴۷۶، و راجع الفردوس: ج۵ ص۳۲۵ ح۳۴۷۶ و المحاسن: ج۱ ص۱۹۵.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="24" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله - خطاب به علی علیه السلام –: ای علی! آن هنگام که مردم با اعمال نیک به آفریدگارشان تقرّب می</span>‌<span dir="rtl">جویند، تو با تعقّل (خِردوَرزی) به او تقرّب بجوی، که از آنها پیشی خواهی گرفت. ما گروه</span>‌<span dir="rtl">های پیامبران، با مردم، به اندازۀ عقل</span>‌<span dir="rtl">هایشان سخن می</span>‌<span dir="rtl">گوییم.</span></li></ol>

 

<ol start="25" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: إذا أتاکُم عَنّي حَدیثٌ فَاعرِضوهُ عَلیٰ کِتابِ اللهِ و حُجَّةِ عُقولِکُم؛ فَإن وافَقَهُما فَاقبَلوهُ، و إلّا فَاضرِبوا بِهِ عُرضَ</span><ref><p><span dir="rtl">عُرض الشيء: وَسَطُه و ناحِیَته... یقال: اِضرب بهٰذا عُرضَ الحائط؛ أي ناحِیتَه (لسان العرب: ج۷ ص۱۷۶ «عرض»).</span></p></ref> <span dir="rtl">الجِدارِ.</span><ref><p><span dir="rtl">روض الجنان و روح الجنان (تفسیر أبي الفتوح): ج۵ ص۳۶۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="25" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر گاه حدیثی از من به دست شما رسید، آن را بر کتاب خدا و بر عقل</span>‌<span dir="rtl">هایتان - که حُجّت است - عرضه کنید. اگر با این دو همخوانی داشت، آن را بپذیرید و اگر نداشت، آن را به سمت دیوار، پرتاب کنید (دور بیندازید).</span></li></ol>

 

<ol start="26" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر علیه السلام: إنَّما یُداقُّ اللهُ العِبادَ فِي الحِسابِ یَومَ القِیامَةِ عَلیٰ قَدرِ ما آتاهُم مِنَ العُقولِ فِي الدُّنیا.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۱ ص۱۱ ح۷، المحاسن: ج۱ ص۱۹۵ ح۱۶ عن أبي الجارود، و راجع: الکافي: ج۱ ص۱۶۲ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="26" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: خداوند، در حسابرسیِ بندگان [خویش] در روز قیامت، فقط و فقط به اندازۀ عقلی که در دنیا به آنها داده است، موشکافی می</span>‌<span dir="rtl">کند.</span></li></ol>

 

<ol start="27" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: ما کانَ اللهُ لِیُخاطِبَ خَلقَهُ بِما لا یَعقِلونَ.</span><ref><p><span dir="rtl">تفسیر العیّاشي: ج۱ ص۳۴۱ ح۱۸۸، البرهان في تفسیر القرآن: ج۲ ص۳۵۵ ح۳۲۸۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="27" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: خداوند، بَنا نداشته است که [در قرآن] با بندگان خویش به گونه</span>‌<span dir="rtl">ای سخن بگوید که عقلِ آنان در نیابد.</span></li></ol>

 

<ol start="28" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الکاظم علیه السلام _ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ _: یا هِشامُ، إنَّ اللهَ _ تَبارَكَ و تَعالیٰ _ بَشَّرَ أهلَ العَقلِ وَ الفَهمِ في کِتابِهِ فَقالَ عزّ و جلّ: (فَـبَشِّر عِبَادِ * الَّذِينَ يَستَمِعُونَ القَولَ فَيَتَّبِعُونَ أَحسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللهُ وَأُولَئِكَ هُم أُولُو الأَلبَابِ)</span> <ref><p><span dir="rtl">الزّمر: ۱۷- ۱۸.</span></p></ref><span dir="rtl">.</span></li></ol>

<span dir="rtl">یا هِشامُ، إنَّ اللهَ _ ‌تَبارَكَ و تَعالیٰ _ أکمَلَ لِلنّاسِ الحُجَجَ بِالعُقولِ، و نَصَرَ النَّبِیّینَ بِالبَیانِ، و دَلَّهُم عَلیٰ رُبوبِیَّتِهِ بِالأدِلَّةِ، فَقالَ: (وَ إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِيمُ * إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلَافِ اللّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَ مَا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ)</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۱۶۳-۱۶۴.</span></ref><span dir="rtl">ج...، ثُمَّ ذَمَّ الَّذینَ لا یَعقِلونَ، فَقالَ: (وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللّٰهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لَا يَهْتَدُونَ)</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۱۷۰.</span></ref><span dir="rtl">.…</span>

<span dir="rtl">یا هِشامُ، ما بَعَثَ اللهُ أنبِیاءَهُ و رُسُلَهُ إلیٰ عِبادِهِ إلّا لِیَعقِلوا عَنِ اللهِ، فَأَحسَنُهُمُ</span> <span dir="rtl">استِجابةً أحسَنُهُم مَعرِفَةً، و أعلَمُهُم بِأَمرِ اللهِ أحسَنُهُم عَقلاً، و أکمَلُهُم عَقلاً أرفَعُهُم دَرَجَةً فِي الدُّنیا وَ الآخِرَةِ.</span>

<span dir="rtl">یا هِشامُ، إنَّ لِلهِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَینِ: حُجَّةً ظاهِرَةً و حُجَّةً باطِنَةً؛ فَأَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الأَنبِیاءُ وَ الأَئِمَّةُ، و أمَّا الباطِنَةُ فَالعُقولُ... و لا نَجاةَ إلّا بِالطّاعَةِ، وَ الطّاعَةُ بِالعِلمِ، وَ العِلمُ بِالتَّعَلُّمِ، وَ التَعَلُّمُ بِالعَقلِ یُعتَقَلُ.…</span>

<span dir="rtl">یا هِشامُ، قَلیلُ العَمَلِ مِنَ العالِمِ مَقبولٌ مُضاعَفٌ، و کَثیرُ العَمَلِ مِن أهلِ الهَویٰ وَ الجَهلِ مَردودٌ.…</span>

<span dir="rtl">یا هِشامُ، کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَقولُ: «ما عُبِدَ اللهُ بِشَيءٍ أفضَلَ مِنَ العَقلِ».</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۱ ص۱۳ ح۱۲ عن هشام بن الحكم، تحف العقول: ص۳۸۳ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱ ص۱۳۲ ح۲۹.</span></ref>

<ol start="28" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام کاظم علیه السلام - خطاب به هشام بن حَکَم -: اى هشام! خداوندِ بلندمرتبه و والا دارندگان خِرد (عقل) و فهم را در کتابش مژده داده و فرموده است: (پس، بندگان مرا مژده ده * همانان که سخن را مى</span>‌<span dir="rtl">شنوند و از نيکوترینِ آن، را پيروى مى</span>‌<span dir="rtl">کنند. آنان</span> ‌<span dir="rtl">اند که خدا راه</span>‌<span dir="rtl">نمايى</span>‌<span dir="rtl">شان کرده و آنان، همان صاحبان خِردند).</span></li></ol>

<span dir="rtl">اى هشام! خداوندِ بلندمرتبه و والا به واسطۀ خِردها، حجّت</span>‌<span dir="rtl">ها را بر مردمان تمام کرد و پيامبران را با بيان، يارى رساند و آنها را با دلايل، به خداوندگارى خويش ره</span>‌<span dir="rtl">نمون ساخت. فرمود: (و خداى شما خدايى يگانه است. خدايى جز آن مهرگستر مهربان نيست. * همانا در آفرينش آسمان</span>‌<span dir="rtl">ها و زمين و گردش شب و روز و کشتى</span>‌<span dir="rtl">هايى که در دريا روان</span> ‌<span dir="rtl">اند با [باری از] آنچه به مردم سود مى</span>‌<span dir="rtl">رساند و [نيز] آبى که خدا از آسمان فرو فرستاد و با آن، زمين را پس از مُردنش زنده گردانيد و در آن، هر گونه جنبنده</span>‌<span dir="rtl">اى پراکنده ساخت و [نيز] در به حرکت در آوردن بادها، و ابرى که ميان آسمان و زمين معلّق است، براى مردمانى که خرد مى</span>‌<span dir="rtl">ورزند، نشانه</span>‌<span dir="rtl">هايى [گويا] وجود دارد).… سپس خداوند، آنان را که خِرد نمى</span>‌<span dir="rtl">ورزند (تعقّل نمی</span>‌<span dir="rtl">کنند)، نکوهيده و فرموده است: (و هر گاه به آنان گفته شود: از آنچه خدا فرو فرستاده، پيروى کنيد، می</span>‌<span dir="rtl">گويند: «نه؛ بلکه از آنچه پدرانمان را معتقد به آن يافته</span>‌<span dir="rtl">ايم، پيروى مى</span>‌<span dir="rtl">کنيم». حتّى اگر پدرانشان چيزى نمى</span>‌<span dir="rtl">فهميدند و در راه درست نبودند؟!).…</span>

<span dir="rtl">اى هشام! خداوند، پيامبران و فرستادگانش را به سوى بندگانش نفرستاد، مگر براى اين که خدا را بشناسند. پس، آنان که بهتر بپذيرند، شناختشان بهتر است و آنان که خداشناس</span>‌<span dir="rtl">ترند، خردورزی</span>‌<span dir="rtl">شان شایسته</span>‌<span dir="rtl">تر است و آنان که خردشان کامل</span>‌<span dir="rtl">تر است، در دنيا و آخرت، بلندپايه</span>‌<span dir="rtl">ترند.</span>

<span dir="rtl">اى هشام! خدا، بر مردم، دو حجّت دارد: حجّتى بيرونى و حجّتى درونى. حجّت بيرونى، پيامبران و فرستادگان و پيشوايان</span> ‌<span dir="rtl">اند، و حجّت درونى، خِردهاست... و نجات [اُخروی]، تنها در گرو فرمان بُردن است، و فرمان بُردن در گرو دانش، و دانش در گرو آموختن، و آموختن به خرد، گره خورده است.…</span>

<span dir="rtl">اى هشام! عملِ [عبادیِ] اندک از اهل دانش، [نزد خداوند] پذيرفته می</span>‌<span dir="rtl">شود و چند برابر به شمار می</span>‌<span dir="rtl">آيد، و عملِ [عبادیِ] بسيار، از اهل هوس و نادانى، پذيرفته نمی</span>‌<span dir="rtl">شود.…</span>

<span dir="rtl">اى هشام! امير مؤمنان علیه السلام پیوسته مى</span>‌<span dir="rtl">فرمود: «خداوند با چيزى برتر از خِرد، پرستش نشده است».</span>

<ol start="29" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الكافي عن أبي يعقوب البغدادي: قالَ ابنُ السِّكِّيتِ لِأَبِي الحَسَنِ علیه السلام</span><ref><p><span dir="rtl">في عیون أخبار الرضا علیه السلام و علل الشرائع: «لأبي الحسن الرضا علیه السلام».</span></p></ref><span dir="rtl">:... مَا الحُجَّةُ عَلَى الخَلقِ اليَومَ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: فَقالَ علیه السلام: العَقلُ؛ يُعرَفُ بِهِ الصّادِقُ عَلَى اللهِ فَيُصَدِّقُهُ، وَ الكاذِبُ عَلَى اللهِ فَيُكَذِّبُهُ.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَقالَ ابنُ السِّكِّيتِ: هٰذا وَ اللهِ هُوَ الجَوابُ!</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج۱ ص۲۴ و ۲۵ ح۲۰، عيون أخبار الرضا علیه السلام: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۸۰ ح۱۲، علل الشرائع: ص۱۲۲ ح۶ و راجع الکافي: ج۱ ص۲۵ ح۲۲‌: «الحُجّةُ فیما بَینَ العِبادِ و بَینَ اللّٰهِ العَقلُ».</span></ref>

<ol start="29" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافى - به نقل از ابو يعقوب بغدادى -: ابن سِکّیت از امام رضا علیه السلام پرسيد:... امروز، حجّت بر مردمان چيست؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «عقل، که مردمان، به واسطۀ آن، کسى را که حقيقتاً از جانب خدا سخن بگويد، مى</span>‌<span dir="rtl">شناسند و تصديقش مى</span>‌<span dir="rtl">کنند و آن را هم که بر خدا دروغ ببندد، مى</span>‌<span dir="rtl">شناسند و تکذيبش مى</span>‌<span dir="rtl">کنند».</span>

<span dir="rtl">ابن سِکّيت گفت: به خدا سوگند که پاسخ، همين است!</span>

<ol start="30" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: مَن أصغىٰ إلىٰ ناطِقٍ فَقَد عَبَدَه.</span><ref><p><span dir="rtl">عيون أخبار الرضا علیه السلام: ج۱ ص۳۰۴ ح۶۳ عن إبراهيم بن أبي محمود عن الإمام الرضا عن أبیه عن جدّه علیهم السلام، الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۶ ص۴۳۴ ح۲۴ عن الإمام الباقر علیه السلام، الاعتقادات للصدوق (المطبوعة في مصنّفات الشيخ المفيد / ج۵): ص۱۰۹ عن الإمام عليّ علیه السلام، تصحیح الاعتقاد للمفید: ص۷۲ عن الإمام الصادق علیه السلام نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="30" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه و آله: هر کس گوشش به دهان گوينده‌اى [و پیوسته تسلیم سخن او] باشد، بى‌گمان، او را پرستیده است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: هٰذه الموسوعة: ج27 ص۲۱۱ (الحریة «۱» / إطاعة غیر اللّٰه).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: ج۲۷ ص۲۱۳، مدخل «آزادگی (الحریة / ۱)» / اطاعت غیر خدا.</span>

<span id="حریة-التنقل-و-التردد"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۳: حُرِّیَّةُ التَّنَقُّلِ وَ التَّرَدُّدِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۳</span><span dir="rtl">: آزادی سفر و رفت و آمد</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ المُشْرِكينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتّىٰ يَسْمَعَ كَلامَ اللهِ ثُمَّ أَبلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذٰلِكَ بِأَنَّهُم قَوْمٌ لا يَعْلَمُون).</span><ref><span dir="rtl">التوبة: ۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(و اگر يکى از مشرکان از تو پناه خواست، پناهش ده تا [بیاید و] کلام خدا را بشنود. سپس او را به مکان اَمنش برسان؛ چرا که آنان، قومى ناآگاه</span>‌ <span dir="rtl">اند).</span>

<span dir="rtl">(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللّٰهِ وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَ لَا الْهَدْيَ وَ لَا الْقَلَائِدَ وَ لَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوَاناً وَ إِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَىٰ وَ لَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ).</span><ref><span dir="rtl">المائدة: ۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(اى کسانى که ايمان آورده</span>‌<span dir="rtl">ايد! حرام</span>‌<span dir="rtl">های خدا را حلال ندانيد و نه ماه حرام و نه قربانى</span>‌<span dir="rtl">هاى بى</span>‌<span dir="rtl">نشان و نشاندار را، و نه آنان را که به قصد خانۀ خدا، براى به دست آوردن عطای کریمانه و خشنودى پروردگارشان آمده</span>‌<span dir="rtl">اند، و آن گاه که از احرام بيرون آمديد، صيد کنيد، و خصومت با گروهى که شما را [در واقعۀ حُدَیبیّه] از آمدن به مسجد الحرام باز داشتند، شما را به تجاوز وادار نکند، و در نيکوکارى و پرهيزگارى، همديگر را يارى کنيد و هرگز در گناه و تعدّى، يکديکر را يارى نرسانيد و از خداوند، پروا کنيد. به راستی که مجازات خداوند، سخت است).</span>

<span dir="rtl">(لَا يَنْهَاكُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ).</span><ref><span dir="rtl">الممتحنة: ۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(خدا، شما را از کسانى که بر سر دين، با شما نجنگيده</span>‌<span dir="rtl">اند و شما را از سرزمینتان بيرون نکرده</span>‌<span dir="rtl">اند، باز نمى</span>‌<span dir="rtl">دارد که به آنان نيکى کنيد و با آنان عدالت ورزيد. به درستی که خدا دادگران را دوست مى</span>‌<span dir="rtl">دارد).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="31" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الكامل في التاريخ</span>‌ <span dir="rtl">_ في ذِكرِ عُبَيدِ اللّهِ</span>‌ <span dir="rtl">بنِ الحُرِّ الجُعفِيِ -</span>‌<span dir="rtl">: لَمّا قُتِلَ عُثمانُ و وَقَعَتِ</span>‌ <span dir="rtl">الحَربُ بَينَ عَلِيٍّ علیه السلام و مُعاوِيَةَ قَصَدَ [عُبَیدُ اللّهِ] مُعاوِيَةَ، فَكانَ مَعَهُ لِمَحَبَّتِهِ عُثمانَ، و شَهِدَ مَعَهُ صِفّينَ هُوَ و مالِكُ بنُ مِسمَعٍ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">و أقامَ عُبَيدُ اللهِ عِندَ مُعاوِيَةَ، و كانَ لَهُ زَوجَةٌ بِالكوفَةِ، فَلَمّا طالَت غَيبَتُهُ زَوَّجَها أخوها رَجُلاً يُقالُ لَهُ: عِكرِمَةُ بنُ الخَبيصِ. و بَلَغَ ذٰلِكَ عُبَيدَ اللّهِ، فَأَقبَلَ مِنَ الشّامِ، فَخاصَمَ عِكرِمَةَ إلیٰ عَلِيٍّ علیه السلام. فَقالَ لَهُ [عَلِيٌّ علیه السلام]: ظاهَرتَ عَلَينا عَدُوَّنا فَغُلتَ.</span><ref><span dir="rtl">الغَول: البُعد. و الغَول: الخیانة. و الغُول: الهَلَکه، و الداهیة (اُنظر: لسان العرب، ج۱۱ ص۵۰۷ _ ۵۱۰ «غول»). و في تاریخ دمشق: «أظاهرت علینا عدوّنا و لحقت بمعاویة و فَعَلتَ و فَعَلتَ».</span></ref>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ: أ يَمنَعُني ذٰلِكَ مِن عَدلِكَ؟!</span>

<span dir="rtl">قالَ: لا.</span>

<span dir="rtl">فَقَصَّ عَلَيهِ قِصَّتَهُ، فَرَدَّ علیه السلام عَلَيهِ امرَأَتَهُ، و كانَت حُبلىٰ، فَوَضَعَها عِندَ مَن يَثِقُ إلَيهِ حَتّیٰ وَضَعَت، فَأَلحَقَ علیه السلام الوَلَدَ بِعِكرِمَةَ، و دَفَعَ</span>‌ <span dir="rtl">المَرأَةَ إلىٰ عُبَيدِ اللّهِ، و عادَ إلَى الشّامِ، فَأَقامَ بِهِ حَتّیٰ قُتِلَ عَلِيٌّ علیه السلام.</span><ref><span dir="rtl">الکامل في التاريخ: ج۳ ص۲۵، تاریخ دمشق: ج۳۷ ص۴۱۸ نحوه.</span></ref>

<ol start="31" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکامل فى التاريخ - در گزارشی در بارۀ عُبيد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">بن حُرّ جُعفى -: چون عثمان کشته شد و جنگ ميان على علیه السلام و معاويه در گرفت، او (عبيد اللّٰه) به سوى معاويه رفت و همچنان، به جهت علاقه</span>‌<span dir="rtl">اش به عثمان با او بود و در جنگ صفّين، او و مالک بن مِسمَع، به همراه معاويه بودند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">عبيد اللّٰه</span>‌<span dir="rtl">، نزد معاويه اقامت گزيد و همسرى در کوفه داشت؛ ولی چون دورى</span>‌<span dir="rtl">اش به درازا کشيد، برادرِ زنش او را به همسرى مردى به نام عِکرَمَة بن خَبيص در آورد. خبر این اتّفاق، به عبيد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">رسيد. از شام آمد و نزد على علیه السلام از عکرمه شکايت کرد.</span>

<span dir="rtl">على علیه السلام به وى فرمود: «دشمنِ ما را يارى رساندى و خود را به هلاکت انداختى!».</span>

<span dir="rtl">عبيد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">گفت: آيا اين، مرا از عدالت تو محروم مى</span>‌<span dir="rtl">سازد؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «نه».</span>

<span dir="rtl">آن</span> ‌<span dir="rtl">گاه</span> ‌<span dir="rtl">داستانش را براى على علیه السلام تعريف کرد. على علیه السلام حُکم کرد که زنش باید به وى باز گردد؛ امّا زن [در آن ایّام]، حامله بود. [از اين</span> ‌<span dir="rtl">رو] علی علیه السلام زن را نزد کسى که بدو اطمينان داشت، گذارد تا وضعِ حمل کرد و فرزند را به عِکرمه داد و زن را به عبيد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">باز گرداند.</span>

<span dir="rtl">عُبيد اللّٰه</span>‌ <span dir="rtl">به شام باز گشت و تا وقتی که على علیه السلام کشته شد، در آن جا بود.</span>

<ol start="32" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مجمع البیان: إنَّ سارَةَ مَولاةَ أبي عَمرِو بنِ صَيفيِّ بنِ هِشامٍ أتَت رَسولَ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله مِن مَكَّةَ إلَى المَدينَةِ بَعدَ بَدرٍ بِسَنَتَينِ، فَقالَ لَها رَسولُ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله: أ مُسلِمَةً جِئتِ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَت: لا.</span>

<span dir="rtl">قالَ: أ مُهاجِرَةً جِئتِ؟</span>

<span dir="rtl">قالَت: لا.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَما جاءَ بِكِ؟</span>

<span dir="rtl">قالَت: كُنتُمُ الأَصلَ وَ العَشيرَةَ وَ المَوالِيَ، و قَد ذَهَبَ مَوالِيَّ وَ احتَجتُ حاجَةً شَديدَةً، فَقَدِمتُ عَلَيكُم لِتُعطوني و تَكسوني</span>‌ <span dir="rtl">و تَحمِلوني.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَأَينَ أنتَ مِن شُبّانِ مَكَّةَ _ و كانَت مُغَنِّيَةً نائِحَةً _؟!</span>

<span dir="rtl">قالَت: ما طُلِبَ مِنّي بَعدَ وَقعَةِ بَدرٍ.</span>

<span dir="rtl">فَحَثَّ رَسولُ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله عَلَيها بَني عَبدِ المُطَّلِبِ، فَكَسَوها و حَمَلوها و أعطَوها نَفَقَةً.</span><ref><span dir="rtl">مجمع البیان: ج۹ ص۴۰۵، بحار الأنوار: ج۲۱ ص۹۳؛ أسباب النزول للواحدي: ص۴۴۱ ح۸۱۱ نحوه.</span></ref> <span dir="rtl"></span>

<ol start="32" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مجمع البیان: دو سال بعد از جنگ بدر،</span><ref><p><span dir="rtl">جنگ بدر، در سال دوم هجری به وقوع پیوست و بیش از پنجاه تن از سرکردگان و جوانان و دلیران مکّه در آن کشته شدند.</span></p></ref> <span dir="rtl">ساره، کنیز ابو عَمرو بن صیفی بن هشام، از مکّه به مدینه و به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد. پیامبر خدا به او فرمود: «آیا مسلمان شده</span>‌<span dir="rtl">ای و آمده</span>‌<span dir="rtl">ای؟».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفت: نه.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «آیا [از مکّه] مهاجرت کرده</span>‌<span dir="rtl">ای و آمده</span>‌<span dir="rtl">ای؟».</span>

<span dir="rtl">گفت: نه.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «پس چه چیزی تو را به این جا کشانده است؟».</span>

<span dir="rtl">گفت: شما [بنی هاشم]، ریشه و خاندان و بستگان [من] بودید. بستگان من [از مکّه] رفتند و من به شدّت، نیازمند شدم. این بود که پیش شما آمدم تا کمک مالی و جامه و مَرکب به من بدهید. پیامبر صلی الله علیه و آله - با توجّه به این که او، آوازخوان و نوحه</span>‌<span dir="rtl">سَرا بود - پرسید: «مگر جوانان مکّه، تو را [برای مَجالسشان] دعوت نمی</span>‌<span dir="rtl">کنند؟».</span>

<span dir="rtl">گفت:</span> ‌<span dir="rtl">بعد از جنگ بدر، هیچ درخواستی از من نشده است.</span>

<span dir="rtl">پیامبر خدا خاندان عبد المطّلب را تشویق کرد و آنها به ساره، جامه و مَرکب و خَرجی دادند.</span>

<ol start="33" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الجَمَل: دَخَلَ [ابنُ عَبّاسٍ</span>‌<span dir="rtl">] عَلیٰ أميرِ المُؤمِنينَ علیه السلام، فَابتَدَأَهُ علیه السلام و قالَ: يَا بنَ عَبّاسٍ، أ عِندَكَ خَبَرٌ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: قَد رَأَيتُ طَلحَةَ وَ الزُّبَيرَ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ: إنَّهُمَا استَأْذَناني فِي العُمرَةِ، فَأَذِنتُ لَهُما بَعدَ أنِ استَوثَقتُ مِنهُما بِالأَيمانِ</span>‌ <span dir="rtl">أن لا يَغدِرا و لا يَنكُثا و لا يُحدِثا فَساداً. وَ اللهِ _ يَا بنَ عَبّاسٍ _ ما قَصَدا إلَّا الفِتنَةَ، فَكَأَنّي بِهِما و قَد صارا إلیٰ مَكَّةَ لِيَستَعينا عَلیٰ حَربي، فَإنَّ يَعلَى بنَ مُنيَةَ الخائِنَ الفاجِرَ قَد حَمَلَ أموالَ العِراقِ و فارِسَ لِيُنفِقَ ذٰلِكَ، و سَيُفسِدُ هٰذانِ الرَّجُلانِ عَلَيَّ أمري، و يَسفِكانِ دِماءَ شيعَتي و أنصاري.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ عَبدُ اللهِ بنُ عَبّاسٍ: إذا كانَ عِندَكَ الأَمرُ كَذٰلِكَ فَلِمَ أذِنتَ لَهُما؟! و هَلّا حَبَستَهُما و أوثَقتَهُما بِالحَديدِ، و كَفَيتَ المُسلِمينَ شَرَّهُما؟</span>

<span dir="rtl">فَقالَ علیه السلام له: يَا بنَ عَبّاسٍ، أَ تَأْمُرُني أن أبدَأَ بِالظُّلمِ و بِالسَّيِّئَةِ قَبلَ الحَسَنَةِ، و اُعاقِبَ</span>‌ <span dir="rtl">عَلَى الظِّنَّةِ وَ التُّهَمَةِ، و آخُذَ بِالفِعلِ قَبلَ كَونِهِ؟! كَلّا، وَ اللهِ لا عَدَلتُ عَمّا أخَذَ اللهُ عَلَيَّ مِنَ الحُكمِ بِالعَدلِ، و لَا القَولِ بِالفَصلِ. يَا بنَ عَبّاسٍ، إنَّني</span> ‌<span dir="rtl">أذِنتُ لَهُما و أعرِفُ ما يَكونُ مِنهُما، لٰكِنَّنِي استَظهَرتُ بِاللَّهِ عَلَيهِما، وَ اللهِ لَأَقتُلَنَّهُما و لَيَخيبَنَّ ظَنُّهُما، و لا يَلقَيانِ مِنَ الأَمرِ مُناهُما، فَإنَّ اللهَ يَأخُذُهُما بِظُلمِهِما لي، و نَكثِهِما بَيعَتي، و بَغيِهِما عَلَيَّ.</span><ref><span dir="rtl">الجَمل: ص۱۶۶ و راجع الفتوح: ج۲ ص۴۵۱.</span></ref>

<ol start="33" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الجَمَل: ابن عبّاس بر امير مؤمنان علیه السلام وارد شد. امیر مؤمنان، آغاز [به سخن] کرد و فرمود: «اى ابن عبّاس! آيا خبرى [برایمان] داری؟».</span></li></ol>

<span dir="rtl">گفت: طلحه و زبير را ديدم.</span>

<span dir="rtl">به وى فرمود: «آن دو از من براى عمره اجازه خواستند و من هم، پس از آن که با سوگندهايى از آنان پيمان گرفتم که حيله نکنند و بيعت نشکنند و فسادى ايجاد نکنند، اجازه دادم. اى ابن عبّاس! به خدا سوگند، آنان جز فتنه، قصدى ندارند. گويا مى</span>‌<span dir="rtl">بينم که به مکّه رفته</span>‌<span dir="rtl">اند تا براى نبرد با من، کمک جمع کنند؛ چرا که يَعلَى بن مُنْيۀ خيانت</span>‌<span dir="rtl">پيشۀ تبهکار، ثروت</span>‌<span dir="rtl">هاى عراق و فارس را با خود بُرده تا در اين راه هزينه کند، و به زودى، اين دو مرد، کارم را تباه مى</span>‌<span dir="rtl">کنند و خون پيروان و يارانم را مى</span>‌<span dir="rtl">ريزند».</span>

<span dir="rtl">عبد اللّٰه بن عبّاس گفت: اگر چنين نظرى دارى، چرا به آنان اجازه دادى و چرا آنان را زندان نکردى و با آهن به بند نکشيدى تا مسلمانان را از شرّشان آسوده دارى؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «اى ابن عبّاس! آيا مرا وا مى</span>‌<span dir="rtl">دارى که ستم آغاز کنم و بدى را پيش از نيکى به کار گيرم و آنان را بر پايۀ گمان و اتّهام، کيفر دهم و پيش از انجام دادن کار، مؤاخذه نمایم؟! هرگز! به خدا سوگند، از آنچه خداوند از من پيمان گرفته - یعنی داورى بر پايۀ عدل و سخن گفتن به حق - عدول نمى</span>‌<span dir="rtl">کنم.</span>

<span dir="rtl">اى ابن عبّاس! من بدانها اجازه دادم و آنچه را از آنان سر مى</span>‌<span dir="rtl">زنَد، مى</span>‌<span dir="rtl">دانم؛ ليکن در برابر آنان، از خداوند، کمک خواستم و به خدا سوگند، آنان را خواهم کشت و اميدشان را نااميد خواهم ساخت، و آن دو به خواسته</span>‌<span dir="rtl">شان نخواهند رسيد؛ چرا که خداوند، آنان را به خاطر ستمشان به من و بيعت</span>‌<span dir="rtl">شکنى با من و تعدّى بر من، مجازات خواهد کرد».</span>

<span id="حریة-الزواج-و-اختیار-الزوج"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۴: حُرِّیَّةُ الزَّواجِ وَ اختِیارِ الزَّوجِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۴</span><span dir="rtl">: آزادی ازدواج و انتخاب همسر</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَإذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوا بَيْنَهُم).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۲۳۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(و چون زنان را طلاق داديد و به پايان [عدّۀ] خود رسيدند، آنها را از ازدواج با شوهران خود (شوهران سابق يا آنان که بعداً انتخاب خواهند کرد)، اگر در ميان خودشان به نيکى توافق کنند، باز مداريد).</span>

<span dir="rtl">(فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۲۳۴.</span></ref>

<span dir="rtl">(و چون به پايان مدّت [عِدّۀ] خود رسيدند، در آنچه در بارۀ خودشان به معروف انجام دهند (انتخاب همسر يا ترک آن)، بر شما (حاکمان جامعه يا مسلمانان) گناهى نيست).</span>

<span dir="rtl">(قالَ إِنِّي أُريدُ أَنْ أُنكِحَكَ إحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلىٰ</span>‌ <span dir="rtl">أنْ تَأْجُرَني</span>‌ <span dir="rtl">ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ وَ مَا أُريدُ أنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُني</span>‌ <span dir="rtl">إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّالِحينَ).</span><ref><span dir="rtl">القصص: ۲۷.</span></ref>

<span dir="rtl">([شعيب به موسی] گفت: من مى</span>‌<span dir="rtl">خواهم يکى از اين دو دختر خود را [به انتخاب خودم] به همسرىِ تو در آورم، به اين [شرط] که هشت سال براى من کار کنى، و اگر ده سال را تمام گردانى، اختيار [و انتخاب] با تو خواهد بود و نمى</span>‌<span dir="rtl">خواهم بر تو سخت بگيرم. اگر خدا بخواهد، مرا از شایسته‌کاران خواهى يافت).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="34" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبي داوود عن ابن عبّاس: إنَّ جارِيَةً بِكراً أتَتِ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله فَذَكَرَت أنَّ أباها زَوَّجَها و هِيَ كارِهَةٌ، فَخَيَّرَهَا النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۲ ص۲۳۲ ح۲۰۹۶، سنن ابن ماجة: ج۱ ص۶۰۳ ح۱۸۷۵؛ السرائر: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۵۶۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="34" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">سنن أبى داوود - به نقل از ابن عبّاس -: دخترى [باکِره] نزد پيامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت که پدرش مى</span>‌<span dir="rtl">خواهد او را بر خلاف ميلش، شوهر دهد. پيامبر صلی الله علیه و آله حقّ انتخاب را به او (دختر) داد.</span></li></ol>

 

<ol start="35" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الكافي عن ابن أبي يَعفور: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللهِ علیه السلام: إنّي اُريدُ أن أتَزَوَّجَ امرَأَةً، و إنَّ أبَوَيَّ أرادا غَيرَها.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: تَزَوَّجِ الَّتي هَوَيتَ، و دَعِ الَّتي يَهویٰ أبَواكَ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۴۰۱ ح۱، تهذيب الأحکام: ج۷ ص۳۹۲ ح۱۵۶۸، مکارم الأخلاق: ج۱ ص۵۰۶ ح۱۷۵۴، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۱۰۳ ص۲۳۵ ح۱۸.</span></ref>

<ol start="35" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الکافى - به نقل از ابن ابى يَعفور -: به امام صادق علیه السلام گفتم: مى</span>‌<span dir="rtl">خواهم با زنى ازدواج کنم؛ ولى پدر و مادرم، کس ديگرى را مى</span>‌<span dir="rtl">خواهند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">امام علیه السلام فرمود: «با کسى ازدواج کن که خودت مى</span>‌<span dir="rtl">خواهى و آن دیگری را که پدر و مادرت مى</span>‌<span dir="rtl">خواهند، رها کن».</span>

<ol start="36" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل عن ابن إسحاق: حَدَّثَني حَجّاجُ بنُ السّائِبِ بنِ أبي لُبابَةَ بنِ عَبدِ المُنذِرِ الأنصارِيُّ، أنَّ جَدَّتَهُ اُمَّ السّائِبِ خُناسَ ابنَةَ خِذامِ بنِ خالِدٍ كانَت عِندَ رَجُلٍ قَبلَ أبي لُبابَةَ، تَأَيَّمَت</span>‌<ref><p><span dir="rtl">أي صارت أيّماً لا زوج لها (النهاية: ج۱ ص۸۵ «أيم»).</span></p></ref> <span dir="rtl">مِنهُ، فَزَوَّجَها أبوها خِذامُ بنُ خالِدٍ رَجلاً مِن بَني عَمرِو بنِ عَوفِ بنِ الخَزرَجِ، فَأَبَت إلّا أن تَحُطَّ إلیٰ أبي لُبابَةَ، و أبیٰ أبوها إلّا أن يُلزِمَهَا العَوفِيَّ، حَتَّى ارتَفَعَ أمرُها إلیٰ رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله. فَقالَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: هِيَ أولیٰ بِأَمرِها، فَأَلحِقها بِهَواها.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۱۰ ص۲۳۸ ح۲۶۸۵۳ و راجع سنن الدارقطني: ج۳ ص۲۳۱ ح۴۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="36" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل - به نقل از ابن اسحاق -:حَجّاج بن سائب بن اَبى لُبابة بن عبد المُنذر انصارى، برايم نقل کرد که مادربزرگش، اُمّ سائب، خُناس دختر خِذام بن خالِد، قبل از آن که زن ابو لُبابه باشد، همسر مرد ديگرى بود و بيوه شد. پدرش خِذام بن خالد، مى</span>‌<span dir="rtl">خواست او را به ازدواج مردى از بنى‌عمرو بن عَوف بن خَزرَج در آورد؛ امّا خُناس حاضر نشد که زن کسى غير از ابو لبابه شود؛ ولى پدرش اصرار داشت که بايد زنِ آن مرد عوفى شود. کار مخالفت دختر، بالا گرفت تا به پيامبر خدا صلی الله علیه و آله رسید. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «دختر، به [تصمیم</span>‌<span dir="rtl">گیری در] کارِ خود، سزاوارتر است. او را به ازدواج کسى در آور که [خودش] دلش مى</span>‌<span dir="rtl">خواهد».</span></li></ol>

 

<ol start="37" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">اُسد الغابة عن عبد الرحمانِ بن يزيد: إنَّ وَديعَةً أنكَحَ ابنَتَهُ، فَجاءَت إلیٰ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَت: يا رَسولَ اللّهِ، إنَّ أبي أنكَحَني رَجلاً لَم يُوافِقني.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَأَرسَلَ إلیٰ أبيها فَذَكَرَ ذٰلِكَ لَهُ، فَقالَ لَهُ: أنكَحتُها بِابنِ عَمٍّ لَها كُفؤٍ و رَجُلِ صِدقٍ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: اِستَأْمَرتَها؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: لا.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَرَدَّ رَسولُ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله ذٰلِكَ النِّكاحَ و لَم يُجِزهُ.</span><ref><span dir="rtl">اُسد الغابة: ج۵ ص۴۱۳ الرقم ۵۴۵۶ و راجع الأخبار الطوال: ص۱۵۴ (روایة خُلید بن کأس).</span></ref>

<ol start="37" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">اُسد الغابة - به نقل از عبد الرحمان بن يزيد -: وديعه، دخترش را شوهر داد؛ امّا دختر او نزد پيامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: اى پيامبر خدا! پدرم مرا به ازدواج مردى در آورده است که رضايت ندارم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه و آله در پىِ پدرش فرستاد و موضوع را به او گفت. وديعه گفت: من او را به پسرعمويش داده</span>‌<span dir="rtl">ام که هم همسنگ اوست و هم مرد درستکارى است.</span>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آيا نظر خود او (دختر) را پرسيده</span>‌<span dir="rtl">اى؟».</span>

<span dir="rtl">گفت: نه!</span>

<span dir="rtl">پس پيامبر خدا صلی الله علیه و آله آن ازدواج را مردود شمرد و اجازۀ آن را نداد.</span>

<ol start="38" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: لا يُنكِح أحَدُكُمُ ابنَتَهُ حَتّیٰ يَستَأْمِرَها في نَفسِها، فَهِيَ أعلَمُ بِنَفسِها؛ فَإن سَكَتَت أو بَكَت أو ضَحِكَت فَقَد أذِنَت، و إن أبَت لَم يُزَوِّجها.</span><ref><p><span dir="rtl">دعائم الإسلام: ج۲ ص۲۱۸ ح۸۱۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="38" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هیچ یک از شما، نبايد دخترش را شوهر بدهد تا اين که نظر او را در بارۀ خودش جويا شود؛ چرا که او خواستۀ خودش را بهتر مى</span>‌<span dir="rtl">داند. پس اگر سکوت کرد يا گريست يا خنديد، در واقع، رضايت داده است، و اگر رضايت نداد، نبايد او را به ازدواج [آن فرد] در آورد.</span></li></ol>

<span id="حریة-اتخاذ-المسکن"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۵: حُرِّیَّةُ اتِّخاذِ المَسکَنِ</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۵</span><span dir="rtl">: آزادی انتخاب محلّ سکونت</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سَاءَتْ مَصِيراً * إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لَا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً * فَأُولٰئِكَ عَسَى اللّٰهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كَانَ اللّٰهُ عَفُوّاً غَفُوراً * وَ مَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِراً إِلَى اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ وَ كَانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۹۷ - ۱۰۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(همانا کسانى هستند که فرشتگان، آنها را در حالى که ستمکار نفس خويش اند، قبض روح مى</span>‌<span dir="rtl">کنند. [به آنها] می‌گويند: در چه کاری بوديد [که چنین حکم سنگینی د رباره‌تان صادر شده]؟ می‌گويند: ما در زمين، مستضعف (تحت فشار و ناتوان) بودیم. فرشتگان می‌گويند: آيا زمين خدا [آن اندازه] وسيع نبود تا در آن [از محیط رنج و ناتوانی و فشار به محیط راحتی و آزادی و اختیار] مهاجرت کنيد؟! پس آنان جايگاهشان جهنم است، که بد جاى بازگشتى است * مگر برای ناتوان</span>‌<span dir="rtl">شدگان، از مردان و زنان و کودکان [در دست قدرتى زورگو يا جوّى مانع از تحصيل معارف] که هيچ چاره</span>‌<span dir="rtl">اى ندارند و به هيچ نحوى [براى هجرت] راهی نمی‌يابند. * پس آنها هستند که اميد است خداوند از آنان در گذرد، و خدا همواره بسيار بخشاينده و آمرزگار است. * و هر کس به خاطر خدا هجرت کند [بهبود دين يا دنياى خویش]، در روى زمين، جايگاه دلخواه فراوان و با وسعت خواهد يافت، و کسى که از خانه خود به قصد هجرت به سوى خدا و فرستادۀ او به راه افتد و سپس مرگْ او را دريابد، به راستی که پاداش او بر عهدۀ خداست، و البته خداوند، همواره بسيار آمرزنده و مهربان است).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="39" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: البِلادُ بِلادُ اللهِ، وَ العِبادُ عِبادُ اللهِ، فَحَيثُما أصَبتَ خَيراً فَأَقِم.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۱ ص۳۵۰ ح۱۴۲۰ عن الزبير بن العوّام، تفسير ابن كثير: ج۶ ص۲۹۹، البلدان للهمذاني: ص۱۰۵ بزیادة «و اتّق اللّٰه» في آخره.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="39" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl"><span class="mark">پیامبر خدا</span> صلی الله علیه و آله<span class="mark">: سرزمين</span></span>‌<span class="mark"><span dir="rtl">ها، سرزمين خدای</span></span> ‌<span dir="rtl"><span class="mark">اند و مردمان، بندگان خدا. پس هر کجا خيرى يافتى،</span> همان <span class="mark">جا اقامت گزين</span>.</span></li></ol>

 

<ol start="40" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: لَيسَ بَلَدٌ بِأَحَقَّ بِكَ مِن بَلَدٍ، خَيرُ البِلَادِ مَا حَمَلَكَ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحکمة۴۴۲، غرر الحكم: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۸۳ ح۷۴۹۶؛ ربیع الأبرار: ج۱ ص۳۶۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="40" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هيچ شهرى براى تو مناسب</span>‌<span dir="rtl">تر از شهر ديگر نيست. بهترينِ شهرها [برای تو] آن است که تو را پذيرا باشد (در آن، رفاه و آسايش داشته باشى).</span></li></ol>

 

<ol start="41" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: شَرُّ البِلادِ بَلَدٌ لا أمنَ فیهِ و لا خِصبَ.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحکم: ج۴ ص۱۶۵ ح۵۶۸۴، عیون الحکم و المواعظ: ص۲۹۴ ح۵۲۵۳.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="41" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: بدترینِ شهرها، شهری است که نه امنیّت در آن باشد و نه ارزانی.</span></li></ol>

<span id="ما-وضع-عن-الناس-و-رفع-عنهم"></span>
== <span dir="rtl">۲ / ۶: ما وُضِعَ عَنِ الناسِ و رُفِعَ عنهم</span> ==

<span dir="rtl">۲ / ۶</span><span dir="rtl">: آنچه از دوش مردم برداشته شده و مسئولیتی در آن ندارند</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۱۸۵ و راجع [سورة] ص: ۸۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(خداوند برای شما آسانی می</span>‌<span dir="rtl">خواهد و برایتان دشواری نمی</span>‌<span dir="rtl">خواهد).</span>

<span dir="rtl">(مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَىٰ).</span><ref><span dir="rtl">طه: ۲ و راجع القصص: ۲۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(قرآن را بر تو نازل نکرده</span>‌<span dir="rtl">ایم که به رنج بیفتی).</span>

<span dir="rtl">(مَا يُرِيدُ اللّٰهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ).</span><ref><span dir="rtl">المائدة: ۶.</span></ref>

<span dir="rtl">(خدا نمی‌خواهد [سختی و] تنگنایی برای شما ایجاد کند).</span>

<span dir="rtl">(وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ).</span><ref><span dir="rtl">الحجّ: ۷۸ و راجع الأحزاب: ۳۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(و هیچ مشقّتی را در دین بر شما تکلیف نکرد).</span>

<span dir="rtl">(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللهُ عَنْهَا وَاللهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ * قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ).</span><ref><span dir="rtl">المائدة: ۱۰۱ و ۱۰۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(اى اهل ايمان! در بارۀ چیزهایی [که خدا به خاطر آسان گرفتن بر بندگانْ نهى و امرى نسبت به آنها ندارد] مپرسيد؛ که اگر براى شما آشکار شود، غمگينتان می‌کند. و البته اگر هنگامى که قرآن نازل مى</span>‌<span dir="rtl">شود در بارۀ آنها بپرسيد، براى شما روشن مى</span>‌<span dir="rtl">شود. خدا از [اين که شما را به</span>‌<span dir="rtl">] آنها [مُکلّف کند] گذشت کرد؛ و خدا بسيار آمرزنده و بردبار است. * گروهى از پيشينيان شما در بارۀ آنها پرسيدند، اما [چون براى آنان روشن شد، از اجرا روى گرداندند و] به آنها کافر شدند).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="42" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: بَعَثَني عزّ و جلّ بِالحَنیفِیَّةِ السَّهلَةِ السَّمحَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۴۹۴ ح۱ عن ابن القدّاح عن الإمام الصادق علیه السلام، بحار الأنوار: ج۲۲ ص۲۶۴ ح۳؛ مسند ابن حنبل: ج۸ ص۳۰۳ ح۲۲۳۵۴ عن أبي اُمامة نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="42" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند عزّ و جلّ مرا با دینی حق</span>‌<span dir="rtl">گرا و آسان</span>‌<span dir="rtl">گیر و پُرگذشت، مبعوث کرده است.</span></li></ol>

 

<ol start="43" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: إنّي لَم اُؤمَر أن أنقُبَ قُلوبَ النّاسِ و لا أشُقَّ بُطونَهُم.</span><ref><p><span dir="rtl">صحیح البخاري: ج۴ ص۱۵۸۲ ح۴۰۹۴ عن أبي سعید الخُدري، صحیح مسلم: ج۲ ص۷۴۲ ح۱۰۶۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="43" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: من هرگز مأمور نشده</span>‌<span dir="rtl">ام که قلب</span>‌<span dir="rtl">های مردم را تفتیش کنم و یا دل</span>‌<span dir="rtl">های آنها را بشکافم [تا از باطن آنها باخبر شوم].</span></li></ol>

 

<ol start="44" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل عن ابن عبّاس: قیلَ لِرَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله: أيُّ الأَدیانِ أحبُّ إلَی اللهِ عزّ و جلّ؟ قالَ: الحَنیفِیَّةُ السَّمحَةُ.</span><ref><p><span dir="rtl">مسند ابن حنبل: ج۱ ص۵۰۸ ح۲۱۰۷، صحیح البخاري: ج۱ ص۲۳ نحوه؛ کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۱ ص۱۲ ح۱۶ عن الإمام عليّ علیه السلام نحوه و راجع الکافي: ج۲ ص۱۷ ح۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="44" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">مسند ابن حنبل - به نقل از ابن عبّاس -: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند: کدام یک از ادیان، نزد خداوند عزّ و جلّ محبوب</span>‌<span dir="rtl">تر است؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «دینِ حق</span>‌<span dir="rtl">گرای پُرگذشت».</span>

<ol start="45" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: رُفِعَ عَن اُمَّتي تِسعَةٌ: الخَطَأُ، وَ النِّسیانُ، و ما اُکرِهوا عَلَیهِ، و ما لا یَعلَمونَ، و ما لا یُطیقونَ، و مَا اضطُرّوا إلَیهِ، وَ الحَسَدُ، وَ الطِّیَرَةُ، وَ التَّفَکُّرُ فِي الوَسوَسَةِ فِي الخَلقِ ما لَم یُنطَق بِشَفَةٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">الخصال: ج۲ ص۴۱۷ ح۹، التوحید: ص۳۵۳ ح۲۴ عن أبي عبد اللّٰه علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله و راجع الکافي: ج۲ ص۴۶۲ ح۱ عن أبي عبد اللّٰه علیه السلام؛ سنن ابن ماجة: ج۱ ص۶۵۹ ح۳ عن عقبة بن عامر.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="45" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مسئولیت نُه چیز از دوش امّت من برداشته شده است: اشتباه، فراموشی، آنچه بِدان مجبور گشته</span>‌<span dir="rtl">اند، آنچه نمی</span>‌<span dir="rtl">دانند، آنچه توانش را ندارند، آنچه از روی ناچاری انجام می</span>‌<span dir="rtl">دهند و [نیز] حسادت، فال بد زدن و اندیشیدن وسواس</span>‌<span dir="rtl">گونه در آفرینش، تا وقتی که به زبان نیاورده</span>‌<span dir="rtl">اند.</span></li></ol>

 

<ol start="46" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: إنَّ اللهَ یُحِبُّ أن یُؤخَذَ بِرُخَصِهِ کَما یُحِبُّ أن یُؤخَذَ بعَزائِمِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">المحکم و المتشابه للنعماني (طبعة مشهد): ص۹۳ عن الإمام عليّ علیه السلام، تفسیر القمّي: ج۱ ص۱۶ عن الإمام الصادق علیه السلام؛ المعجم الأوسط للطبراني: ج۶ ص۲۳۶ ح۶۲۸۲ عن عائشة، المصنّف لعبد الرزّاق: ج۱ ص۳۱۹ ح۲۱۶۴۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="46" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند، دوست دارد رُخصت</span>‌<span dir="rtl">هایی (آزادی</span>‌<span dir="rtl">هایی) که داده است، عمل شوند، همچنان که دوست دارد به فرائضش (واجباتش) عمل شود.</span></li></ol>

 

<ol start="47" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: عَلَیکُم بِرُخصَةِ اللهِ الَّتي رَخَّصَ لَکُم، فَاقبَلوها.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن النسائي: ج۴ ص۱۷۶ ح۲۲۵۹، السنن الکبریٰ للبیهقي: ج۲ ص۱۰۰ ح۲۵۶۶ عن جابر بن عبد اللّٰه و راجع صحیح مسلم: ج۲ ص۷۸۶ ح۱۱۱۵ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="47" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: بر شما باد بهره گرفتن از آزادی عملی که خداوند برایتان فراهم (مُجاز) ساخته است. پس آن را بپذیرید.</span></li></ol>

 

<ol start="48" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: إنَّ اللهَ یَغضَبُ عَلیٰ مَن لا یَقبَلُ رُخَصَهُ.</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للطوسي: ص۲۹۸ ح۵۸۷، بحار الأنوار: ج۷۷ ص۳۳۵ ح۶ عن الإمام الهادي علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="48" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: قطعاً خدا، بر کسی که آزادی</span>‌<span dir="rtl">های اِعطا شدۀ او را نمی</span>‌<span dir="rtl">پذیرد، خشم می</span>‌<span dir="rtl">گیرد.</span></li></ol>

 

<ol start="49" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: إنَّ اللهَ _ تَبارَكَ و تَعالیٰ _ حَدَّ حُدوداً فَلا تَعتَدوها، و فَرَضَ فَرائِضَ فَلا تَنقُصوها، و سَکَتَ عَن أشیاءَ _ لَم یَسکُت عَنها نِسیاناً _ فَلا تَکَلَّفوها؛ رَحمَةً مِنَ اللهِ لَکُم، فَاقبَلوها.</span><ref><p><span dir="rtl">کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۴ ص۷۵ ح۵۱۴۹، فقه القرآن للراوندي: ج۲ ص۳۶۶، عوالي اللآلي: ج۳ ص۵۴۸ ح۱۵ و راجع: الکافي: ج۳ ص۴۵ ح۱۵ (ما کان علیك لو سَکتّ).</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="49" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: خداوندِ بلندمرتبه و والا، مرزهایی را [برای عمل بندگانش] تعیین فرموده است. آنها را زیر پا نگذارید. همچنین اعمالی را واجب فرموده است. در آنها کم نگذارید. چیزهایی هم هست که خدا در بارۀ آنها سکوت کرده [و حکمی نداده] است و سکوتش از روی فراموشی نیست [بلکه از روی مصلحت است]. در این موارد، خود را به زحمت نیندازید، که [آن سکوت،] رحمت خدا بر شماست. پس آن را پذیرا باشید.</span></li></ol>

 

<ol start="50" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: ما حَجَبَ اللهُ عِلمَهُ عَنِ العِبادِ فَهُوَ مَوضوعٌ عَنهُم.</span><ref><p><span dir="rtl">التوحید: ص۴۱۳ ح۹، بحار الأنوار: ج۲ ص۲۸۰ ح۴۸، عن زکریّا بن یحیی.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="50" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: هر چه خداوند عزّ و جلّ علمش را از بندگانْ پوشیده داشته، بندگان در قِبالش مسئولیتی (مؤاخذه</span>‌<span dir="rtl">ای) ندارند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: هذه الموسوعة: عنوان «الحَرَج» و «الیُسر» و «الرُّخصة».</span>

<span dir="rtl">ر.ک: همین دانش‌نامه: مدخل‌های «الحَرَج / سختی» و «الیُسر / راحتی» و «رخصت».</span>

<span id="الفصل-الثالث-الحریة-السیاسیة"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الثّالِث: الحُرِّیَّةُ السِّیاسِیَّةُ</span> =

<span dir="rtl">فصل سوم</span><span dir="rtl">: آزادی سیاسی</span>

<span id="حریة-التعبیر"></span>
== <span dir="rtl">۳ / ۱: حُرِّیَّةُ التَّعبیرِ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۱</span><span dir="rtl">: آزادی بیان</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(لا يُحِبُّ اللهُ الجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ القَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَ كانَ اللهُ سَمِيعاً عَلِيماً).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۱۴۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(خداوند، دوست ندارد کسى صدا به سخن زشت (دشنام و افشاگری) بلند کند، مگر [برای] آن کس که به او ستم شده</span> ‌<span dir="rtl">باشد، و البتّه خداوند، شنوا و آگاه است).</span>

<span dir="rtl">(وَإذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۳۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(و آن گاه که پروردگارت به فرشتگان فرمود: «من در زمين، جانشينى قرار خواهم داد»، فرشتگان گفتند: آيا در آن، کسى را قرار مى</span>‌<span dir="rtl">دهى که در آن، تباهى کند و خون بريزد، در حالى که ما تو را مى</span>‌<span dir="rtl">ستاييم و تقديست مى</span>‌<span dir="rtl">کنيم؟! فرمود: «من چيزى مى</span>‌<span dir="rtl">دانم که شما نمى</span>‌<span dir="rtl">دانيد»).</span>

<span dir="rtl">(قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لَا يَشْعُرُونَ).</span><ref><span dir="rtl">النمل: ۱۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(مورچه‌ای گفت:‌ ای مورچگان! به لانه‌های خود بروید تا سلیمان و لشکریانش شما را لگدکوب نکنند، که آنها فهمشان [به این چیزها] نمی‌رسد).</span>

<span dir="rtl">راجع: ۲/۲. حرّیة الحوار و التعقّل و الاحتجاج.</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ۲/۲. آزادی گفتگو و تعقّل و استدلال.</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="51" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبري عن عبد المَلك بن أبي حُرّة الحَنَفيّ: إنّ عَلِيّاً علیه السلام خَرَجَ ذاتَ يَومٍ يَخطُبُ، فَإنَّهُ لَفي خُطبَتِهِ إذ حَكَّمَتِ المُحَكِّمَةُ</span><ref><p><span dir="rtl">المُحَکِّمَة: هم الخوارج، سُمُّوا بالمُحَکِّمَة: لقولهم لا حُکمَ إلّا لِلّٰهِ (اُنظر: لسان العرب، ج۲ ص۱۴۲ «حکم»).</span></p></ref> <span dir="rtl">في جَوانِبِ المَسجِدِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ عَلِيٌّ علیه السلام: اللهُ أكبَرُ! كَلِمَةُ حَقٍّ</span>‌ <span dir="rtl">يُرادُ بِها باطِلٌ! إن سَكَتوا عَمَمناهُم</span>‌<span dir="rtl">،</span><ref><span dir="rtl">أي یکون لَهم ما لِعامّة المسلمین من الفَيء و دخول المساجد و حضور الجماعات و غیر ذٰلك.</span></ref> <span dir="rtl">و إن تَكَلَّموا حَجَجناهُم، و إن خَرَجوا عَلَينا قاتَلناهُم.</span><ref><span dir="rtl">تاريخ الطبري: ج۵ ص۷۲، الکامل في التاريخ: ج۲ ص۳۹۸، أنساب الأشراف: ج۳ ص۱۳۵ نحوه.</span></ref>

<ol start="51" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبرى - به نقل از عبد الملک بن ابى حُرّۀ حنفى -: على علیه السلام روزى براى سخنرانى بيرون رفت. او در حال سخنرانى بود که خوارج، در گوشه</span>‌<span dir="rtl">هاى مسجد، شعار «لا حُکمَ إلّا لِلهِ؛ حکمرانى، جز براى خداوند نيست» سر دادند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">على علیه السلام فرمود: «اللّٰه أکبر! سخن حقّى است که از آن، باطل اراده مى</span>‌<span dir="rtl">شود. اگر ساکت شوند، با آنان مانند ديگران برخورد مى</span>‌<span dir="rtl">کنيم، و اگر سخن گويند، با آنان احتجاج مى</span>‌<span dir="rtl">ورزيم (استدلال مى</span>‌<span dir="rtl">کنيم) و اگر بر ما خروج کنند (دست به سلاح ببرند)، با آنان پيکار خواهيم کرد».</span>

<ol start="52" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنن الكبرىٰ عن كثير بن نَمِر: بَينا أنَا فِي الجُمُعَةِ و عَلِيٌّ علیه السلام عَلَى المِنبَرِ، إذ قامَ رَجُلٌ فَقالَ: لا حُكمَ إلّا لِلهِ، ثُمَّ قامَ آخَرُ فَقالَ: لا حُكمَ إلّا لِلهِ، ثُمَّ قاموا مِن نَواحِي المَسجِدِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَأَشارَ إلَيهِم عَلِيٌّ علیه السلام بِيَدِهِ: اِجلِسوا. نَعَم! لا حُكمَ إلّا لِلهِ، كَلِمَةٌ يُبتَغیٰ بِها باطِلٌ، حُكمَ اللهِ نَنظُرُ فيكُم، ألا إنَّ لَكُم عِندي ثَلاثَ خِصالٍ ما كُنتُم مَعَنا: لا نَمنَعُكُم مَساجِدَ اللهِ أن تَذكُروا فيهَا اسمَ اللهِ، و لا نَمنَعُكُم فَيئاً</span><ref><span dir="rtl">الفَيء: الخَراج و الغنیمة (الصحاح: ج۱ ص۶۳ «فیأ»). و قال الجزري: هو ما حصل للمسلمین من أموال الکفّار من غیر حرب و لا جهاد (النهایة: ج۳ ص۴۸۲ «فیأ»).</span></ref> <span dir="rtl">ما كانَت أيديكُم مَعَ أيدينا، و لا نُقاتِلُكُم حَتّیٰ تُقاتِلوا. ثُمَّ أخَذَ في خُطبَتِهِ.</span><ref><span dir="rtl">السنن الکبرىٰ للبیهقي: ج۸ ص۳۱۹ ح۱۶۷۶۳؛ دعائم الإسلام: ج۱ ص۳۹۳ نحوه.</span></ref>

<ol start="52" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">السنن الکبرى - به نقل از کثير بن نَمِر -: در حالى که در نماز جمعه بودم و على علیه السلام بر منبر بود، مردى به پا خاست و گفت: «حکمرانى، جز براى خدا نيست!». مردى ديگر هم به پا خاست و گفت: «حکمرانی، جز برای خدا نیست!». آن</span> ‌<span dir="rtl">گاه خوارج از گوشه</span>‌<span dir="rtl">هاى مسجد، به پا خاستند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">على علیه السلام با دست به آنان اشاره کرد که بنشينند [و فرمود:] «آرى! حکمرانی، جز برای خدا نیست. این، سخنى است که از آن، باطلی طلب مى</span>‌<span dir="rtl">شود. بر پايۀ حکم خداوند به شما مى</span>‌<span dir="rtl">نگريم. بدانيد که شما نزد من، سه حق دارید، تا زمانى که با ما هستيد [و از جماعت مسلمانان، جدا نشده</span>‌<span dir="rtl">اید]: شما را از مساجد خداوند باز نمی</span>‌<span dir="rtl">داريم که در آنها، نام خدا را بر زبان آوريد، و تا زمانى که دستان شما با دستان ماست [و با دشمنان امّت، همدست نشده</span>‌<span dir="rtl">اید]، شما را از ثروت</span>‌<span dir="rtl">هاى</span>‌<span dir="rtl">عمومى محروم نمی</span>‌<span dir="rtl">سازيم، و [سوم، این</span>‌ <span dir="rtl">که] با شما پيکار نمی</span>‌<span dir="rtl">کنيم، مگر آن</span> ‌<span dir="rtl">که [شروع به] پیکار کنيد». آن</span>‌ <span dir="rtl">گاه به ادامۀ سخنرانی</span>‌<span dir="rtl">اش پرداخت.</span>

<ol start="53" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبري عن المُحِلّ بن خَليفة: إنَّ رَجُلًا مِنهُم</span>‌ <span dir="rtl">مِن بَني سَدوسٍ</span>‌ <span dir="rtl">_ يُقالُ لَهُ: العَيزارُ بنُ الأَخنَسِ، كانَ يَریٰ رَأيَ الخَوارِجِ _ خَرَجَ إلَيهِم، فَاستَقبَلَ وَراءَ المَدائِنِ عَدِيَّ بنَ حاتِمٍ و مَعَهُ الأَسوَدُ بنُ قَيسٍ وَ الأَسوَدُ بنُ يَزيدَ المُرادِيّانِ، فَقالَ لَهُ العَيزارُ حينَ استَقبَلَهُ: أ سالِمٌ غانِمٌ، أم ظالِمٌ آثِمٌ؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ عَدِيٌّ: لا، بَل سالِمٌ غانِمٌ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُ المُرادِيّانِ: ما قُلتَ هٰذا إلّا لِشَرٍّ في نَفسِكَ، و إنَّكَ لَنَعرِفُكَ _ يا عَيزارُ _ بِرَأيِ القَومِ، فَلا تُفارِقنا حَتّیٰ نَذهَبَ بِكَ إلیٰ أميرِ المُؤمِنينَ فَنُخبِرَهُ خَبَرَكَ.</span>

<span dir="rtl">فَلَم يَكُن بِأَوشَكَ أن جاءَ عَلِيٌّ علیه السلام فَأَخبَراهُ خَبَرَهُ، و قالا: يا أميرَ المُؤمِنينَ، إنَّهُ يَریٰ رَأيَ القَومِ، قَد عَرَفناهُ بِذٰلِكَ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: ما يَحِلُّ لَنا دَمُهُ، و لٰكِنّا نَحبِسُهُ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ عَدِيُّ بنُ حاتِمٍ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، اِدفَعهُ إلَيَّ و أنَا أضمَنُ أن لا يَأتِيَكَ مِن قِبَلِهِ مَكروهٌ.</span>

<span dir="rtl">فَدَفَعَهُ إلَيهِ.</span><ref><span dir="rtl">تاريخ الطبري: ج۵ ص۸۹.</span></ref>

<ol start="53" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبرى - به نقل از مُحِلّ بن خليفه -: مردى از قبيلۀ بنى سَدوس که نامش عَيزار بن اَخنَس بود و به باورهاى خوارج اعتقاد داشت، به سمت [لشکرگاه] خوارج حرکت کرد. در بيرون مدائن، با عَدىّ بن حاتم، رو به رو شد که همراهش اسود بن قيس مرادى و اسود بن يزيد مرادى بودند. عَيزار، وقتى با عدى رو به رو شد، گفت: آيا سالم و بهره</span>‌<span dir="rtl">بَرى، يا ستمگر و گنهکار؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">عدى گفت: سالم و بهره</span>‌<span dir="rtl">بَر.</span>

<span dir="rtl">آن دو مرادى گفتند: اين سخن را نگفتى، مگر به جهت شرّى که در باطن دارى [و براى لشکر خوارج، يار مى</span>‌<span dir="rtl">گيرى]! ما مى</span>‌<span dir="rtl">دانيم که عقيدۀ خوارج را دارى. اى عيزار! از ما جدا نمى</span>‌<span dir="rtl">شوى تا تو را نزد امير مؤمنان ببريم و اخبارت را به وى گزارش دهيم.</span>

<span dir="rtl">زمانى نگذشت که على علیه السلام آمد و آن دو، خبر را به وى گزارش کردند و گفتند: اى امير مؤمنان! او بر اعتقاد خوارج است. ما او را مى</span>‌<span dir="rtl">شناسيم.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «خونش بر ما حلال نيست؛ امّا او را زندانى مى</span>‌<span dir="rtl">کنيم».</span>

<span dir="rtl">عَدىّ بن حاتم گفت: اى امير مؤمنان! او را به من بسپار و من ضمانت مى</span>‌<span dir="rtl">کنم که از ناحيۀ او به شما آسيبى نرسد.</span>

<span dir="rtl">على علیه السلام او را به عدى سپرد.</span>

<ol start="54" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن وَصِيَّتِهِ لِعَسكَرِهِ قبلَ لِقاءِ العَدُوِّ بصِفّينَ-: لا تُقاتِلوهُم حَتّیٰ يَبدَؤوكُم؛ فَإنَّكُم بِحَمدِ اللهِ عَلیٰ حُجَّةٍ، و تَركُكُم إيّاهُم حَتّیٰ يَبدَؤوكُم حُجَّةٌ اُخریٰ لَكُم عَلَيهِم. فَإذا كانَتِ الهَزيمَةُ بِإذنِ اللهِ فَلا تَقتُلوا مُدبِراً، و لا تُصيبوا مُعوِراً،</span><ref><p><span dir="rtl">قال ابن أبي الحدید: قوله علیه السلام: «و لا تُصیبوا مُعوِراً» هو من یعتصم منك في الحرب بإظهار عورته لتکُفّ عنه. و یجوز أن یکون المُعوِر هاهنا المُریب الذي یُظَنّ أنّه من القوم و أنّه حَضَر للحرب و لیس منهم لأنّه حَضَر لأمر آخر (شرح نهج البلاغة: ج۱۵ ص۱۰۴.)</span></p></ref> <span dir="rtl">و لا تُجهِزوا عَلیٰ جَريحٍ، و لا تَهيجُوا النِّساءَ بِأَذىً</span>‌ <span dir="rtl">و إن شَتَمنَ أعراضَكُم و سَبَبنَ اُمَراءَكُم...؛ إن كُنّا لَنُؤمَرُ بِالكَفِّ عَنهُنَّ و إنَّهُنَّ لَمُشرِكاتٌ، و إن كانَ الرَّجُلُ لَيَتَناوَلُ المَرأَةَ فِي الجاهِلِيَّةِ بِالفِهرِ</span><ref><p><span dir="rtl">الفِهر: الحَجَر قَدر ما یُدَقّ به الجَوز و نحوُه (لسان العرب: ج۵ ص۶۶ «فهر»).</span></p></ref> <span dir="rtl">أوِ الهِراوَةِ فَيُعَيَّرُ بِها و عَقِبُهُ مِن بَعدِهِ</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۱۴، وقعة صفّين: ص۲۰۳، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۴۵۸ ح۶۷۴؛ تاريخ الطبري: ج۵ ص۱۰ نحوه و راجع الكافي: ج</span>‌<span dir="rtl">۵ ص۳۹ ح۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="54" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سفارش به سپاهيان خود، پيش از رو به رو شدن با دشمن در صفّين -: با دشمن نجنگيد تا او جنگ را آغاز کند؛ زيرا شما بحمد اللّٰه حجّت داريد و اين که شما آنان را بگذاريد تا آغازگر جنگ باشند، خود، حجّت ديگرى براى شما در برابر آنان است. اگر به اذن خداوند، دشمن شکست خورد و فرارى شد، پشت</span>‌<span dir="rtl">کرده را نکشيد و به آن که در چنگتان گرفتار آمده، صدمه نزنيد و کار زخمى را نسازيد و زنان را با آزار رساندن به آنها تهييج نکنيد، اگر چه به نواميس شما دشنام دهند و زمامدارانِ شما را ناسزا گويند...؛ چرا که ما [نیز در زمان پیامبر خدا] به خويشتندارى در برابر [آزار] آنان فرمان داشتيم، در حالى که آن زنان، مشرک بودند. در روزگار جاهليت نيز اگر مرد، زن را با سنگ يا چماق مى</span>‌<span dir="rtl">زد، به خاطر اين کار، هم خود او و هم نسلش پس از او سرزنش مى</span>‌<span dir="rtl">شدند.</span></li></ol>

 

<ol start="55" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">نهج البلاغة: رُوِيَ أنَّهُ علیه السلام كانَ جالِساً في أصحابِهِ، فَمَرَّت بِهِمُ امرَأَةٌ جَميلَةٌ، فَرَمَقَهَا القَومُ</span>‌ <span dir="rtl">بِأَبصارِهِم، فَقالَ علیه السلام: إنَّ أبصارَ هٰذِهِ الفُحولِ طَوامِحُ،</span><ref><p><span dir="rtl">طَمَحَ بَصَرُهُ إلیه: ارتَفَع، و کل مرتفع طامح (القاموس المحیط: ج۱ ص۲۳۸ «طمح»).</span></p></ref> <span dir="rtl">وإنَّ ذٰلِكَ سَبَبُ هَبابِها</span><ref><p><span dir="rtl">الهِبّة _ بالکسر _: هياج الفحل، و هَبَّ التيس هِباباً: هاجَ و نَبّ للسّفاد (لسان العرب: ج۱ ص۷۷۸ «هبب»).</span></p></ref><span dir="rtl">، فَإذا نَظَرَ أحَدُكُم إلىٰ امرَأَةٍ تُعجِبُهُ فَليُلامِس أهلَهُ؛ فَإنَّما هِيَ امرَأَةٌ كَامرَأَتِهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ رَجُلٌ مِنَ الخَوارِجِ: قاتَلَهُ اللهُ، كافِراً ما أفقَهَهُ!</span>

<span dir="rtl">فَوَثَبَ القَومُ لِيَقتُلوهُ. فَقالَ علیه السلام: رُوَيداً؛ إنَّما هُوَ سَبٌّ</span>‌ <span dir="rtl">بِسَبٍّ</span>‌<span dir="rtl">، أو عَفوٌ عَن ذَنبٍ.</span><ref><span dir="rtl">نهج البلاغة: الحکمة ۴۲۰، المناقب لابن شهرآشوب: ج۲ ص۱۱۳ نحوه، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۴۳۴ ح۶۴۳.</span></ref>

<ol start="55" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">نهج البلاغة: گزارش شده است که امام على علیه السلام در ميان اصحاب خود نشسته بود و زن زيبايى از کنارشان عبور کرد و يارانش چشم به او دوختند. فرمود: «ديدگانِ اين نرينگان، حريصانه مى</span>‌<span dir="rtl">نگرد و اين نگريستن، موجب بر انگيختن آنان مى</span>‌<span dir="rtl">شود. پس، هر گاه يکى از شما زنى را ديد که نظر وى را به خود جلب کرد، به سراغ همسر خود برود؛ زيرا آن زن نيز زنى همانند همسر خود اوست.</span></li></ol>

<span dir="rtl">مردى از خوارج گفت: خدا اين کافر را بکشد! چه قدر داناست!</span>

<span dir="rtl">ياران امام علیه السلام از جا جستند که او را بکشند. امام علیه السلام فرمود: «آرام باشيد! سزاى دشنام، دشنام است، يا چشم</span>‌<span dir="rtl">پوشی از گناه».</span>

<ol start="56" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الأموال لقاسم بن سلام عن كثير بن نَمِر: جاءَ رَجُلٌ بِرَجُلٍ</span><ref><p><span dir="rtl">في المصدر: «لرجل»، و هو تصحيف.</span></p></ref> <span dir="rtl">مِنَ الخَوارِجِ إلیٰ عَلِيٍّ علیه السلام، فَقالَ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، إنّي وَجَدتُ هٰذا يَسُبُّكَ!</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ علیه السلام: فَسُبَّهُ كَما سَبَّني.</span>

<span dir="rtl">قالَ: و يَتَوَعَّدُكَ!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ علیه السلام: لا أقتُلُ مَن لَم يَقتُلني.</span>

<span dir="rtl">قالَ عَلِيٌّ علیه السلام: لَهُم عَلَينا ثَلاثٌ: أن لا نَمنَعَهُمُ المَساجِدَ أن يَذكُرُوا اللهَ فيها، و أن لا نَمنَعَهُمُ الفَيءَ ما دامَت أيديهِم مَعَ أيدينا، و أن لا نُقاتِلَهُم حَتّیٰ يُقاتِلونا.</span><ref><span dir="rtl">الأموال لقاسم بن سلام: ص۲۴۵ ح۵۶۷.</span></ref>

<ol start="56" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الأموال، قاسم بن سلام - به نقل از کثير بن نَمِر -: مردى، مردى از خوارج را نزد على علیه السلام آورد و گفت: اى امير مؤمنان! ديدم که اين مرد، تو را دشنام مى</span>‌<span dir="rtl">دهد.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «به او دشنام ده، همان گونه که به من دشنام داد».</span>

<span dir="rtl">گفت: تو را دوزخى مى</span>‌<span dir="rtl">انگاشت!</span>

<span dir="rtl">فرمود: «کسی را که با من پيکار نکند، نمى</span>‌<span dir="rtl">کُشم».</span>

<span dir="rtl">علی علیه السلام [سپس] فرمود: «آنها سه حق بر گردن ما دارند: آنان را از مساجد، باز نداريم، که در آنها ياد خدا کنند؛ و آنان را از ثروت</span>‌<span dir="rtl">هاى عمومى باز نداريم، تا زمانى که دستان آنان با دست</span>‌<span dir="rtl">هاى ماست [نه با دشمنی که با ما در جنگ است]؛ و با آنان پيکار نکنيم، تا زمانى که با ما پيکار نمی</span>‌<span dir="rtl">کنند».</span>

<ol start="57" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ في جَوابِ مَن قالَ‌: أنتَ أميرُنا و نَحنُ رَعِيَّتُكَ‌، بِكَ أخرَجَنَا اللّهُ عزّ و جلّ مِنَ الذُّلِّ‌، و بِإعزازِكَ أطلَقَ عِبادَهُ مِنَ الغُلِّ</span><ref><p><span dir="rtl">الغُلّ: هو الحدیدة التي تجمع یدَ الأسیر إلیٰ عُنُقه، و یقال لها جامعة أیضاً (لسان العرب: ج۱۱ ص۵۰۰ «غلل»). و قال الفیض الکاشاني رحمه الله: «من الغُلّ» أشارَ به إلیٰ قوله سبحانه (وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ)؛ أي یخفّف عنهم ما کُلِّفوا به من التکالیف الشاقّة (مرآة العقول: ج۲۶ ص۷۳).</span></p></ref><span dir="rtl">‌، فَاختَر عَلَينا و أمضِ اختِيارَكَ‌، وَ ائتَمِر فَأَمضِ ائتِمارَكَ‌؛ فَإنَّكَ القائِلُ المُصَدَّقُ‌، وَ الحاكِمُ المُوَفَّقُ وَ المَلِكُ المُخَوَّلُ‌، لا نَستَحِلُّ في شَيءٍ مَعصِيَتَكَ‌، و لا نَقيسُ عِلماً بِعِلمِكَ‌، يَعظُمُ عِندَنا في ذٰلِكَ خَطَرُكَ و يَجِلُّ عَنهُ في أنفُسِنا فَضلُكَ _: لا تُثنوا عَلَيَّ بِجَميلِ ثَناءٍ‌، لِإخراجي نَفسي إلَى اللّهِ و إلَيكُم مِنَ البَقِيَّةِ في حُقوقٍ لَم أفرُغ مِن أدائِها، و فَرائِضَ لابُدَّ مِن إمضائِها؛ فَلا تُكَلِّموني بِما تُكَلَّمُ بِهِ الجَبابِرَةُ‌، و لا تَتَحَفَّظوا مِنّي بِما يُتَحَفَّظُ بِهِ عِندَ أهلِ البادِرَةِ‌</span><ref><p><span dir="rtl">قال المجلسي رحمه الله: البادرة: الحِدّة و الکلام الذي یسبق من الإنسان في الغضب؛ أي لا تُثنوا عَليَّ کما یُثنیٰ علی أهل الحِدّة من الملوك خوفاً من سَطوَتهم. أو لا تحتشموا منّي کما یُحتشَم من السلاطین و الاُمراء؛ کتَرك المُسارّة و الحدیث إجلالاً و خوفاً منهم، و ترك مشاورتهم أو إعلامهم ببعض الامور و القیام بین أیدیهم (مرآة العقول: ج۲۶ ص۵۲۷).</span></p></ref><span dir="rtl">، و لا تُخالِطوني بِالمُصانَعَةِ</span><ref><p><span dir="rtl">صانَعَهُ: داراهُ و لَیَّنه و داهَنَهُ... و المُصانَعَة: الرَّشوَة (لسان العرب: ج۸ ص۲۱۲ «صنع»).</span></p></ref><span dir="rtl">‌، و لا تَظُنّوا بِي استِثقالاً في حَقٍّ قيلَ لي، و لَا التِماسَ إعظامٍ لِنَفسي لِما لا يَصلُحُ لي؛ فَإنَّهُ مَنِ استَثقَلَ الحَقَّ أن يُقالَ لَهُ‌، أو العَدلَ أن يُعرَضَ عَلَيهِ‌، كانَ العَمَلُ بِهِما أثقَلَ عَلَيهِ‌. فَلا تَكُفّوا عَنّي مَقالَةً بِحَقٍّ‌، أو مَشورَةً بِعَدلٍ‌؛ فَإنّي لَستُ في نَفسي بِفَوقِ ما أن اُخطِئَ‌، و لا آمَنُ ذٰلِكَ مِن فِعلي، إلّا أن يَكفِيَ اللّهُ مِن نَفسي ما هُوَ أملَكُ بِهِ مِنّي.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج٨ ص٣٥٥ ح٥٥٠ عن جابر الجعفي عن الإمام الباقر علیه السلام، نهج البلاغة: الخطبة ٢١٦ و فيه «التقيّة» بدل «البقيّة».</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="57" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام ـ در پاسخ کسى که گفت: تو امير مايى و ما فرمانبران تو هستیم. به واسطۀ تو، خداوند، ما را از خوارى بيرون آورد و با عزّت بخشيدن به تو، بندگانش را از بند رهانيد. تو براى ما انتخاب کن و انتخابت را به اجرا گذار و هر گونه مى‌خواهى، فرمان ده و آن را به اجرا در آور؛ چرا که تو گوينده‌اى هستى که سخنش را باور می‌کنند، و حکمرانى کامياب، و فرمان‌روايى بهره‌مند از نعمت‌هاى الهى هستى. نافرمانى‌ات را در هيچ زمينه‌اى روا نمى‌دانيم و هيچ دانشى را با دانش تو نمى‌سنجيم که جايگاهت نزد ما بس بزرگ است و فضيلتت در جان ما بس والا ـ:... مرا به نيکى نستاييد تا خود را نزد خداوند و شما، از عهدۀ حقوقى که تا کنون ادا نکرده‌ام و واجب‌هايى که بر من است، بيرون سازم. پس با من چنان که با زورگویان سخن می‌گويند، سخن مگوييد و چونان که با تيزخويان کنند، از من کناره مگيريد. با ظاهرسازى و سازش با من رفتار مکنيد و گمان مبريد که شنيدن حق، بر من گران است، و نمى‌خواهم که مرا بزرگ انگاريد، در آنچه شايستۀ من نيست. همانا آن که سخن حق بر او گران آيد، يا عَرضۀ عدالت بر او دشوار باشد، عمل به حق و عدالت، بر او دشوارتر است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پس، از گفتن حق و رايزنى در عدالت، خوددارى مکنيد، که من نه برتر از آنم که خطا کنم و نه در کار خويش از خطا ايمنم، مگر آن که خدا مرا در کارِ خويش، کفايت کند که از من بر آن، تواناتر است.</span>

<span dir="rtl">راجع: ص۳۳۸ (حُرّیّة المعارضین السّیاسیّین).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص۳۳۹ (آزادی مخالفان سیاسی).</span>

<span id="حریة-البیعة-و-اختیار-الحاکم"></span>
== <span dir="rtl">۳ / ۲: حُرِّیَّةُ البَیعَةِ وَ اختیارِ الحاکِمِ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۲</span><span dir="rtl">: آزادی بیعت و انتخاب حاکم</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(لَقَدْ رَضِيَ اللهُ عَنِ المُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِم وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا).</span><ref><span dir="rtl">الفتح: ۱۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(خداوند از مؤمنان - هنگامى که در زير آن درخت با تو بيعت کردند - خشنود شد. خدا آنچه را در درون دل</span>‌<span dir="rtl">هايشان [از ايمان و صداقت] نهفته بود، مى</span>‌<span dir="rtl">دانست. از اين رو، آرامش را بر دل</span>‌<span dir="rtl">هايشان نازل کرد و پيروزى نزديکى را براى پاداش، نصيب آنها فرمود).</span>

<span dir="rtl">(وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ).</span><ref><span dir="rtl">الشوری: ۳۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(و [مؤمنان،] کسانى هستند که به [نداى] پروردگارشان، پاسخ [مثبت] داده</span>‌<span dir="rtl">اند و نماز بر پا کرده</span>‌<span dir="rtl">اند و کار [اِمارتِ] آنها در ميانشان به مشورت است و از آنچه روزى</span>‌<span dir="rtl">شان کرده</span>‌<span dir="rtl">ايم، انفاق مى</span>‌<span dir="rtl">کنند).</span>

<span dir="rtl">(ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۱۱۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(هر زمان و هر کجا يافت شوند، [داغِ</span>‌<span dir="rtl">] خوارى و ذلت بر آنان زده شده، مگر [آن که</span>‌<span dir="rtl">] به ريسمانى از جانب خدا [که ايمان به قرآن و نبوّت پيامبر است</span>‌<span dir="rtl">] و يا ريسمانى از سوى مردم [که پذيرش پیمان و شرايط آن است]، چنگ زنند! و به خشمى از سوى خدا سزاوار شده</span>‌<span dir="rtl">اند و [داغِ</span>‌<span dir="rtl">] بينوايى و بدبختى بر آنان زده شد. اين بدان سبب است که آنان همواره به آيات خدا کفر مى</span>‌<span dir="rtl">ورزيدند و پيامبران را به ناحق مى</span>‌<span dir="rtl">کشتند، و اين [کفرورزى و کشتن پيامبران</span>‌<span dir="rtl">] به سبب اين است که [خدا را] نافرمانى نمودند و همواره [از حدود الهى</span>‌<span dir="rtl">] تجاوز مى</span>‌<span dir="rtl">کردند).</span>

<span dir="rtl">(لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللهِ إِنَّ اللهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ).</span><ref><span dir="rtl">الرعد: ۱۱.</span></ref>

<span dir="rtl">(براى انسان از پيش رو و پشت سر، مأمورانى است که همواره او را به فرمان خدا [از آسيب</span>‌<span dir="rtl">ها و گزندها] حفظ مى</span>‌<span dir="rtl">کنند. يقيناً خدا سرنوشت هيچ ملّتى را [به سوى بلا، نکبت، شکست و شقاوت</span>‌<span dir="rtl">] تغيير نمى</span>‌<span dir="rtl">دهد تا آن که آنان خودشان آنچه را [از صفات خوب و رفتار شايسته و پسنديده</span>‌<span dir="rtl">] در وجودشان قرار داده، [به زشتى</span>‌<span dir="rtl">ها و گناه] تغيير دهند. و هنگامى که خدا نسبت به ملتى آسيب و گزند بخواهد، [براى آن آسيب و گزند] هيچ راه بازگشتى نيست؛ زيرا براى آنان جز خدا هيچ ياورى نخواهد بود).</span>

<span dir="rtl">(كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللهِ فَأَخَذَهُمُ اللهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ * ذٰلِكَ بِأَنَّ اللهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلىٰ قَوْمٍ حَتّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ).</span><ref><span dir="rtl">الأنفال: ۵۲ _ ۵۳.</span></ref>

<span dir="rtl">([عادتِ اينان</span>‌<span dir="rtl">] مانند عادت فرعونيان و پيشينيان آنان است که به آيات خدا کافر شدند، پس خدا آنان را به کيفر گناهانشان [به عذابى سخت</span>‌<span dir="rtl">] گرفت؛ زيرا خدا نيرومند و سخت‌کيفر است.* اين [کيفر سخت</span>‌<span dir="rtl">] به سبب اين است که خدا بر آن نيست که نعمتى را که به قومى عطا کرده، [به عذاب و نقمت</span>‌<span dir="rtl">] تغيير دهد تا زمانى که آنان آنچه را در خود [از توحید درست و اخلاق حسنه</span>‌<span dir="rtl">اى که</span>‌<span dir="rtl">] دارند [به کفر، شرک، عصيان و گناه</span>‌<span dir="rtl">] تغيير دهند؛ و يقيناً خدا شنوا و داناست).</span>

<span dir="rtl">(فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۱۵۹.</span></ref>

<span dir="rtl">([اى پيامبر!] پس به مهر و رحمتى از سوى خدا با آنان نرم خوى شدى، و اگر درشت‌خوى و سخت‌دل بودى از پيرامونت پراکنده مى</span>‌<span dir="rtl">شدند. بنابراين از آنان گذشت کن، و براى آنان آمرزش بخواه، و در کارِ اِمارت با آنان مشورت کن، و چون تصميم گرفتى بر خدا توکل کن).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="58" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن كِتابِهِ إلیٰ أهلِ الكوفَةِ عِندَ مَسيرِهِ مِنَ المَدينَةِ إلَى البَصرَةِ _: بايَعَنِي النّاسُ غَيرَ مُستَكرَهينَ و لا مُجبَرينَ، بَل طائِعينَ مُخَيَّرينَ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۱، الجمل: ص۲۴۴، الأمالي للطوسي: ص۷۱۸ ح۱۵۱۸ عن عبد الرحمان بن أبي عمرة الأنصاري و فيه صدره إلى «غير مُستکرَهين».</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="58" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به مردم کوفه به هنگام حرکتش از مدينه به بصره -: مردم، نه از سر زور و اجبار، بلکه داوطلبانه و به اختيار، با من بيعت کردند.</span></li></ol>

 

<ol start="59" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله و أنَا أریٰ أنّي أحَقُّ النّاسِ بِهٰذَا الأَمرِ، فَاجتَمَعَ النّاسُ عَلیٰ أبي بَكرٍ! فَسَمِعتُ و أطَعتُ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">ثُمَّ إنَّ أبا بَكرٍ حَضَرَ، فَكُنتُ أریٰ أن لا يَعدِلَها عَنّي، فَوَلّیٰ عُمَرَ! فَسَمِعتُ و أطَعتُ.</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ إنَّ عُمَرَ اُصيبَ، فَظَنَنتُ أنَّهُ لا يَعدِلُها عَنّي، فَجَعَلَها في سِتَّةٍ أنَا أحَدُهُم! فَوَلّاها عُثمانَ! فَسَمِعتُ و أطَعتُ.</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ إنَّ عُثمانَ قُتِلَ، فَجاؤوني، فَبايَعوني طائِعينَ غَيرَ مُكرَهينَ.</span><ref><span dir="rtl">تاريخ دمشق: ج۴۲ ص۴۳۹ عن يحيى بن عروة المرادي، اُسد الغابة: ج۴ ص۱۰۶ الرقم ۳۷۸۹ نحوه؛ كتاب سليم بن قيس: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۹۱۸ نحوه.</span></ref>

<ol start="59" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: پس از رحلت پيامبر خدا صلی الله علیه و آله، من خود را سزاوارترينِ مردم به اين کار (خلافت) مى</span>‌<span dir="rtl">دانستم؛ امّا مردم بر ابو بکر توافق کردند و من هم پذيرفتم و فرمان بردم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">سپس مرگ ابو بکر فرا رسيد و من فکر نمى</span>‌<span dir="rtl">کردم که او خلافت را از من بگرداند؛ ولی عُمَر را گماشت و من باز پذيرفتم و فرمان بردم.</span>

<span dir="rtl">عمر که ضربت خورد، گمان مى</span>‌<span dir="rtl">کردم که خلافت را از من بر نمى</span>‌<span dir="rtl">گرداند؛ امّا او آن را در يک گروه شش نفره قرار داد که من يکى از آنها بودم. پس در واقع، عثمان را به خلافت گماشت، که من پذيرفتم و فرمان بردم.</span>

<span dir="rtl">سپس عثمان کشته شد و [مردم] نزد من آمدند و همگى داوطلبانه و بدون اجبار با من بيعت کردند.</span>

<ol start="60" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبري عن أبي بَشير العابِديّ: كُنتُ بِالمَدينَةِ حينَ قُتِلَ عُثمانُ، وَ اجتَمَعَ المُهاجِرونَ وَ الأَنصارُ _ فيهِم طَلحَةُ وَ الزُّبَيرُ _ فَأَتَوا عَلِيّاً علیه السلام، فَقالوا: يا أبا حَسَنٍ، هَلُمَّ نُبايِعكَ!</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ علیه السلام: لا حاجَةَ لي في أمرِكُم! أنَا مَعَكُم؛ فَمَنِ اختَرتُم فَقَد رَضيتُ بِهِ، فَاختاروا وَ اللهِ، فَقالوا: ما نَختارُ غَيرَكَ.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَاختَلَفوا إلَيهِ بَعدَما قُتِلَ عُثمانُ مِراراً، ثُمَّ أتَوهُ في آخِرِ ذٰلِكَ، فَقالوا لَهُ: إنَّهُ لا يَصلُحُ النّاسُ إلّا بِإمرَةٍ، و قَد طالَ الأَمرُ!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ لَهُم: إنَّكُم قَدِ اختَلَفتُم إلَيَّ و أتَيتُم، و إنّي قائِلٌ لَكُم قَولاً إن قَبِلتُموهُ قَبِلتُ أمرَكُم، وَإلّا فَلا حاجَةَ لي فيهِ.</span>

<span dir="rtl">قالوا: ما قُلتَ مِن شَيءٍ قَبِلناهُ إن شاءَ اللهُ.</span>

<span dir="rtl">فَجاءَ فَصَعِدَ المِنبَرَ، فَاجتَمَعَ النّاسُ إلَيهِ، فَقالَ: إنّي قَد كُنتُ كارِهاً لِأَمرِكُم، فَأَبَيتُم إلّا أن أكونَ عَلَيكُم، ألا و إنَّهُ لَيسَ لي أمرٌ دونَكُم، إلّا أنَّ مَفاتيحَ مالِكُم مَعي، ألا و إنَّهُ لَيسَ لي أن آخُذَ مِنهُ دِرهَماً دونَكُم. رَضيتُم؟</span>

<span dir="rtl">قالوا: نَعَم.</span>

<span dir="rtl">قالَ: اللّٰهُمَّ اشهَد عَلَيهِم. ثُمَّ بايَعَهُم عَلیٰ ذٰلِكَ.</span><ref><span dir="rtl">تاريخ الطبري: ج۴ ص۴۲۷، الکامل في التاريخ: ج۲ ص۳۰۲؛ الکافئة: ص۱۲ ح۷ عن أبي بشر العائذي و فيه إلى «مراراً» نحوه، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۳۱ ح۱۰ و راجع الفتوح: ج۲ ص۴۳۴ و المناقب للخوارزمي: ص۴۹ ح۱۱.</span></ref>

<ol start="60" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبرى - به نقل از ابو بشير عابدى -: هنگام کشته شدن عثمان، در مدينه بودم. مهاجران و انصار - که در ميان آنان، طلحه و زبير نيز بودند - گرد آمدند و نزد على علیه السلام رفتند و گفتند: اى ابو الحسن! بيا تا با تو بيعت کنيم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">[علی علیه السلام] فرمود: «مرا نيازى به حکومتِ بر شما نيست. من همراه شمايم و هر که را انتخاب کردید، من هم به [حکومت] او راضی</span>‌<span dir="rtl">ام. شما را به خدا،</span>‌ <span dir="rtl">[کس دیگری را] انتخاب کنید!»؛ امّا گفتند: جز تو را انتخاب نمی</span>‌<span dir="rtl">کنیم.</span>

<span dir="rtl">پس از کشته شدن عثمان، بارها نزد علی علیه السلام رفت و آمد کردند، تا اين</span>‌<span dir="rtl">که در آخرين بار، به وى گفتند: مردم، جز در سايۀ حکومت، سامان نمی</span>‌<span dir="rtl">گيرند و زمانِ انتخاب، به درازا کشیده است!</span>

<span dir="rtl">پس به آنان فرمود: «آری! شما بارها نزد من آمديد و رفتید. اکنون که آمده</span>‌<span dir="rtl">اید، سخنى به شما مى</span>‌<span dir="rtl">گويم که اگر آن را بپذيريد، حکومت را مى</span>‌<span dir="rtl">پذيرم، و گر نه مرا نيازى به حکومت کردن نيست».</span>

<span dir="rtl">گفتند: هر چه بگويى، به خواست خدا، خواهيم پذيرفت.</span>

<span dir="rtl">علی علیه السلام آمد و بر منبر رفت. مردم، اطراف او جمع شدند. آن گاه فرمود: «من به راستی از حکومت بر شما اکراه داشتم؛ ولى شما جز به زمامدارى من راضى نشديد. بدانيد که بدون نظر شما کارى برای من جایز نيست. بدانيد که کليدهاى ثروتِ شما نزد من است. بدانيد که من حق ندارم دِرهمى از آن را جز با رضايت شما بردارم. آيا [با این شروط، به حکومت من] راضى هستيد؟».</span>

<span dir="rtl">گفتند: آرى!</span>

<span dir="rtl">فرمود: «بار خدايا! تو بر آنان گواه باش». سپس بر اين اساس، با آنان بيعت کرد.</span>

<ol start="61" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبري عن محمّد ابن الحنفيّة: كُنتُ مَعَ أبي حينَ قُتِلَ عُثمانُ، فَقامَ فَدَخَلَ مَنزِلَهُ، فَأَتاهُ أصحابُ رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله، فَقالوا: إنَّ هٰذَا الرَّجُلَ قَد قُتِلَ، و لا بُدَّ لِلنّاسِ مِن إمامٍ، و لا نَجِدُ اليومَ أحَداً أحَقَّ بِهٰذَا الأَمرِ مِنكَ؛ لا أقدَمَ سابِقَةً، و لا أقرَبَ مِن رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ: لا تَفعَلوا، فَإنّي أكونُ وَزيراً خَيرٌ مِن أن أكونَ أميراً.</span>

<span dir="rtl">فَقالوا: لا وَ اللهِ، ما نَحنُ بِفاعِلينَ حَتّیٰ نُبايِعَكَ.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَفِي المَسجِدِ؛ فَإنَّ بَيعَتي لا تَكونُ خَفِيّاً</span><ref><span dir="rtl">في الکامل لابن الأثیر: «خَفیّةً» بدل «خَفیّاً».</span></ref><span dir="rtl">، و لا تَكونُ إلّا عَن رِضَا المُسلِمينَ.</span><ref><span dir="rtl">تاريخ الطبري: ج۴ ص۴۲۷، المنتظم: ج۵ ص۶۳، أنساب الأشراف: ج۳ ص۱۱ نحوه؛ بحار الأنوار: ج۳۲ ص۷ ح۲.</span></ref>

<ol start="61" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبرى - به نقل از محمّد ابن حنفيّه -: هنگام کشته شدن عثمان، با پدرم [علی] بودم. وى برخاست و به منزل خود رفت. ياران پيامبر خدا نزد او آمدند و گفتند: اين مرد، کشته شده و مردم را چاره</span>‌<span dir="rtl">اى از داشتن پيشوا نيست. ما امروز کسى را از تو سزاوارتر به اين کار نمى</span>‌<span dir="rtl">دانيم که سابقه</span>‌<span dir="rtl">دارتر [در اسلام] و نزديک</span>‌<span dir="rtl">تر به پيامبر خدا باشد.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پدرم</span> ‌<span dir="rtl">فرمود: «چنين مکنيد! من براى شما مشاور باشم، بهتر از آن است که بر شما حاکم باشم».</span>

<span dir="rtl">مردم گفتند: نه، به خدا. کارى انجام نمی</span>‌<span dir="rtl">دهيم، تا با تو بيعت کنيم.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «پس در مسجد؛ چرا که بيعت من با شما پنهانى نيست و جز با رضایت مسلمانان، صورت نمی</span>‌<span dir="rtl">گيرد».</span>

<ol start="62" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الفتوح: أقبَلَ عَمّارُ بنُ ياسِرٍ إلیٰ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ علیه السلام، فَقالَ: يا أميرَ المُؤمِنينَ! إنَّ النّاسَ قَد بايَعوكَ طائِعينَ غَيرَ كارِهينَ، فَلَو بَعَثتَ إلیٰ اُسامَةَ بنِ زَيدٍ و عَبدِ اللهِ بنِ عُمَرَ و مُحَمَّدِ بنِ مَسلَمَةَ و حَسّانِ بنِ ثابِتٍ و كَعبِ بنِ مالِكٍ فَدَعَوتَهُم؛ لِيَدخُلوا فیما دَخَلَ فيهِ النّاسُ مِنَ المُهاجِرينَ وَ الأَنصارِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ عَلِيٌّ علیه السلام: إنَّهُ لا حاجَةَ لَنا فيمَن لا يَرغَبُ فينا.</span><ref><span dir="rtl">الفتوح: ج۲ ص۴۴۱.</span></ref>

<ol start="62" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الفتوح: عمّار بن ياسر، رو به على بن ابى طالب علیه السلام کرد و گفت: اى امير مؤمنان! مردم، داوطلبانه و رضايتمندانه با تو بيعت کردند. پس خوب است نزد اُسامة بن زيد و عبد اللّٰه بن عمر و محمّد بن مَسلَمه و حَسّان بن ثابت و کعب بن مالک بفرستى و آنان را فرا بخوانى تا آنچه را مردم، از مهاجر و انصار، پذيرفته</span>‌<span dir="rtl">اند، بپذيرند [و بيعت کنند].</span></li></ol>

<span dir="rtl">على علیه السلام فرمود: «ما به کسى که به ما علاقه</span>‌<span dir="rtl">ای ندارد، نيازى نداریم».</span>

<ol start="63" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن كِتابٍ لَهُ إلیٰ طَلحَةَ وَ الزُّبَيرِ _: أمّا بَعدُ، فَقَد عَلِمتُما _ و إن كَتَمتُما _ أنّي لَم اُرِدِ النّاسَ حَتّیٰ أرادوني، و لَم اُبايِعهُم حَتّیٰ بايَعوني، و إنَّكُما مِمَّن أرادَني و بايَعَني، و إنَّ العامَّةَ لَم تُبايِعني لِسُلطانٍ غالِبٍ، و لا لِعَرَضٍ حاضِرٍ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۵۴، کشف الغمّة: ج۱ ص۴۳۱ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۳۲ ص۱۳۵ ح۱۱۱؛ الفتوح: ج۲ ص۴۶۵ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="63" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به طلحه و زبير -: امّا بعد، شما دو تن، حتّی اگر پنهان کنید، می</span>‌<span dir="rtl">دانید که من در پى مردم نرفتم؛ بلکه آنها در پى من آمدند، و من با آنان بيعت نکردم؛ بلکه آنها با من بيعت کردند و شما دو تن نيز از کسانى بوديد که در پى من آمدند و با من بيعت کردند. بيعت عموم مردم با من نیز براى اين نبود که سلطه و قدرتى، يا مال و منالى داشتم.</span></li></ol>

 

<ol start="64" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام</span>‌<span dir="rtl">- مِن كَلامِهِ حينَ تَخَلَّفَ عَن بَيعَتِهِ عَبدُ اللهِ بنُ عُمَرَ و سَعدُ بنُ أبي وَقّاصٍ وَ مُحَمَّدُ بنُ مَسلَمَةَ و حَسّانُ بنُ ثابِتٍ و اُسامَةُ بنُ زَيدٍ _: أيُّهَا النّاسُ! إنَّكُم بايَعتُموني عَلیٰ ما بُويِعَ عَلَيهِ مَن كانَ قَبلي، و إنَّمَا الخِيارُ إلَى النّاسِ قَبلَ أن يُبايِعوا، فَإذا بايَعوا فَلا خِيارَ لَهُم، و إنَّ عَلَى الإمامِ الاِستِقامَةَ، و عَلَى الرَّعِيَّةِ التَّسليمَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">هٰذِهِ بَيعَةٌ عامَّةٌ، مَن رَغِبَ عَنها رَغِبَ عَن دينِ الإسلامِ، وَ اتَّبَعَ غَيرَ سَبيلِ أهلِهِ، و لَم تَكُن بَيعَتُكُم إيّايَ فَلتَةً</span><ref><span dir="rtl">هٰذا تعریض و إشارة إلیٰ بیعة أبي بکر یوم السقیفة، التي قال عُمَر في شأنها: «إنّما کانت بَیعةُ أبي بکرٍ فَلتةً... و لٰکنَّ اللّٰهَ وَقیٰ شَرَّها» (صحیح البخاري: ج۶ ص۲۵۰۵ ح۶۴۴۲، مسند ابن حنبل: ج۱ ص۱۲۳ ح۳۹۱، السنن الکبریٰ للنسائي: ج۴ ص۲۷۲ ح۷۱۵۱ نحوه).</span></ref><span dir="rtl">، و لَيسَ أمري و أمرُكُم واحِداً. و إنّي اُريدُكُم لِلهِ، و أنتُم تُريدونَني لِأَنفُسِكُم، وَ ٱيمُ اللهِ! لَأَنصَحَنَّ لِلخَصمِ، و لَأَنصِفَنَّ المَظلومَ.</span>

<span dir="rtl">و قَد بَلَغَني عَن سَعدٍ وَ ابنِ مَسلَمَةَ و اُسامَةَ و عَبدِ اللهِ و حَسّانِ بنِ ثابِتٍ اُمورٌ كَرِهتُها، وَ الحَقُّ بَيني و بَينَهُم.</span><ref><span dir="rtl">الإرشاد: ج۱ ص۲۴۳ عن الشعبي</span>‌<span dir="rtl">، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۳۲ ص۳۳ ح۱۹؛ المعيار و الموازنة: ص۱۰۵ نحوه و راجع نهج البلاغة: الخطبة ۱۳۶.</span></ref>

<ol start="64" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سخنان خود به هنگام سر باز زدن عبد اللّٰه بن عمر، سعد بن ابى وقّاص، محمّد بن مَسلَمه، حَسّان بن ثابت و اُسامة بن زيد از بيعت -: اى مردم! با من بر سر آنچه با حاکمانِ پيش از من بيعت شده است، بیعت کردید. همانا اختيار (آزادی انتخاب)، حقّ مردم است، پيش از آن که بيعت کنند؛ امّا هنگامى که بيعت کردند، دیگر اختيارى ندارند. در حقیقت، [از آن پس] بر حاکم، واجب است که درستکاری پيشه سازد و بر مردم، واجب است که [با او] سازگارى کنند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">اين، بيعتى است عمومى. هر کس که از آن رو گردانَد، از اسلام رو گردانده است و راهى غیر از راه مسلمانان را پيروى کرده است. بيعت شما با من، ناگهانى [و بدون</span> ‌<span dir="rtl">انديشه] نبود</span><ref><span dir="rtl">کنایه و اشاره</span>‌<span dir="rtl">ای است به بیعت با ابو بکر در روز سقیفه که عُمَر در بارۀ آن گفت: «بیعت با ابو بکر، اتّفاقی ناگهانی بود... که خدا شرّ آن را دفع کرد».</span></ref> <span dir="rtl">و البتّه انگيزۀ شما و من، يکى نيست. من شما را براى خدا مى</span>‌<span dir="rtl">خواهم و شما مرا براى خودتان مى</span>‌<span dir="rtl">خواهيد. به خدا سوگند، براى دشمنان، خيرخواهى مى</span>‌<span dir="rtl">کنم و برای ستم</span>‌<span dir="rtl">ديدگان، انصاف به خرج مى</span>‌<span dir="rtl">دهم.</span>

<span dir="rtl">به من از سعد، ابن مَسلَمه، اُسامه، عبد اللّه و حَسّان بن ثابت، گزارش</span>‌<span dir="rtl">هایی رسيده که نمى</span>‌<span dir="rtl">پسندم، و البتّه خداوند، ميان من و آنان [داور] است.</span>

<ol start="65" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: فَبايَعَني فيمَن بايَعَني</span>‌ <span dir="rtl">طَلحَةُ وَ الزُّبَيرُ، و لَو أبَيا ما أكرَهتُهُما كَما لَم اُكرِه غَيرَهُما.</span><ref><p><span dir="rtl">الغارات: ج۱ ص۳۱۰ عن جندب، المسترشد: ص۴۱۸ ح۱۴۱، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۵۷۰ ح۷۲۲؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحدید: ج۶ ص۹۷ عن جندب.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="65" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: از جمله کسانى که با من بيعت کردند، طلحه و زبير بودند. اگر بيعت هم نمى</span>‌<span dir="rtl">کردند، به بيعت وادارشان نمى</span>‌<span dir="rtl">کردم، همچنان که ديگران را وادار نساختم.</span></li></ol>

 

<ol start="66" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المناقب لابن شهرآشوب عن عمّار و ابن عبّاس</span><ref><p><span dir="rtl">في المصدر: «عمّار بن عبّاس» و الصحیح ما أثبتناه.</span></p></ref><span dir="rtl">: لَمّا صَعِدَ عَلِيٌّ علیه السلام المِنبَرَ قالَ لَنا: «قوموا، فَتَخَلَّلوا الصُّفوفَ و نادوا: هَل مِن کارِهٍ؟»، فَتَصارَخَ النّاسُ مِن کُلِّ جانِبٍ:‌ اللّٰهُمَّ قَد رَضینا و سَلَّمنٰا</span><ref><p><span dir="rtl">في المصدر «أسلمنا» و قد صحّحناه من بحار الأنوار.</span></p></ref> <span dir="rtl">و أطَعنا رَسولَكَ وَ ابنَ عَمِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">المناقب لابن شهرآشوب: ج۲ ص۲۵۹، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۱۲۳ ح۹۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="66" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">المناقب، ابن شهرآشوب - به نقل از عمّار و ابن عبّاس -: علی علیه السلام [پس از آن که با او بیعت شد]، همین که بر منبر رفت، به ما [دو نفر] گفت: «برخیزید و در لا به لای صفوف بگردید و ندا بدهید: آیا ناراضی</span>‌<span dir="rtl">ای هست؟». چنین بود که مردم با هم فریاد بر آوردند که: خدایا! راضی و تسلیم هستیم و از پیامبرت و پسرعمویش اطاعت کردیم.</span></li></ol>

 

<ol start="67" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: الواجِبُ في حُكمِ اللهِ و حُكمِ الإسلامِ عَلَى المُسلِمينَ بَعدَما يَموتُ إمامُهُم أو يُقتَلُ _ ضالّاً كانَ أو مُهتَدِياً، مَظلوماً كانَ أو ظالِماً، حَلالَ الدَّمِ أو حَرامَ الدَّمِ - أن لا يَعمَلوا عَمَلاً و لا يُحدِثوا حَدَثاً، و لا يُقَدِّموا يَداً و لا رِجلاً، و لا يَبدَؤوا بِشَي</span>‌<span dir="rtl">ءٍ قَبلَ أن يَختاروا لِأَنفُسِهِم إماماً عَفيفاً عالِماً وَرِعاً، عارِفاً بِالقَضاءِ وَ السُنَّةِ، يَجمَعُ أمرَهُم و يَحكُمُ بَينَهُم</span>‌<span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">كتاب سليم بن قيس: ج۲ ص۷۵۲ عن عمر بن أبي سلمة، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۱۴۴ ح۴۲۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="67" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: در حکم خدا و احکام اسلام، بر مسلمانان واجب است بعد از آن که پیشوایشان در گذشت یا کُشته شد - چه گم</span>‌<span dir="rtl">راه بوده باشد و چه هدایت</span>‌<span dir="rtl">یافته، چه مظلوم باشد و چه ظالم، چه ریختن خونش حلال باشد و چه حرام -، هیچ کاری انجام ندهند و هیچ عملی از آنان سر نزند و دست از پا خطا نکنند و کاری را شروع نکنند، تا قبل از هر کاری، پیشوایی برای خویش برگزینند که پاک</span>‌<span dir="rtl">دامن و دانا و پارسا باشد و به داوری (قضاوت) و سنّت [پیامبر صلی الله علیه و آله] آگاهی داشته باشد، تا کار آنان را سامان دهد و در میان آنها داوری کند.</span></li></ol>

 

<ol start="68" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام- مِن خُطبَةٍ لَهُ لَمَّا اجتَمَعَ النّاسُ عَلیٰ خِلافَتِهِ-: أيُّهَا النَّاسُ</span>‌ <span dir="rtl">_ عَن</span>‌ <span dir="rtl">مَلَأٍ و إذنٍ -!</span><ref><p><span dir="rtl">أي عن تشاوُرٍ من جماعَتکُم و مُقَدَّمیکُم.</span></p></ref> <span dir="rtl">إنَّ هٰذا أمرُكُم، لَيسَ لِأَحَدٍ فيهِ حَقٌّ إلّا مَن أمَّرتُم.</span><ref><p><span dir="rtl">تاريخ الطبري: ج۴ ص۴۳۵، الكامل في التاريخ: ج۲ ص۳۰۴؛ بحار الأنوار: ج۳۲ ص۸ ح۲ و راجع الإرشاد: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۳۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="68" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در سخنرانی</span>‌<span dir="rtl">اش، هنگامی که مردم بر سرِ خلافت او یک</span>‌<span dir="rtl">پارچه شدند -: ای مردم حاضر و غایب! موضوع مطرح، حکومت بر شماست که هیچ کس جز خود شما در آن، حقّی ندارد، مگر کسی که خودتان او را به حکومت بگمارید.</span></li></ol>

 

<ol start="69" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: قَد كانَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله عَهِدَ إلَيَّ عَهداً فَقالَ: «يَا بنَ أبي طالِبٍ، لَكَ</span>‌ <span dir="rtl">وَلاءُ اُمَّتي؛</span>‌ <span dir="rtl">فَإن وَلَّوكَ في عافِيَةٍ و أجمَعوا عَلَيكَ بِالرِّضا</span><ref><p><span dir="rtl">أي: الإمامة و الولاية ثابتتان لك، أجمعوا عليك بالرّضا و طيب النّفس أم لا، و أمّا القيام بالأمر و أعباء الإمامة فهو معلّق على إجماعهم عليك و رضاهم بك؛ فإن أجمعوا و رضوا بك فقم بأمرهم، و إلّا فدعهم (هامش المصدر).</span></p></ref> <span dir="rtl">فَقُم بِأَمرِهِم، و إنِ</span>‌ <span dir="rtl">اختَلَفُوا عَلَيكَ فَدَعهُم و ما هُم فيهِ؛ فَإنَّ اللهَ سَيَجعَلُ لَكَ مَخرَجاً».</span><ref><p><span dir="rtl">کشف المحجّة: ص۲۴۸، المسترشد: ص۴۷۴ ح۱۶۴ و ص۴۱۷ ح۱۴۱، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۳۰ ص۱۵ ح۱.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="69" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با من عهد کرد و فرمود: «ای پسر ابو طالب! ولایت بر امّت با توست. حالا اگر در آرامش، تو را به حکومت خویش برگزیدند و با رضایت بر سر [حاکمیّت] تو اتّفاق کردند، حکومت بر آنها را بپذیر؛ امّا اگر بر سر [حکومت] تو اختلاف کردند، آنها را به حال خودشان بگذار، که در آن حال [نیز] خداوند، راه برون</span>‌<span dir="rtl">شدی برایت خواهد گشود».</span></li></ol>

 

<ol start="70" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: مَثَلُ الإمامِ مَثَلُ الکَعبَةِ إذ تُؤتیٰ و لا تَأتي.</span><ref><p><span dir="rtl">کفایة الأثر: ص۱۹۹ عن محمود بن لبید عن فاطمة علیها السلام و ص۲۴۸ عن جابر عن الإمام الباقر علیه السلام نحوه، بحار الأنوار: ج۳۹ ص۳۵۳ ح۲۲۴، و راجع: خصائص الأئمّة: ص۷۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="70" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: امام، مانند کعبه است که دیگران [برای بیعت] نزد او می</span>‌<span dir="rtl">آیند و او به سراغ کسی نمی</span>‌<span dir="rtl">رود.</span></li></ol>

 

<ol start="71" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاریخ الطبري _ عن سهل بن سَعد: لَمّا قُتِلَ عُثمانُ و وُلِّيَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ علیه السلام الأَمرَ، دَعا قیسَ بنَ سَعدٍ الأَنصاريَّ، فَقالَ لَهُ: سِر إلیٰ مِصرَ فَقَد وَلَّیتُکَها، وَ اخرُج إلیٰ رَحلِكَ.…</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَخَرَجَ قَیسُ بنُ سَعدٍ... حَتّیٰ دَخَلَ مِصرَ، فَصَعِدَ المِنبَرَ فَجَلَسَ عَلَیهِ، و أمَرَ بِکِتابٍ مَعَهُ مِن أمیر المُؤمِنینَ علیه السلام، فَقُرِئَ عَلیٰ أهلِ مِصرَ: «بِسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحِیمِ... إنَّ المُسلِمینَ... جاؤوني فَبایَعوني.… ألا و إنَّ لَکُم عَلَینَا العَمَلَ بِکِتابِ اللهِ و سُنَّةِ رَسولِهِ صلی الله علیه و آله، وَ القِیامَ عَلَیکُم بِحَقِّهِ، وَ التَّنفیذَ لِسُنَّتِهِ، وَ النُّصحَ لَکُم بِالغَیبِ، وَ اللهُ المُستَعانُ...».</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ إنَّ قَیسَ بنَ سَعدٍ قامَ خَطیباً... و قالَ:... إنّا قَد بایَعنا خَیرَ مَن نَعلَمُ بَعدَ مُحَمَّدٍ نَبیِّنا صلی الله علیه و آله، فَقوموا _ أیُّهَا النّاسُ _ فَبایِعوا عَلیٰ کِتابِ اللهِ عزّ و جلّ و سُنَّةِ رَسولِهِ صلی الله علیه و آله؛ فَإن نَحنُ لَم نَعمَل لَکُم بِذٰلِكَ، فَلا بَیعَةَ لَنا عَلَیکُم.</span><ref><span dir="rtl">تاریخ الطبري: ج۴ ص۵۴۷، الغارات: ج۱ ص۲۰۹ نحوه، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۵۳۴ ح۷۲۰.</span></ref>

<ol start="71" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاریخ الطبری - به نقل از سهل بن سعد -: چون عثمان کشته شد و علی بن ابی طالب علیه السلام به خلافت رسید، قیس بن سعد [بن عُبادۀ] انصاری را فرا خواند و فرمود: «راهیِ مصر شو، که تو را اِمارت مصر داده</span>‌<span dir="rtl">ام. هم</span>‌<span dir="rtl">اکنون از شهر،</span> ‌<span dir="rtl">راه بیفت...».</span></li></ol>

<span dir="rtl">قیس بن سعد... از شهر بیرون آمد و رفت تا به مصر وارد شد و بر فراز منبر رفت و بر آن نشست و فرمان داد تا نامۀ امیر مؤمنان علیه السلام را برای مردم بخوانند که چنین بود: «به نام خداوند مهرگستر مهربان.… مسلمانان... به نزد من آمدند و با من بیعت کردند.… آگاه باشید که وظیفۀ ما در برابر شما این است که به کتاب خدا و سنّت پیامبر او عمل کنیم و در میان شما به ادا کردن حقّ خدا اهتمام بوَرزیم و سنّت پیامبر را اجرا نماییم و در غیاب شما نیکخواه شما باشیم، و البتّه از خدا یاری می</span>‌<span dir="rtl">خواهیم...».</span>

<span dir="rtl">سپس قیس برای سخنرانی از جا برخاست... و گفت:... ما با کسی بیعت کردیم که پس از پیامبرمان صلی الله علیه و آله بهتر از او نمی</span>‌<span dir="rtl">شناسیم. پس برخیزید و بر سرِ کتاب خدا و سنّت پیامبرش [با او] بیعت کنید. اگر ما با شما بر طبق کتاب خدا و سنّت پیامبرش رفتار نکردیم، بیعتی بر گردن شما نخواهیم داشت.</span>

<ol start="72" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الأمالي للطوسي عن مالك بن أوس بن الحَدَثان _ في وَصفِ مَجلِسٍ بایَعَ فیهِ النّاسُ عَلِیّاً علیه السلام-: و کانَ الَّذي یَأخُذُ عَلَیهِمُ البَیعَةَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ و أبُو الهَیثَمِ بنُ التَّیِّهانِ، و هُما یَقولانِ: نُبایِعُکُم عَلیٰ طاعَةِ اللهِ و سُنَّةِ رَسولِهِ، و إن لَم نَفِ لَکُم فَلا طاعَةَ لَنا عَلَیکُم، و لا بَیعَةَ في أعناقِکُم، وَ القُرآنُ أمامَنا و أمامَکُم.</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للطوسي: ص۷۲۸ ح۱۵۳۰، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۲۷ ح۹.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="72" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الأمالی، طوسی - به نقل از مالک بن اَوس بن حَدَثان، در وصف مجلسی که در آن، مردم با امام علی علیه السلام بیعت کردند -: کسانی که [در حضور امام علیه السلام و برای ایشان] از مردم بیعت می</span>‌<span dir="rtl">گرفتند، عَمّار بن یاسر و ابو الهَیثَم بن تَیِّهان بودند که [به مردم] می</span>‌<span dir="rtl">گفتند: با شما بر سرِ اطاعت خدا و سنّت پیامبرش بیعت می</span>‌<span dir="rtl">کنیم؛ امّا اگر ما به پیمان خویش وفادار نماندیم، شما هم وظیفۀ اطاعت از ما را ندارید و دیگر بیعتی بر گردنتان نیست، و البتّه [مِلاک عمل]، قرآن، پیشِ روی ما و شماست.</span></li></ol>

 

<ol start="73" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن کتابٍ لَهُ إلیٰ مُعاویَةَ _: إنَّهُ بایَعَنِي القَومُ الَّذینَ بایَعوا أبا بَکرٍ و عُمَرَ و عُثمانَ عَلیٰ ما بایَعوهُم عَلَیهِ، فَلَم یَکُن لِلشّاهِدِ أن یَختارَ، و لا لِلغائِبِ أن یَرُدَّ، و إنَّمَا الشّوریٰ لِلمُهاجِرینَ وَ الأنصارِ، فَإنِ اجتَمَعوا عَلیٰ رَجُلٍ و سَمَّوهُ إماماً کانَ ذٰلِكَ لِلهِ رِضاً، فَإن خَرَجَ عَن أمرِهِم خارجٌ بِطَعنٍ أو بِدعَةٍ رَدّوهُ إلیٰ ما خَرَجَ مِنهُ، فَإن أبیٰ قاتَلوهُ عَلَی اتِّباعِهِ غَیرَ سَبیلِ المُؤمِنینَ، و وَلّاهُ اللّهُ ما تَوَلّیٰ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۶، وقعة صفّین: ص۲۹ نحوه، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۷۶ ح۴۰۰؛ الأخبار الطوال: ص۱۵۷ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="73" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام - در نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به معاویه -: به درستی که مردمانی که با ابو بکر و عمر و عثمان بیعت کردند، به همان گونه با من بیعت کردند. از این رو، برای حاضران، جای انتخاب [جدید] نیست و غایبان، حقّ رد کردن آن [منتخب مردم] را ندارند. همانا شورا برای مهاجران و انصار است. اگر آنان بر شخصی اتّفاق کردند و او را امام نامیدند، خداوند هم به آن،</span> ‌<span dir="rtl">رضایت دارد، و اگر کسی با ایراد گرفتن یا بدعت</span>‌<span dir="rtl">گذاری از این توافق [اجتماعی] خارج شود، مردمان، او را به راهی که از آن خارج شده است، باز می</span>‌<span dir="rtl">گردانند، و اگر سرپیچی کرد، به دلیل پیروی کردنش از غیر راه مسلمانان، با او نبرد می</span>‌<span dir="rtl">کنند، و خداوند، او را با آنچه برگزیده، وا می‌گذارَد.</span></li></ol>

 

<ol start="74" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحیح مسلم عَن</span> <span dir="rtl">[https://shamela.ws/narrator/1091 جَابِرٍ]: كُنّا يومَ الحُدَيبِيَةِ ألفاً و أربَعَمِئَةٍ، فَبايَعناهُ صلی الله علیه و آله و عُمَرُ آخِذٌ بِيَدِهِ تَحتَ الشَّجَرةِ و هِي سَمُرةٌ. بايَعناهُ عَلیٰ أن لا نَفِرَّ، و لَم نُبايِعهُ عَلَى المَوتِ.</span><ref><p><span dir="rtl">صحيح مسلم: ج۳ ص۱۴۸۳ ح۶۷، سنن الترمذي: ج۴ ص۱۴۹ ح۱۵۹۱، المعجم الأوسط: ج۶ ص۳۰۶ ح۶۴۸۲ کلاهما نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="74" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">صحيح مسلم - به نقل از جابر -: در روز حُدَيبيه، ما هزار و چهارصد نفر بوديم و با پيامبر خدا صلی الله علیه و آله در حالى که عُمَر دست ايشان را گرفته بود، زير درخت سَمُره (طَلح)، بيعت کرديم. با پيامبر صلی الله علیه و آله بر سر اين موضوع بيعت کرديم که نگريزيم و با او بر سر مرگ، بيعت نکرديم.</span></li></ol>

 

<ol start="75" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر العیّاشي عن جابر الجُعفيّ: قُلتُ لِأبي جَعفَرٍ علیه السلام: قَولُهُ عزّ و جلّ لِنَبیِّهِ صلی الله علیه و آله: (لَيسَ لَكَ مِنَ الأَمرِ شَيءٌ) فَسِّرُه لي.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قالَ: فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام: لِشَيءٍ قالَهُ اللهُ، و لِشَيءٍ أرادَهُ اللّٰهُ. یا جابِرُ، إنَّ رَسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله كانَ حَريصاً عَلیٰ أن يَكونَ عَلِيٌّ علیه السلام مِن بَعدِهِ عَلَى النّاسِ، و كانَ عِندَ اللهِ خِلافُ</span>‌ <span dir="rtl">ما أرادَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله.</span>

<span dir="rtl">قالَ: قُلتُ: فَما مَعنیٰ ذٰلِكَ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: نَعَم، عَنیٰ بِذٰلِكَ قَولَ اللهِ لِرَسولِهِ صلی الله علیه و آله: (لَيسَ لَكَ مِنَ الأمرِ شَي</span>‌<span dir="rtl">ءٌ)</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۱۲۸.</span></ref> <span dir="rtl">يَا مُحَمَّدُ في عَلِيٍّ! الأمرُ إلَيَّ في عَلِيٍّ و في غَيرِهِ. أ لَم أتلُ عَلَيكَ _ يا مُحَمَّدُ _ فیما أنزَلتُ مِن كِتابي إلَيكَ:</span>‌ <span dir="rtl">(الم * أَ حَسِبَ النَّاسُ أَن يُترَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُم لا يُفتَنُونَ)</span>‌ <span dir="rtl">إلیٰ قَولِهِ:</span>‌ <span dir="rtl">(فَلَيَعلَمَنَّ)</span><ref><span dir="rtl">العنکبوت: ۲ _ ۳.</span></ref><span dir="rtl">، قالَ علیه السلام: فَوَّضَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله الأَمرَ إلَيهِ عزّ و جلّ.</span><ref><span dir="rtl">تفسیر العیّاشي: ج۱ ص۳۳۸ ح۷۷۹، تفسير فرات: ص۹۳ ح۷۷، تأويل الآيات الظاهرة: ج۱ ص۴۲۸ ح۳ کلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج۱۷ ص۱۲ ح۲۳.</span></ref>

<ol start="75" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تفسیر العَیّاشی - به نقل از جابر جُعفی -:</span>‌ <span dir="rtl">به امام باقر علیه السلام گفتم: این سخن خدا را که به پیامبرش می</span>‌<span dir="rtl">فرماید: (زمام هیچ کاری، به دست تو نیست) برایم تفسیر بفرما.</span></li></ol>

<span dir="rtl">امام باقر علیه السلام فرمود: «خداوند، این را به دلیلی و برای مقصودی - که داشته - فرموده است. ای جابر! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله</span> ‌<span dir="rtl">بسیار دوست داشت که پس از او، علی علیه السلام به جای او بنشیند [و حکومت کند]؛ امّا آنچه خدا اراده کرده بود، بر خلاف خواست پیامبر صلی الله علیه و آله بود».</span>

<span dir="rtl">گفتم: حالا معنای آن [آیه] چه می</span>‌<span dir="rtl">شود؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «آری! مقصود از آن، خطابی است از خدا به پیامبرش که: ای محمّد! در بارۀ [جانشینی] علی، (زمام هیچ کاری به دست تو نیست). همۀ کار، به دست من است،</span> ‌<span dir="rtl">چه در بارۀ علی و چه غیر علی. ای محمّد! آیا در آنچه از کتاب خود بر تو نازل کردم، به گوش تو نرساندم که: (الف، لام، میم. * آیا مردم می</span>‌<span dir="rtl">پندارند همین که گفتند ایمان آوردیم، رهایشان می</span>‌<span dir="rtl">کنیم و دیگر آزمایش نمی</span>‌<span dir="rtl">شوند؟! بی هیچ استثنا، همۀ مردمی را که پیش از اینها بودند،</span> ‌<span dir="rtl">آزمایش کردیم و خداوند، به درستی، راستگویان و دروغگویان را می</span>‌<span dir="rtl">شناسد)؟».</span>

<span dir="rtl">امام علیه السلام فرمود: «پیامبر خدا، کار را به خدا واگذار کرد».</span>

<span id="حریة-المعارضین-السیاسیین"></span>
== <span dir="rtl">۳ / ۳: حُرِّیَّةُ المُعارِضینَ السِّیاسِیّینَ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۳</span><span dir="rtl">: آزادی مخالفان سیاسی</span>

<ol start="76" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبري عن جُندَب: لَمّا بَلَغَ عَلِيّاً مُصابُ بَني ناجِيَةَ و قَتلُ صاحِبِهِم، قالَ علیه السلام: هَوَت اُمُّهُ! ما كانَ أنقَصَ عَقلَهُ، و أجرَأَهُ عَلیٰ رَبِّهِ! فَإنَّ جائِياً جاءَني مَرَّةً فَقالَ لي: في أصحابِكَ رِجالٌ قَد خَشيتُ أن يُفارِقوكَ، فَما تَریٰ فيهِم؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقُلتُ لَهُ: إنّي لا آخُذُ عَلَى التُّهَمَةِ، و لا اُعاقِبُ عَلَى الظَّنِّ، و لا اُقاتِلُ إلّا مَن خالَفَني و ناصَبَني و أظهَرَ لِيَ العَداوَةَ، و لَستُ مُقاتِلَهُ حَتّیٰ أدعُوَهُ و أعذِرَ إلَيهِ، فَإن تابَ و رَجَعَ إلَينا قَبِلنا مِنهُ، و هُوَ أخونا، و إن أبیٰ إلَّا الاِعتِزامَ عَلیٰ حَربِنَا استَعَنّا عَلَيهِ اللهَ و ناجَزناهُ.</span>

<span dir="rtl">فَكَفَّ عَنّي ما شاءَ اللهُ، ثُمَّ جاءَني مَرَّةً اُخریٰ فَقالَ لي: قَد خَشيتُ أن يُفسِدَ عَلَيكَ عَبدُ اللهِ بنُ وَهبٍ الراسِبِيُّ و زَيدُ بنُ حُصَينٍ، إنّي سَمِعتُهُما يَذكُرانِكَ بِأَشياءَ لَو سَمِعتَها لَم تُفارِقهُما عَلَيها حَتّیٰ تَقتُلَهُما أو تُوبِقَهُما، فَلا تُفارِقهُما مِن حَبسِكَ أبَداً.</span>

<span dir="rtl">فَقُلتُ: إنّي مُستَشيرُكَ فيهِما، فَماذا تَأْمُرُني بِهِ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَإنّي آمُرُكَ أن تَدعُوَ بِهِما، فَتَضرِبَ رِقابَهُما.</span>

<span dir="rtl">فَعَلِمتُ أنَّهُ لا وَرِعٌ و لا عاقِلٌ، فَقُلتُ: وَ اللهِ، ما أظُنُّكَ وَرِعاً و لا عاقِلاً نافِعاً، وَ اللّهِ لَقَد كانَ يَنبَغي لَكَ لَو أرَدتُ قَتلَهُم أن تَقولَ: اِتَّقِ اللهَ، لِمَ تَستَحِلُّ قَتلَهُم و لَم يَقتُلوا أحَداً، و لَم يُنابِذوكَ، و لَم يَخرُجوا مِن طاعَتِكَ؟!</span><ref><span dir="rtl">تاريخ الطبري: ج۵ ص۱۳۱؛ الغارات: ج۱ ص۳۷۱ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۳۳ ص۴۱۷ ح۶۲۸.</span></ref>

<ol start="76" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبرى - به نقل از جُندَب -: وقتى گزارش سبُک</span>‌<span dir="rtl">سرى بنى ناجيه و کشته شدن بزرگشان به على علیه السلام رسيد، فرمود: «مادرش بميرد! چه قدر کم</span>‌<span dir="rtl">خِرَد و جسور بر خداوند بود! يک بار، کسى نزد من آمد و به من گفت: در ميان يارانت، مردانى هستند که مى</span>‌<span dir="rtl">ترسم از تو کناره بگيرند. در بارۀ آنان چه نظرى دارى؟</span></li></ol>

<span dir="rtl">به وى گفتم: من بر پايۀ اتّهام، مجازات نمى</span>‌<span dir="rtl">کنم و بر پايۀ گمان، کيفر نمى</span>‌<span dir="rtl">دهم، و جز با کسى که با من مخالفت ورزيده و دشمنى کرده و عداوتش را آشکار ساخته است، نبرد نمى</span>‌<span dir="rtl">کنم، و البتّه تا او را دعوت نکنم و برايش عذر (دليل) نياورم، نبرد کننده با او نخواهم بود. پس اگر توبه کرد و به سوى ما باز گشت، از او مى</span>‌<span dir="rtl">پذيريم و او برادر ماست، و اگر سر باز زد و جز نبرد با ما را نخواست، از خداوند بر ضدّ او مدد می</span>‌<span dir="rtl">جوييم و با او پيکار می</span>‌<span dir="rtl">کنيم.</span>

<span dir="rtl">آن شخص برای مدّتی کاری به کار من نداشت تا این که بار ديگر نزد من آمد و گفت: مى</span>‌<span dir="rtl">ترسم که عبد اللّٰه بن وَهْب راسِبى و زيد بن حُصَين، کار را بر تو تباه کنند. شنيدم که در بارۀ تو چيزهايى مى</span>‌<span dir="rtl">گويند که اگر بشنوى، رهایشان نمى</span>‌<span dir="rtl">کنى، مگر آن که آنها را بکُشى يا کيفر دهى. پس هيچ گاه آنان را از زندان، رها مساز.</span>

<span dir="rtl">گفتم: در بارۀ آنان با تو مشورت مى</span>‌<span dir="rtl">کنم. تو چه پيشنهاد مى</span>‌<span dir="rtl">کنى؟</span>

<span dir="rtl">گفت: من پيشنهاد مى</span>‌<span dir="rtl">کنم که آن دو را فرا خوانى و گردنشان را بزنى.</span>

<span dir="rtl">در اين هنگام، دانستم که او نه پرهيزگار است و نه خردمند.</span>

<span dir="rtl">گفتم: به خدا سوگند، گمان نمی</span>‌<span dir="rtl">برم پارسا و خردمندى سودرسان باشى. به خدا سوگند، سزاوار بود که اگر مى</span>‌<span dir="rtl">خواستم آنان را بکُشم، بگويى: از خدا پروا کن! چرا خونشان را حلال مى</span>‌<span dir="rtl">دانى با آن که کسى را نکشته</span>‌<span dir="rtl">اند و با تو به جنگ بر نخاسته</span>‌<span dir="rtl">اند و از طاعتت بيرون نرفته</span>‌<span dir="rtl">اند؟!».</span>

<ol start="77" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الغارات - في خَبرِ مُفارَقَةِ الخِرّيتِ بنِ راشِدٍ (و هوَ مِنَ الخَوارِجِ) أميرَ المُؤمِنينَ علیه السلام _: قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ قَعينٍ:... أتَيتُ أميرَ المُؤمِنينَ علیه السلام... فَأَخبَرتُهُ بِما سَمِعتُ مِنَ الخِرّيتِ و ما قُلتُ لِابنِ عَمِّهِ و ما رَدَّ عَلَيَّ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ علیه السلام: دَعهُ، فَإن قَبِلَ الحَقَّ و رَجَعَ عَرَفنا ذٰلِكَ لَهُ و قَبِلناهُ مِنهُ، و إن أبیٰ طَلَبناهُ.</span>

<span dir="rtl">فَقُلتُ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، فَلِمَ لا تَأخُذُهُ الآنَ فَتَستَوثِقَ مِنهُ؟</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: إنّا لَو فَعَلنا هٰذا لِكُلِّ مَن نَتَّهِمُهُ مِنَ النّاسِ مَلَأَنَا السُّجونَ مِنهُم، و لا أراني يَسَعُنِي الوُثوبُ عَلَى النّاسِ وَ الحَبسُ لَهُم و عُقوبَتُهُم حَتّیٰ يُظهِروا لَنَا الخِلافَ.</span><ref><span dir="rtl">الغارات: ج۱ ص۳۳۳ _ ۳۳۵، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۴۰۷ ح۶۲۸؛ تاريخ الطبري: ج۵ ص۱۱۵ عن عبد اللّٰه بن فُقَيم و راجع أنساب الأشراف: ج۳ ص۱۷۷.</span></ref>

<ol start="77" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الغارات - در گزارش کناره</span>‌<span dir="rtl">گيرى خِرّيت بن راشد (يکى از خوارج) از امير مؤمنان علیه السلام -: عبد اللّٰه بن قَعين مى</span>‌<span dir="rtl">گويد:... نزد امير مؤمنان علیه السلام آمدم و آنچه در بارۀ خِرّيت شنيده بودم و آنچه را به پسرعمويش گفته بودم و آنچه را وى پاسخ داده بود، به على علیه السلام گزارش دادم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «او را رها کن. اگر حق را پذيرفت و باز گشت، او را به آن مى</span>‌<span dir="rtl">شناسيم و از او مى</span>‌<span dir="rtl">پذيريم، و اگر سر باز زد، او را فرا مى</span>‌<span dir="rtl">خوانيم».</span>

<span dir="rtl">گفتم: اى امير مؤمنان! چرا الآن او را نمى</span>‌<span dir="rtl">گيرى تا از او وثيقه بستانى [و از جانب او اطمينان حاصل کنى]؟</span>

<span dir="rtl">فرمود: «اگر با هر کسى که او را متّهم مى</span>‌<span dir="rtl">کنيم، چنين رفتار کنيم، بايد زندان</span>‌<span dir="rtl">ها را از آنان پُر سازيم و من معتقد نيستم که حمله به مردم و زندان کردن و کيفر دادن آنها روا باشد، مگر آن که مخالفت با ما را آشکار سازند [و دست به شمشير ببَرند]».</span>

<ol start="78" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: أيُّهَا النَّاسُ! إنّي دَعَوتُكُم إلَى الحَقِّ فَتَوَلَّيتُم عَنّي... أما إنَّهُ سَيَليكُم بَعدي وُلاةٌ لا يَرضَونَ مِنكُم بِهٰذا حَتّیٰ يُعَذِّبوكُم بِالسِّياطِ و بِالحَديدِ، فَأَمّا أنا فَلا اُعَذِّبُكُم بِهِما؛ إنّهُ مَن عَذَّبَ النّاسَ فِي الدُّنيا عَذَّبَهُ اللهُ فِي الآخِرَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الغارات: ج۲ ص۴۵۸ عن زيد بن عليّ بن أبي طالب علیه السلام، الإرشاد: ج۱ ص۳۲۲ و ليس فيه «فأمّا أنا فلا اُعذّبكم بهما»، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۳۴ ص۳۵ ح۹۰۵؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج۲ ص۳۰۶ عن زيد بن عليّ علیه السلام.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="78" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: اى مردم! شما را به حق فرا خواندم؛ ولی از من رو گردانديد...! بدانيد که پس از من، زمامدارانى بر شما حکم خواهند راند که از شما بِدين کار، خشنود نمی</span>‌<span dir="rtl">شوند، مگر آن که با تازيانه و آهن، شما را شکنجه کنند؛ ولی من، شما را با تازيانه و آهن شکنجه نمى</span>‌<span dir="rtl">کنم؛ چرا که هر کس مردم را در دنيا شکنجه کند، خداوند، او را در آخرت، شکنجه خواهد کرد.</span></li></ol>

<span id="حریة-المشارکة-في-الحرب"></span>
== <span dir="rtl">۳ / ۴: حُرِّیَّةُ المُشارَکَةِ فِي الحَربِ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۴</span><span dir="rtl">: آزادی شرکت در جنگ</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَـسَى اللهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللهُ أشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنكِيلًا).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۸۴ و راجع ۸۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(پس در راه خدا نبرد کن. [البتّه بِدان که] تو جز بر خودت مکلّف نيستى، و مؤمنان را به جنگ بر انگيز. شايد خدا آسيب کافران را از شما باز دارد و البتّه خشم و عذاب خدا از هر خشم و عذاب ديگرى سخت</span>‌<span dir="rtl">تر است).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="79" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن كِتابٍ لَهُ إلىٰ بَعضِ اُمَراءِ جَيشِهِ _: فَإن عادوا إلى ظِلِّ الطّاعَةِ فَذاكَ الَّذي نُحِبُّ، وَ إن تَوافَتِ الاُمورُ بِالقَومِ إلَى الشِّقاقِ وَ العِصيانِ، فَانهَد</span><ref><p><span dir="rtl">المُناهَدة في الحرب: المُناهَضة، و نَهَدَ إلى العدوّ يَنْهَد: نهض (لسان العرب: ج۳ ص۴۲۹ «نهد»).</span></p></ref> <span dir="rtl">بِمَن أطاعَكَ إلیٰ مَن عَصاكَ، و استَغنِ بِمَنِ انقادَ مَعَكَ عَمَّن تَقاعَسَ عَنكَ؛ فَإنَّ المُتَكارِهَ مَغيبُهُ خَيرٌ مِن مَشهَدِهِ، و قُعودُهُ أغنىٰ مِن نُهوضِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الكتاب ۴، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۶۷ ح۴۶؛ تذكرة الخواصّ: ص۱۶۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="79" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به گروهى از فرماندهان سپاهش -: اگر [دشمنان] به سايۀ فرمانبَرى باز گشتند، اين، همان است که ما دوست مى</span>‌<span dir="rtl">داريم، و اگر کار آنان به جدايى و نافرمانى کشيد، آن را که از تو فرمان می</span>‌<span dir="rtl">بَرَد، به سوى آن</span>‌ <span dir="rtl">که نافرمانى می</span>‌<span dir="rtl">کند، بفرست و با آن که از تو فرمان می</span>‌<span dir="rtl">بَرَد، از آن</span> ‌<span dir="rtl">که از يارى</span>‌<span dir="rtl">ات پا پس می</span>‌<span dir="rtl">کشد، بی</span>‌<span dir="rtl">نیاز شو؛ زيرا آن که جنگ را خوش ندارد، نبودنش بهتر از بودن است و نشستنش از برخاستن، سودمندتر است.</span></li></ol>

 

<ol start="80" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">وقعة صفّین عن أبي رَوق</span>‌<span dir="rtl">: أجابَ عَلِيّاً إلَى السَّيرِ وَ الجِهادِ جُلُّ النّاسِ، إلّا أنَّ أصحابَ عَبدِ اللهِ بنِ مَسعودٍ أتَوهُ و فيهِم عَبيدَةُ السَّلمانِيُ</span>‌ <span dir="rtl">و أصحابُهُ فَقالُوا لَهُ: إنّا نَخرُجُ مَعَكُم و لا نَنزِلُ عَسكَرَكُم و نُعَسكِرُ عَلیٰ حِدَةٍ، حَتّیٰ نَنظُرَ في أمرِكُم و أمرِ أهلِ الشّامِ، فَمَن رَأَيناهُ أرادَ ما لا يَحِلُّ لَهُ أو بَدا مِنهُ بَغيٌ كُنّا عَلَيهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَقالَ عَلِيٌّ علیه السلام: مَرحَباً و أهلاً! هٰذا هُوَ الفِقهُ فِي الدّينِ وَ العِلمُ بِالسُّنَّةِ. مَن لَم يَرضَ بِهٰذا فَهُوَ جائِرٌ خائِنٌ.</span><ref><span dir="rtl">وقعة صفّین: ص۱۱۵، بحار الأنوار: ج۳۲ ص۴۰۶ ح۳۷۱؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحدید: ج۳ ص۱۸۶ نحوه.</span></ref>

<ol start="80" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">وقعة صِفّین - به نقل از ابو رَوق -: بیشتر مردم، به درخواست علی علیه السلام برای حرکت و جهاد، پاسخ مثبت دادند، جز یاران عبد اللّٰه بن مسعود که نزد علی علیه السلام آمدند و در حالی که عُبیدۀ سَلمانی و دوستانش در میان آنها بودند، به ایشان گفتند: ما با شما راه می</span>‌<span dir="rtl">افتیم؛ امّا در اردوگاه شما اُتراق نمی</span>‌<span dir="rtl">کنیم و در جایی جُدا از شما اردو می</span>‌<span dir="rtl">زنیم، تا در کار شما و اهل شام، [بیشتر] بیندیشیم. هر گروهی را که دیدیم دنبال چیزی است که حقّش نیست یا تجاوزی مُرتکب شد، با او می</span>‌<span dir="rtl">جنگیم.</span></li></ol>

<span dir="rtl">علی علیه السلام فرمود: «آفرین بر شما و خوش آمدید! این، همان ژرفکاوی در دین و آگاهی از سُنّت [نبوی] است. کسی (حُکمرانی) که به چنین درخواستی رضایت ندهد، ستمگر و خائن است».</span>

<ol start="81" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">وقعة صِفّین عن صَعصَعَة: إنَّ النّاسَ ماجوا</span><ref><p><span dir="rtl">ماجَ الناسَ: اضطَرَبوا، و دخل بعضهم في بعض (اُنظر: لسان العرب: ج۲ ص۳۷۰ «موج»).</span></p></ref> <span dir="rtl">و قالوا: أكَلَتنَا الحَربُ و قَتَلَتِ الرِّجالَ! و قالَ قَومٌ: نُقاتِلُ القَومَ عَلیٰ ما قاتَلناهُم عَلَيهِ أمسِ. و لَم يَقُل هٰذا إلّا قَليلٌ مِنَ النّاسِ، ثُمَّ رَجَعوا عَن قَولِهِم مَعَ الجَماعَةِ، و ثارَتِ الجَماعَةُ بِالمُوادَعَةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الموادَعَة: المصالَحَة (الصحاح: ج۳ ص۱۲۹۶ «ودع»).</span></p></ref></li></ol>

<span dir="rtl">فَقامَ عَلِيٌّ أميرُ المُؤمِنينَ علیه السلام فَقالَ: إنَّهُ لَم يَزَل أمري مَعَكُم عَلیٰ ما اُحِبُّ إلیٰ أن أخَذَت مِنكُمُ الحَربُ، و قَد _ وَ اللهِ _ أخَذَت مِنكُم و تَرَكَت، و أخَذَت مِن عَدُوِّكُم فَلَم تَترُك، و إنَّها فيهِم أنكىٰ</span><ref><span dir="rtl">نَکَیتُ في العدُوّ: إذا أکثرتَ فیهم الجراح و القتل فوهنوا لذٰلك (النهایة: ج۵ ص۱۱۷ «نکا»).</span></ref> <span dir="rtl">و أنهَكُ. ألا إنّي كُنتُ أمسِ أميرَ المُؤمِنينَ فَأَصبَحتُ اليَومَ مَأموراً، و كُنتُ ناهِياً فَأَصبَحتُ مَنهِيّاً! و قَد أحبَبتُمُ البَقاءَ، و لَيسَ لي أن أحمِلَكُم عَلیٰ ما تَكرَهونَ</span>‌<span dir="rtl">».</span><ref><span dir="rtl">وقعة صفّین: ص۴۸۴، نهج البلاغة: الخطبة ۲۰۸ و فیه صدره إلیٰ «بِالموادَعَة» نحوه، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۳۰۶ ح۵۵۶؛ الإمامة و السياسة: ج۱ ص۱۳۸ نحوه.</span></ref>

<ol start="81" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">وقعة صِفّین - به نقل از صَعصَعه -: مردم، شلوغ کردند و گفتند: جنگ، ما را در کام خويش بُرده و مردان [ما] را کشته است. گروهى گفتند: با شاميان به همان انگيزه مى</span>‌<span dir="rtl">جنگيم که ديروز جنگيديم. اين سخن را تنها شمارى اندک از عراقيان گفتند و سپس [آنان نيز] همراهِ جماعت شدند و از گفتۀ خويش باز گشتند و آن گاه، همگان را شورِ سازش فرا گرفت.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پس على، امير مؤمنان، برخاست و فرمود: «همواره کار من با شما بر رَوَندی که دوست مى</span>‌<span dir="rtl">داشتم، مى</span>‌<span dir="rtl">گذشت، تا آن که جنگ، شما را در گرفت. به خدا سوگند، به راستى، جنگ، شما را در گرفت و وا نهاد؛ امّا دشمنتان را در گرفت و وا ننهاد. جنگ براى آنان، بيش از شما آسيب و گزند در پى آورْد. آگاه باشید! همانا من ديروز، فرماندهِ مؤمنان بودم و امروز، فرمانبَر شده</span>‌<span dir="rtl">ام! ديروز، نهى کننده بودم و امروز نهى</span>‌<span dir="rtl">شده</span>‌<span dir="rtl">ام. شما زنده ماندن را دوست مى</span>‌<span dir="rtl">داريد و من نمى</span>‌<span dir="rtl">توانم به آنچه دوست نمى</span>‌<span dir="rtl">داريد، وادارتان کنم».</span>

<ol start="82" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">نزهة الناظر: بَعدَ وَفاةِ أميرِ المُؤمِنينَ عَلِيٍّ علیه السلام، و قَد خَطَبَ [الإمامُ الحَسَنُ علیه السلام]، فَحَمِدَ اللهَ و أثنیٰ عَلَيه و قالَ: أما _ وَ اللهِ _ ما ثَنانا عَن قِتالِ أهلِ الشّامِ شَكٌّ و لا نَدَمٌ، و إنّما كُنّا نُقاتِلُ أهلَ الشّامِ بِالسَّلامةِ وَ الصَّبرِ، فَشيبَتِ السَّلامةُ بِالعَداوةِ، وَ الصَّبرُ بِالجَزَعِ، و كُنتُم في مُبتَدَئِكُم إلیٰ صِفّينَ و دينُكُم أمامَ دُنياكُم، و قَد أصبَحتُم و دُنياكُم أمامَ دينِكُم، و كُنّا لَكُم و كُنتُم لَنا، فَصِرتُمُ الآنَ كَأَنَّكُم عَلَينا.</span></li></ol>

<span dir="rtl">ثُمَّ أصبَحتُم بَعدَ ذٰلِكَ تَعُدّونَ قَتيلَينِ: قَتيلاً بِصِفّينَ تَبكونَ عَلَيهِ، و قَتيلاً بِالنَّهرَوانِ تَطلُبونَ ثَأْرَهُ؛ فَأَمَّا الباكي فَخاذِلٌ، و أمّا الطّالِبُ فَثائِرٌ، و إنَّ مُعاوِيَةَ قَد دَعا إلیٰ أمرٍ لَيسَ فيهِ عِزٌّ و لا نَصَفَةٌ، فَإن أرَدتُمُ المَوتَ رَدَدناهُ إلَيه، و حاكَمناهُ إلَى اللهِ، و إن أرَدتُمُ</span>‌ <span dir="rtl">الحَياةَ قَبِلناهُ، و أخَذنا بِالرِّضىٰ.</span>

<span dir="rtl">فَناداهُ القَومُ: البُقيَةَ! البُقيَةَ!</span><ref><span dir="rtl">نزهة الناظر: ص۱۲۱ ح۲۲۴، الملاحم و الفتن: ص۳۶۲ ح۵۳۰ نحوه، بحار الأنوار: ج۴۴ ص۲۱ ح۵؛ اُسد الغابة: ج۲ ص۱۸ الرقم ۱۱۶۵ عن أبي بکر بن درید نحوه.</span></ref>

<ol start="82" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">نُزهَةُ الناظر: امام حسن علیه السلام پس از وفات امير مؤمنان على علیه السلام، سخنرانى کرد و پس از حمد و ثناى الهى فرمود: «بدانيد که به خدا سوگند، ما از سر شک و ندامت، از جنگ با شاميان، رو بر نتابيديم. ما پيش</span>‌<span dir="rtl">تر با سلامت [دل</span>‌<span dir="rtl">ها] و شکيبايى، با شاميان مى</span>‌<span dir="rtl">جنگيديم و[لی] اکنون سلامت با دشمنى، و شکيب با بى</span>‌<span dir="rtl">تابى مخلوط گشته است و شما در آغاز جنگ صفّين، دينتان پيش</span>‌<span dir="rtl">تر از دنيايتان بود و اکنون دنيايتان پيش</span>‌<span dir="rtl">تر از دينتان است و ما براى شما بودیم و شما براى ما بوديد و اينک گويى بر ضدّ ما هستيد!</span></li></ol>

<span dir="rtl">پس از آن، اکنون دو گونه کشته داريد: کشته</span>‌<span dir="rtl">اى به صِفّين که بر او مى</span>‌<span dir="rtl">گرييد و کشته</span>‌<span dir="rtl">اى در نهروان که در پى خون او هستيد! پس آن که مى</span>‌<span dir="rtl">گريد، وا گذارندۀ ماست و آن که در پى خون است، شورشگر است. معاويه مرا به سوى کارى فرا خوانده که عزّت و انصافى در آن نيست. پس اگر جان به کف نهاده</span>‌<span dir="rtl">ايد، جواب رد به او دهيم و [برای جنگ با او برویم و] حکمش را به خدا وا گذاريم و امّا اگر دوستدار زندگى هستيد، دعوتش را بپذيريم و به [مصالحه کنیم و] قضاى الهى راضى شويم».</span>

<span dir="rtl">پس مردمان فرياد کشيدند: ماندن! ماندن!</span>

<ol start="83" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الحسن علیه السلام: إنّي رَأَیتُ هَویٰ عُظمِ النّاسِ فِی الصُّلحِ، و کَرِهوا الحَربَ، فَلَم اُحِبَّ أن أحمِلَهُم عَلیٰ ما یَکرَهونَ، فَصالحتُ بَقیاً عَلیٰ شیعَتِنا خاصَّةً مِنَ القَتلِ، دَفعَ هٰذِهِ الحُروبِ إلیٰ یَومٍ ما، فَإنَّ اللهَ (كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ)</span><ref><p><span dir="rtl">الرحمٰن: ۲۹.</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الأخبار الطوال: ص۲۲۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="83" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام حسن علیه السلام: دیدم که اکثر مردم، به صلح، تمایل دارند و جنگ را نمی</span>‌<span dir="rtl">پسندند و دوست نداشتم که آنها را به کاری که نمی</span>‌<span dir="rtl">پسندند، وادار کنم. مصالحه کردم تا جانِ [مردمان و] خصوصاً شیعیانمان را از مرگ، حفظ کنم و جنگ را به روز مناسبش وا گذارم، که خداوند عزّ و جلّ (هر روزی، مشیّتی دارد).</span></li></ol>

<span id="حریة-النقد-و-مطالبة-الحقوق"></span>
== <span dir="rtl">۳ / ۵: حُرّیّةُ النَّقدِ و مُطالَبَةِ الحُقوقِ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۵</span><span dir="rtl">: آزادی انتقاد و مطالبۀ حقوق</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(لَا يُحِبُّ اللهُ الجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ القَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَ كَانَ اللهُ سَمِيعاً عَلِيماً).</span><ref><span dir="rtl">النساء: ۱۴۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(خداوند، صدا بلند کردن به زشتی (دشنام و افشاگری) را دوست ندارد، مگر [برای] آن کس که به او ستم شده</span> ‌<span dir="rtl">باشد، و البتّه خداوند، شنوا و آگاه است).</span>

<span dir="rtl">(لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ).</span><ref><span dir="rtl">الحدید: ۲۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(همانا ما پيامبرانِ خود را با دلايل روشن فرستاديم و با آنان کتاب و ترازو [ى تشخيص حق از باطل</span>‌<span dir="rtl">] نازل کرديم تا مردم به عدالت بر خيزند).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="84" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن عَهدِهِ لِلأَشتَرِ لَمّا وَلّاهُ عَلیٰ مِصرَ، بَعدَ ذِكرِ خَصائِصِ البِطانَةِ الصّالِحَةِ _: فَاتَّخِذ أُولٰئِكَ خاصَّةً لِخَلَواتِكَ و حَفَلاتِكَ، ثُمَّ ليَكُن آثَرُهُم عِندَكَ أقوَلَهُم بِمُرِّ الحَقِّ لَكَ، وَ أقَلَّهُم مُساعَدَةً فیما يَكونُ مِنكَ مِمّا كَرِهَ اللهُ لِأَوليائِهِ، واقِعاً ذٰلِكَ مِن هَواكَ حَيثُ وَقَعَ. وَ الصَق بِأَهلِ الوَرَعِ وَ الصِّدقِ، ثُمَّ رُضهُم عَلیٰ أن لا يُطروكَ و لا يَبجَحوكَ بِباطِلٍ لَم تَفعَلهُ؛ فَإنَّ كَثرَةَ الإطراءِ تُحدِثُ الزَّهوَ، و تُدني مِنَ العِزَّةِ.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۵۳، تحف العقول: ص۱۲۹ نحوه، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۶۰۲ ح۷۴۴.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="84" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سفارش</span>‌<span dir="rtl">نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به مالک اَشتر، هنگامی که او را بر مصر گماشت، پس از بازگويى ويژگى</span>‌<span dir="rtl">هاى مَحرمان شايسته -: اينان را خاصّ خلوت</span>‌<span dir="rtl">ها و مجلس</span>‌<span dir="rtl">هايت کن. سپس آن کس را بر ديگران بگزين که سخن تلخِ حق را به تو بيشتر بگويد و در آنچه خداوند از دوستانش</span>‌<span dir="rtl">نمى</span>‌<span dir="rtl">پسندد و به</span> ‌<span dir="rtl">گونه</span>‌<span dir="rtl">اى</span> ‌<span dir="rtl">از تو سر مى</span>‌<span dir="rtl">زند، کمتر يارى</span>‌<span dir="rtl">ات دهد، و به پارسايان و راستگويان بپيوند و آنان را چنان بپرور که تو را فراوان نستايند، و با ستودنِ کار بيهوده</span>‌<span dir="rtl">اى که نکرده</span>‌<span dir="rtl">اى، خاطرت را شاد ننمايند؛ چرا که فراوانیِ ستایش</span>‌<span dir="rtl">ها، خودپسندى می‌آورَد و به خودخواهى وا می‌دارد.</span></li></ol>

 

<ol start="85" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبري عن أبي سعيد الخُدريّ: لَمّا أعطیٰ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله ما أعطیٰ مِن تِلكَ العَطايا في قُرَيشٍ و قَبائِلِ العَرَبِ، و لَم يَكُن فِي الأَنصارِ مِنها شَيءٌ، وَجَدَ هٰذَا الحَيُّ مِنَ الأَنصارِ في أنفُسِهِم حَتّیٰ كَثُرَت مِنهُمُ القالَةُ، حَتّیٰ قالَ قائِلُهُم: لَقِيَ _ وَ اللهِ _ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله قَومَهُ!</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَدَخَلَ عَلَيهِ سَعدُ بنُ عُبادَةَ، فَقالَ: يا رَسولَ اللهِ، إنَّ هٰذَا الحَيَّ مِنَ الأَنصارِ قَد وَجَدوا</span><ref><span dir="rtl">وَجَدَ علیه _ في الغضب _: غَضِبَ. و وَجَدَ الرجل _ في الحُزن _: حَزِنَ (اُنظر: لسان العرب: ج۳ ص۴۴۶ «وجد»).</span></ref> <span dir="rtl">عَلَيكَ في أنفُسِهِم لِما صَنَعتَ في هٰذَا الفَيءِ الَّذي أصَبتَ؛ قَسَمتَ في قَومِكَ، و أعطَيتَ عَطايا عِظاماً في قَبائِلِ العَرَبِ، و لَم يَكُن في هٰذَا الحَيِّ مِنَ الأَنصارِ شَيءٌ!</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَأَينَ أنتَ مِن ذٰلِكَ يا سَعدُ؟</span>

<span dir="rtl">قالَ: يا رَسولَ اللهِ، ما أنَا إلّا مِن قَومي.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَاجمَع لي قَومَكَ فِي الحَظيرَةِ</span><ref><span dir="rtl">الحظيرة ما أحاط بالشيء، و هي تکون من قَصَب و خَشَب (لسان العرب: ج۴ ص۲۰۳ «حظر»). و قال الطریحي: هي التي تُعمل للإبل من شجر تقيها البرد و الحرّ (مجمع البحرين: ج۱ ص۴۲۴ «حظر»).</span></ref><span dir="rtl">.</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَخَرَجَ سَعدٌ فَجَمَعَ في تِلكَ الحَظيرَةِ، قالَ: فَجاءَهُ رِجالٌ مِنَ المُهاجِرينَ فَتَرَكَهُم فَدَخَلوا، و جاءَ آخَرونَ فَرَدَّهُم، فَلَمَّا اجتَمَعوا إلَيهِ أتاهُ سَعدٌ، فَقالَ: قَدِ اجتَمَعَ لَكَ هٰذَا الحَيُّ مِنَ الأَنصارِ.</span>

<span dir="rtl">فَأَتاهُم رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله، فَحَمِدَ اللهَ و أثنیٰ عَلَيهِ بِالَّذي هُوَ لَهُ أهلٌ، ثُمَّ قالَ: يا مَعشَرَ الأَنصارِ! ما قالَةٌ بَلَغَتني عَنكُم و مَوجِدَةٌ وَجَدتُموها في أنفُسِكُم؟! أ لَم آتِكُم ضُلّالاً فَهَداكُمُ اللهُ؟! و عالَةً فَأَغناكُمُ اللهُ؟! و أعداءً فَأَلَّفَ اللهُ بَينَ قُلوبِكُم؟!</span>

<span dir="rtl">قالوا: بَلىٰ، لِلهِ و لِرَسولِهِ المَنُّ وَ الفَضلُ.</span>

<span dir="rtl">فَقالَ: أ لا تُجيبونّي يا مَعشَرَ الأَنصارِ؟</span>

<span dir="rtl">قالوا: و بِماذا نُجيبُكَ يا رَسولَ اللهِ؟ لِلهِ و لِرَسولِهِ المَنُّ وَ الفَضلُ.</span>

<span dir="rtl">قالَ: أما وَ اللهِ، لَو شِئتُم لَقُلتُم فَصَدَقتُم و لَصُدِّقتُم: أتَيتَنا مُكَذَّباً فَصَدَّقناكَ، و مَخذولاً فَنَصَرناكَ، و طَريداً فَآوَيناكَ، و عائِلاً فَآسَيناكَ! وَجَدتُم في أنفُسِكُم _ يا مَعشَرَ الأَنصارِ _ في لُعاعَةٍ</span><ref><span dir="rtl">اللُّعاعة _ بالضمّ _: نَبت ناعمٌ في أوّل ما ينبت. و اللُّعاعة: البقية اليسيرة (اُنظر: النهاية: ج۴ ص۲۵۴، لسان العرب: ج۸ ص۳۱۹ «لعع»).</span></ref><span dir="rtl">مِنَ الدُّنيا تَأَلَّفتُ بِها قَوماً لِيُسلِموا، و وَكَلتُكُم إلیٰ إسلامِكُم. أ فَلا تَرضَونَ _ يا مَعشَرَ الأَنصارِ _ أن يَذهَبَ النّاسُ بِالشّاءِ وَ البَعيرِ و تَرجِعوا بِرَسولِ اللهِ إلیٰ رِحالِكُم؟ فَوَ الَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، لَو لَا الهِجرَةُ لَكُنتُ امرَءاً مِنَ الأَنصارِ، و لَو سَلَكَ النّاسُ شِعباً و سَلَكَتِ الأَنصارُ شِعباً لَسَلَكتُ شِعبَ الأَنصارِ. اللّٰهُمَّ ارحَمِ الأَنصارَ، و أبناءَ الأَنصارِ، و أبناءَ أبناءَ الأَنصارِ!</span>

<span dir="rtl">قالَ: فَبَكَى القَومُ حَتّیٰ أخضَلوا لِحاهُم</span><ref><span dir="rtl">أخضَلوا لِحاهُم: أي بَلّوها بالدّموع (النهاية: ج۲ ص۴۳ «خضل»).</span></ref><span dir="rtl">، و قالوا: رَضينا بِرَسولِ اللهِ قِسماً و حَظّاً.</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ انصَرَفَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و تَفَرَّقوا.</span><ref><span dir="rtl">تاريخ الطبري: ج۳ ص۹۳، مسند ابن حنبل: ج۴ ص۱۵۳ ح۱۱۷۳۰، السيرة النبويّة لابن هشام: ج۴ ص۱۴۱ كلاهما نحوه.</span></ref>

<ol start="85" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">تاريخ الطبرى - به نقل از ابو سعيد خُدرى -: هنگامى که پيامبر خدا صلی الله علیه و آله غنائم نبرد [حُنَين] را به قريش و قبيله</span>‌<span dir="rtl">هاى عرب عطا کرد و ميان انصار، چيزى از آنها توزيع نشد، انصاریانی که حاضر بودند، آزرده</span>‌<span dir="rtl">خاطر شدند، تا آن جا که سخن [و اعتراض] در ميانشان بالا گرفت و يکى از آنها گفت: به خدا سوگند، پيامبر نگاهش به قومش افتاد [و ما را فراموش کرد]!</span></li></ol>

<span dir="rtl">از اين رو، سعد بن عُباده بر پيامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و گفت: اى پيامبر خدا! جنگاوران حاضر از انصار، از کارى که در بارۀ اين غنيمت</span>‌<span dir="rtl">هايى که به دستت آمده کردى و آنها را ميان قومت تقسيم نمودى و عطاهاى بزرگى که به قبيله</span>‌<span dir="rtl">هاى عرب بخشيدى و هيچ چيزى از آنها به اين قبيله از انصار نرسيد، آزرده</span>‌<span dir="rtl">خاطر شده</span>‌<span dir="rtl">اند.</span>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اى سعد! تو ديگر چرا چنين مى</span>‌<span dir="rtl">گويى؟!».</span>

<span dir="rtl">گفت: اى پيامبر خدا! من جز يک نفر از قومم نيستم.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «پس قومت را در آن پَرچین</span><ref><span dir="rtl">حظيره ـ که در متن عربی آمده ـ پرچين مانندى است که در آن، شتران و چارپايان را از سرما و گرما نگاهدارى مى</span>‌<span dir="rtl">کنند.</span></ref> <span dir="rtl">براى من گرد آور».</span>

<span dir="rtl">سعد، بيرون آمد و قوم را در آن پَرچین گرد آورد. در این حال، مردانى از مهاجران به نزدش آمدند. آنها را وا نهاد و داخل شدند و چند تن ديگر آمدند؛ ولى آنها را برگرداند. چون همۀ انصار نزدش گرد آمدند، سعد به نزد پيامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: حاضران از انصار برايت گرد آمده</span>‌<span dir="rtl">اند.</span>

<span dir="rtl">پيامبر خدا صلی الله علیه و آله نزد آنان آمد و پس از به جا آوردنِ حمد و ثناى الهى - آن گونه که سزاوار خدا بود - فرمود: «اى گروه انصار! اين چه سخن و چه دل</span>‌<span dir="rtl">آزردگى</span>‌<span dir="rtl">اى است که خبرش از شما به من رسيده است؟! آيا هنگامى که نزدتان آمدم، گم</span>‌<span dir="rtl">راه نبوديد، که خدا هدايتتان کرد؟! و نيازمند نبوديد، که خدا بى</span>‌<span dir="rtl">نيازتان کرد؟! و با هم دشمن نبوديد، که خدا با هم اُلفتتان داد؟!».</span>

<span dir="rtl">گفتند: چرا. خدا و پيامبرش بر ما منّت و لطف دارند.</span>

<span dir="rtl">پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آيا به من پاسخ نمى</span>‌<span dir="rtl">دهيد، اى گروه انصار؟».</span>

<span dir="rtl">گفتند: در چه چیزی پاسخت را بدهيم، اى پيامبر خدا؟ خدا و پيامبرش بر ما منّت و لطف دارند.</span>

<span dir="rtl">فرمود: «هان! به خدا سوگند، اگر مى</span>‌<span dir="rtl">خواستيد، [به من] مى</span>‌<span dir="rtl">گفتيد و راست مى</span>‌<span dir="rtl">گفتيد و تصديق هم مى</span>‌<span dir="rtl">شديد که: تو نزد ما آمدى، در حالى که تکذيبت مى</span>‌<span dir="rtl">کردند و ما تصديقت کرديم، و تنها مانده بودى و ما يارى</span>‌<span dir="rtl">ات داديم، و رانده شده بودى و ما سرپناهت داديم، و نيازمند بودى و ما با تو همکارى کرديم. اى گروه انصار! از اين که اندک متاع دنيا را به اشخاصى دادم تا دلشان را به دست آورم و اسلام بياورند و شما را به اسلامتان وا نهادم، آزرده</span>‌<span dir="rtl">خاطر شديد؟ اى گروه انصار! آيا راضى نمى</span>‌<span dir="rtl">شويد که مردم با گوسفند و شتر بروند و شما با پيامبر خدا به خانه</span>‌<span dir="rtl">هايتان باز گرديد؟ سوگند به آن که جان محمّد به دست اوست، اگر هجرت نبود، من مردى از انصار بودم و اگر مردم به یک سو و انصار به سوى ديگر بروند، من با انصار، همراه خواهم بود. خدايا! بر انصار و فرزندان انصار و فرزندان فرزندانشان، رحمت ببار».</span>

<span dir="rtl">پس انصار گريستند، تا آن جا که ريش</span>‌<span dir="rtl">هايشان از آبِ ديده</span>‌<span dir="rtl">شان</span>‌ <span dir="rtl">تر شد و گفتند: به اين که پيامبر خدا قسمت و نصيب ما باشد، راضى هستيم. سپس پيامبر خدا صلی الله علیه و آله باز گشت و انصار نيز پراکنده شدند.</span>

<ol start="86" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن خُطبَةٍ لَهُ بِصِفّینَ و قَد أثنیٰ عَلَیهِ رَجُلٌ مِن عَسکَرِهِ _: لا تُثنوا عَلَيَّ بِجَميلِ ثَناءٍ... و لا تَظُنّوا بِيَ استِثقالاً في حَقٍّ قیلَ لي، و لَا التِماسَ إعظامٍ لِنَفسي لِما لا یَصلُحُ لي؛ فَإنَّهُ مَنِ استَثقَلَ الحَقَّ أن یُقالَ لَهُ أوِ العَدلَ أن یُعرَضَ عَلَیهِ کانَ العَمَلُ بِهِما أثقلَ عَلَیهِ؛ فَلا تَكُفّوا عَنّي عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ، أو مَشورَةٍ بِعَدلٍ، فَإنّي لَستُ في نَفسي بِفَوقِ ما أن اُخطِئَ، و لا آمَنُ ذٰلِكَ مِن فِعلي، إلّا أن يَكفِيَ اللهُ مِن نَفسي ما هُوَ أملَكُ بِهِ مِنّي، فَإنَّما أنَا و أنتُم عَبيدٌ مَملوكونَ لِرَبٍّ لا رَبَّ غَيرُهُ، يَملِكُ مِنّا ما لا نَملِكُ مِن أنفُسِنا، و أخرَجَنا مِمّا كُنّا فيهِ إلیٰ ما صَلَحنا عَلَيهِ، فَأَبدَلَنا بَعدَ الضَّلالَةِ بِالهُدىٰ، و أعطانَا البَصيرَةَ بَعدَ العَمىٰ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۸ ص۳۵۶ ح۵۵۰ عن جابر الجعفي عن الإمام الباقر علیه السلام، نهج البلاغة: الخطبة ۲۱۶، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۲۷ ص۲۵۳ ح۱۴؛ تفسير الآلوسي: ج۲۲ ص۱۸ و فیه صدره إلیٰ «نفسي» نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="86" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سخنرانی</span>‌<span dir="rtl">اش در صفّین، وقتی که مردی از لشکر، او را مدح کرد -: مرا با ستایش</span>‌<span dir="rtl">های زیبا نستاييد... و این گمان را به من نبرید که اگر سخن حقّی به من گفته شود، برایم سنگین است، یا این که خواهانِ بزرگ شمرده شدن خودم هستم، به خاطر چیزهایی که در من نیست! به یقین، کسی که شنیدن سخن حق و عرضه شدن عدل بر او سنگین باشد، عمل به این دو، برایش سنگین</span>‌<span dir="rtl">تر خواهد بود. در عوض، از گفتن حق و رايزنى در عدالت، خوددارى مکنيد، که من نه برتر از آنم که خطا کنم، و نه در کار خويش از خطا ايمنم، مگر که خدا مرا در کارِ خويش، کفايت کند که از من بر آن، تواناتر است.</span></li></ol>

<span dir="rtl">جز اين نيست که ما و شما، بندگانِ مملوک پروردگارى هستيم که جز او پروردگارى نيست. او از ما چيزى را مالک است که ما اختيارش را نداريم. ما را از آنچه در آن بوديم، بيرون آورد و بدانچه صلاح ما بود، وارد ساخت. به جاى گم</span>‌<span dir="rtl">راهى، رستگارى نصيبمان کرد و پس از کورى، بينايى</span>‌<span dir="rtl">مان عطا فرمود.</span>

<ol start="87" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: ما قُدِّسَت</span>‌ <span dir="rtl">اُمَّةٌ لَم يُؤخَذ لِضَعيفِها مِن قَوِيِّها بِحَقِّهِ غَيرَ مُتَعتَعٍ</span><ref><p><span dir="rtl">غیر مُتَعتَع _ بفتح التاء _: أي من غیر أن یُصیبَه أذیً یُقلِقُه و یُزعِجُه (النهایة: ج۱ ص۱۹۰ «تعتع»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۵۶ ح۲، تهذيب الأحکام: ج۶ ص۱۸۰ ح۳۷۱؛ السنن الکبرىٰ</span>‌ <span dir="rtl">للبیهقي: ج۶ ص۱۵۷ ح۱۱۵۱۴ عن بريدة عن رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="87" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: هيچ امّتى که حقّ ناتوانِ آن از نيرومندش، بدون ترس و لرز ستانده نشد، خوش</span>‌<span dir="rtl">بخت نگردید.</span></li></ol>

<span dir="rtl">راجع: ص۳۵۲ (حرّیّة الوُصولِ إلَی الحُکّام).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص۳۵۳ (آزادی دسترس به حاکمان).</span>

<span id="حریة-الاطلاع"></span>
== <span dir="rtl">۳ / ۶: حُرِّیَّةُ الاِطِّلاعِ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۶</span><span dir="rtl">: آزادی دسترس به اطّلاعات</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(قَالَ إنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلىٰ مَا لَم تُحِطْ بِهِ خُبْرًا).</span><ref><span dir="rtl">الکهف: ۶۷ _ ۶۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(گفت: تو هرگز نمی‌توانی در کنار من شکیبا باشی. * چگونه مى</span>‌<span dir="rtl">توانى بر چيزى که به شناخت آن احاطه ندارى، شکیبایی کنى؟!).</span>

<span dir="rtl">(بَلْ کَذَّبُوا بِما لَم یُحیِطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ).</span><ref><span dir="rtl">یونس: ۳۹، و راجع: النمل:‌۲۲- ۲۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(آری! انکار کردند، به این دلیل که بر علم آن، احاطه نداشتند).</span>

<span dir="rtl">(وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلٰكِنْ لِيَقْضِيَ اللهُ أمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ).</span><ref><span dir="rtl">الأنفال: ۴۲.</span></ref>

<span dir="rtl">(و اگر [براى رويارويى</span>‌<span dir="rtl">] با دشمن [زمانى معيّن و جايى مشخّص</span>‌<span dir="rtl">] وعده مى</span>‌<span dir="rtl">گذاشتيد، نسبت به وعده</span>‌<span dir="rtl">گاه، اختلاف مى</span>‌<span dir="rtl">کرديد [ظاهر امر نشان مى</span>‌<span dir="rtl">داد که شکست حتمى با شما و پيروزى قطعى با دشمن است، ولى اين پيروزى به صورتى غير عادى نصيب شما شد] تا خدا پيروزى شما و شکست آنان را - که [بر اساس اراده</span>‌<span dir="rtl">اش</span>‌<span dir="rtl">] انجام شدنى بود - تحقق دهد، تا هر که هلاک مى</span>‌<span dir="rtl">شود از روى دليلى روشن هلاک شود، و هر که زنده می‌ماند، از روى برهانى آشکار زندگى کند؛ و يقيناً خدا شنوا و داناست</span>‌<span dir="rtl">).</span>

<span dir="rtl">(قُلْ هٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّٰهِ عَلىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي).</span><ref><span dir="rtl">یوسف: ۱۰۸.</span></ref>

<span dir="rtl">(بگو: اين راه من است که من و هر کس از من پيروى کرد، با بصيرت [و روشنگری] به خدا دعوت مى</span>‌<span dir="rtl">کنيم).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="88" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام</span>‌ <span dir="rtl">_ مِن كِتابٍ لَهُ إلیٰ اُمَرائِهِ عَلَى الجُيوشِ _: مِن عَبدِ اللهِ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ أميرِ المُؤمِنينَ إلىٰ أصحابِ المَسالِحِ</span><ref><p><span dir="rtl">المَسْلَحَةُ: القوم الذين يحفظون الثُّغور من العدوّ (النهاية: ج۲ ص۳۸۸ «سلح»).</span></p></ref><span dir="rtl">: أمّا بَعدُ، فَإنَّ حَقّاً عَلَى الوالي أن لا يُغيِّرَهُ عَلیٰ رَعِيَّتِهِ فَضلٌ نالَهُ، و لا طَولٌ</span><ref><p><span dir="rtl">الطَّوْلُ: الفَضلُ و القُدرة و الغِنى و السَّعةُ و العلوّ (تاج العروس: ج۱۵ ص۴۴۷ «طول»).</span></p></ref> <span dir="rtl">خُصَّ بِهِ، و أن يَزيدَهُ ما قَسَمَ اللهُ لَهُ مِن نِعَمِهِ دُنُوّاً مِن عِبادِهِ، و عَطفاً عَلیٰ إخوانِهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">ألا و إنَّ لَكُم عِندي أن لا أحتَجِزَ دونَكُم سِرّاً إلّا في حَربٍ، و لا أطوِيَ دونَكُم أمراً إلّا في حُكمٍ، و لا اُؤَخِّرَ لَكُم حَقّاً عَن مَحَلِّهِ، و لا أقِفَ بِهِ دونَ مَقطَعِهِ، و أن تَكونوا عِندي فِي الحَقِّ سَواءً، فَإذا فَعَلتُ ذٰلِكَ وَجَبَت لِلهِ عزّ و جلّ عَلَيكُمُ النِّعمَةُ، و لي عَلَيكُمُ الطّاعَةُ، و أن لا تَنكُصوا</span><ref><span dir="rtl">نَكَصَ: رَجَعَ. النكوص: الإحجامُ عن الشيء (المصباح المنير: ص۶۲۵ «نكص»).</span></ref> <span dir="rtl">عَن دَعوَةٍ، و لا تُفَرِّطوا في صَلاحٍ، و أن تَخوضُوا الغَمَراتِ</span><ref><span dir="rtl">الغَمْرَةُ: الشدِّةُ، و منه غمراتُ الموت لشدائده (المصباح المنير: ص۴۵۳ «غمر»).</span></ref> <span dir="rtl">إلَى الحَقِّ، فَإن</span> <span dir="rtl">أنتُم لَم تَستَقيموا لي عَلیٰ ذٰلِكَ لَم يَكُن أحَدٌ أهوَنَ عَلَيَّ مِمَّنِ اعوَجَّ مِنكُم، ثُمَّ اُعظِمُ لَهُ العُقوبَةَ، و لا يَجِدُ عِندي فيها رُخصَةً، فَخُذوا هٰذا مِن اُمرائِكُم، و أعطوهُم مِن أنفُسِكُم ما يُصلِحُ اللهُ بِهِ أمرَكُم.</span><ref><span dir="rtl">نهج البلاغة: الكتاب ۵۰، الأمالي للطوسي: ص۲۱۷ ح۳۸۱، وقعة صفّين: ص۱۰۷ کلاهما نحوه</span>‌<span dir="rtl">، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۴۶۹ ح۶۸۲.</span></ref>

<ol start="88" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به فرماندهان لشکر خود -: از بندۀ خدا، على بن ابى طالب، امير مؤمنان، به نيروهاى مسلّح. امّا بعد، حکمران نبايد رفتارش با شهروندان، به دلیل امتيازى که به دست آورده و قدرتى که به او ويژه گشته است، دگرگون شود؛ بلکه بايد نعمتى که خداوند، بهرۀ او ساخته است، وى را به بندگان او نزديک</span>‌<span dir="rtl">تر و به برادرانش مهربان</span>‌<span dir="rtl">تر گرداند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">بدانيد که حقّ شما بر من، آن است که رازى را از شما نپوشانم، مگر در مورد جنگ، و بدون رايزنى با شما، کارى را انجام ندهم، مگر در جریان قضاوت و حقّ شما را از هنگام آن به تأخير نيندازم (/ حقّ شما را از آنچه بايد، کمتر نپردازم) و در رساندن آن، درنگ نکنم و همۀ شما را در حق، يک</span>‌<span dir="rtl">سان بدانم. پس هر گاه چنين رفتار کردم، نعمت خدا بر شما ثابت گشته است [و شما به خاطر وجود والیِ دادگر، رهين نعمت و منّت او شده</span>‌<span dir="rtl">ايد].</span>

<span dir="rtl">و حقّ من بر شما، اين است که از من فرمان ببريد و از فراخوان من سر باز نزنيد و در کارى که به صلاح است، کوتاهى نکنيد و در راه حق، رنج</span>‌<span dir="rtl">ها و سختى</span>‌<span dir="rtl">ها را به جان بخريد، که اگر در اين مسيرِ درستى که گفتم، حرکت نکنيد، هيچ کس نزد من خوارتر و بى</span>‌<span dir="rtl">مقدارتر از کجرو نخواهد بود و او را سخت کيفر خواهم داد و در اين کيفر، رخصتى از من نخواهد ديد.</span>

<span dir="rtl">پس اين [حقّتان] را از فرماندهانتان بگيريد و [در عوض] از آنان در آنچه خداوند با آن، کار شما را سامان مى</span>‌<span dir="rtl">بخشد، فرمان ببريد.</span>

<span dir="rtl">راجع: ح۹۳ (عهد الأشتر) و راجع أیضاً هٰذه الموسوعة: ج23 ص۴2 (الجهل / القسم الأوّل / عداوة ما یجهلون به و لا یعرفونه) و ج31 (الحقوق / حقوق الناس / ستر أسرارهم و عیوبهم).</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص۳۵۵ح۹۳ (فرمان مالک اشتر). نیز، ر.ک: همین دانش</span>‌<span dir="rtl">نامه: ج۲۳ ص۴۳ (جهل / بخش یکم / دشمنی با آنچه نمی</span>‌<span dir="rtl">دانند یا نمی‌شناسند) و ج۳۱ (حقوق / حقوق شهروندان / محرمانه ماندن اسرار و عیب‌هایشان).</span>

<span id="حریة-الوصول-إلی-الحکام"></span>
== <span dir="rtl">۳ / ۷: حُرِّیَّةُ الوُصولِ إلَی الحُکّامِ</span> ==

<span dir="rtl">۳ / ۷</span><span dir="rtl">: آزادی دسترس به حاکمان</span>

<ol start="89" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبریٰ عن عِكرِمَة: قالَ العَبّاسُ [بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ]: لَأَعلَمَنَّ ما بَقاءُ رَسولِ اللهِ فينا. فَقالَ [العَبّاسُ] لَهُ: يا رَسولَ اللهِ، لَوِ اتَّخَذتَ عَرشاً؛ فَإنَّ النّاسَ قَد آخَوكَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">قال: وَ اللهِ، لا أزالُ بَينَ ظَهرانَيهِم يُنازِعونّي رِدائي و يُصيبُني غُبارُهُم، حَتّیٰ يَكونَ اللهُ يُريحُني مِنهُم.</span>

<span dir="rtl">... فَعَرَفنا أنَّ بَقاءَ رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله فينا قَليلٌ.</span><ref><span dir="rtl">الطبقات الكبرىٰ: ج۲ ص۱۹۳، سنن الدارمي: ج۱ ص۳۹ ح۷۵، المصنّف لابن أبي شيبة: ج۸ ص۱۴۳ ح۱۲۵ کلاهما نحوه.</span></ref>

<ol start="89" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الطبقات الکبری - به نقل از عِکرَمه -: عبّاس [بن عبد المطّلب] گفت:</span>‌<span dir="rtl">من خیلی مطمئن شدم که حضور پیامبر خدا در میان ما چندان طولانی نخواهد بود. عبّاس به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت:</span>‌ <span dir="rtl">ای پیامبر خدا! کاش مَسندی (جایگاه بلندی) برای [نشستنِ] خودتان ترتیب می</span>‌<span dir="rtl">دادید؛ چرا که مردم، [بیش از حَد] با شما احساس برادری می</span>‌<span dir="rtl">کنند.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فرمود: «به خدا، همواره میان تودۀ مردم خواهم بود، که عبایم را بِکِشند و گرد و خاکشان بر من بنشیند، تا آن که خدا خودش مرا از مسئولیت آنها آسوده کند».</span>

<span dir="rtl">... چنین بود که فهمیدیم حضور پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در میان ما، کوتاه خواهد بود.</span>

<ol start="90" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن كِتابِهِ إلیٰ اُمَراءِ الخَراجِ _: اِرحَموا تُرحَموا، و لا تُعَذِّبوا خَلقَ اللَّهِ، و لا تُكَلِّفُوهُم فَوقَ طاقَتِهِم، و أنصِفُوا النّاسَ مِن أنفُسِكُم، وَ اصبِروا لِحَوَائِجِهِم؛ فَإنَّكُم خُزَّانُ الرَّعِيَّةِ. لا تَتَّخِذُنَّ حُجّاباً</span><ref><p><span dir="rtl">حاجِبُ الأمیر: معروف، و الجمع: حُجّاب (لسان العرب: ج۱ ص۲۹۹ «حجب»).</span></p></ref><span dir="rtl">، و لَا تَحجُبُنَّ أحَداً عَن حَاجَتِهِ حَتّیٰ يُنهِيَها إلَيكُم.</span><ref><p><span dir="rtl">وقعة صفّين: ص۱۰۸، نهج البلاغة: الکتاب ۵۱ نحوه، بحار الأنوار: ج۷۵ ص۳۵۵ ح۷۰؛ المعيار و الموازنة: ص۱۲۳ نحوه.</span></p></ref> <span dir="rtl"></span></li></ol>

 

<ol start="90" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به مأموران ماليات -: مهربانى کنيد تا با شما مهربانى شود. بندگان خدا را شکنجه مکنيد و بر آنان، بيش از توان، تکليف روا مداريد. براى مردم، از خود، انصاف به خرج دهيد و در برآوردن نيازمندى</span>‌<span dir="rtl">هاى</span>‌<span dir="rtl">مردم، شکيبايى کنيد؛ چرا که شما گنجينه</span>‌<span dir="rtl">داران شهروندان هستيد. براى خود، دربان مگيريد و راه درخواست را بر کسی نبیندید تا بتواند درخواستش را به شما برساند.</span></li></ol>

 

<ol start="91" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن كِتابِهِ إلىٰ قُثَمِ بنِ العَبّاسِ و هُوَ عامِلُهُ عَلیٰ مَكَّةَ _: لا يَكُن لَكَ إلَى النّاسِ سَفيرٌ إلّا لِسانُكَ، و لا حاجِبٌ إلّا وَجهُكَ، و لا تَحجُبَنَّ ذا حاجَةٍ عَن لِقائِكَ بِها؛ فَإنَّها إن ذيدَت عَن أبوابِكَ في أوَّلِ وِردِها، لَم تُحمَد فیما بَعدُ عَلیٰ قَضائِها.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب ۶۷، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۴۹۷ ح۷۰۲.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="91" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در نامۀ خود به قُثَم بن عبّاس، کارگزار خویش در مکّه -: سفير ميان تو و مردم، جز زبانت نباشد و حاجبى جز چهره</span>‌<span dir="rtl">ات. هيچ حاجتمندى را از ديدار با خود باز ندار؛ زيرا اگر در همان ابتدا - که براى مطرح کردن مشکل خود پيش تو مى</span>‌<span dir="rtl">آيد - از درگاه تو رانده شد، هر چند بعد، مشکل او را بر طرف سازى، ديگر ستايش نخواهى شد.</span></li></ol>

 

<ol start="92" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ اللهَ أوحیٰ إلیٰ نَبِيٍّ مِن أنبِیائِهِ في مَملَکَةِ جَبّارٍ مِنَ الجَبّارینَ أنِ ائتِ هٰذَا الجَبّارَ فَقُل لَهُ: إنَّني لَم أستَعمِلكَ عَلیٰ سَفكِ الدِّماءِ وَ اتِّخاذِ الأَموالِ، و إنَّمَا استَعمَلتُكَ لِتَکُفَّ عَنّي أصواتَ المَظلومینَ؛ فَإنّي لَم أدَع ظُلامَتَهُم و إن کانوا کُفّاراً.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۲ ص۳۳۳ ح۱۴ عن إسحاق بن عمار، بحار الأنوار: ج۱۴ ص۴۶۴ ح۳۶.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="92" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: خداوند عزّ و جلّ به يکى از پيامبرانش در مملکت يکى از گردنکشان، وحى فرمود: «نزد اين عصيانگر برو و به او بگو: من تو را براى خونريزى و چپاول اموال [مردم] به کار نگماشتم؛ بلکه تو را به کار گماشتم تا نگذارى صداى ستم</span>‌<span dir="rtl">ديدگان به درگاه من بلند شود؛ زيرا من از ستمى که به آنها رود، نمى</span>‌<span dir="rtl">گذرم، هر چند کافر باشند».</span></li></ol>

 

<ol start="93" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن عَهدِهِ إلَى الأَشتَرِ حینَ وَلّاهُ عَلیٰ مِصرَ _: وَ اجعَل لِذَوِي الحاجاتِ مِنكَ قِسماً تُفَرِّغُ لَهُم فيهِ شَخصَكَ، و تَجلِسُ لَهُم مَجلِساً عامّاً فَتَتَواضَعُ فيهِ لِلهِ الَّذي خَلَقَكَ، و تُقعِدُ عَنهُم جُندَكَ و أعوانَكَ مِن أحراسِكَ و شُرَطِكَ حَتّیٰ يُكَلِّمَكَ مُتَكَلِّمُهُم غَيرَ مُتَتَعتِعٍ؛ فَإنّي سَمِعتُ رَسولَ اللِه صلی الله علیه و آله يَقولُ في غَيرِ مَوطِنٍ: «لَن تُقَدَّسَ اُمَّةٌ لا يُؤخَذُ لِلضَّعيفِ فيها حَقُّهُ مِنَ القَوِيِّ غَيرَ مُتَتَعتِعٍ».</span></li></ol>

<span dir="rtl">ثُمَّ احتَمِلِ الخُرقَ</span><ref><span dir="rtl">الخُرق: الجَهل و الحمق (النهایة: ج۱۰ ص۷۵ «خرق»).</span></ref> <span dir="rtl">مِنهُم وَ العِيَّ</span><ref><span dir="rtl">عَيَّ بالأمر: عجز عنه. و العِيّ: الجَهل، و عدمُ الاهتداءِ لوَجه المُراد. و هو أیضاً خلاف البَیان. و قد عَيَّ في مَنطِقه (اُنظر: لسان العرب: ج۱۵ ص۱۱۱ _ ۱۱۳ «عیا»).</span></ref><span dir="rtl">، و نَحِّ عَنهُمُ الضّيقَ وَ الأَنَفَ؛ يَبسُطِ اللهُ عَلَيكَ بِذٰلِكَ أكنافَ رَحمَتِه، و يوجِبُ لَكَ ثَوابَ طاعَتِه، و أعطِ مَا أعطَيتَ هَنيئاً وَ امنَع في إجمالٍ و إعذارٍ.</span>

<span dir="rtl">ثُمَّ اُمورٌ مِن اُمورِكَ لا بُدَّ لَكَ مِن مُباشَرَتِها، مِنها: إجابَةُ عُمّالِكَ بِما يَعيا عَنهُ كُتّابُكَ، و مِنها إصدارُ حاجاتِ النّاسِ يَومَ وُرودِها عَلَيكَ بِما تَحرَجُ</span><ref><span dir="rtl">حَرِجَ صَدرُه حَرَجاً: ضاقَ (المصباح المنیر: ص۱۲۷ «حرج»).</span></ref> <span dir="rtl">بِه صُدورُ أعوانِكَ.…</span>

<span dir="rtl">فَلا تُطَوِّلَنَّ احتِجابَكَ عَن رَعِيَّتِكَ؛ فَإنَّ احتِجابَ الوُلاةِ عَنِ الرَّعِيَّةِ شُعبَةٌ مِنَ الضّيقِ و قِلَّةُ عِلمٍ بِالاُمورِ، وَ الاِحتِجابُ مِنهُم يَقطَعُ عَنهُم عِلمَ مَا احتَجَبوا دونَه، فَيَصغُرُ عِندَهُمُ الكَبيرُ و يَعظُمُ الصَّغيرُ، و يَقبُحُ الحَسَنُ و يَحسُنُ القَبيحُ، و يُشابُ الحَقُّ بِالباطِلِ، و إنَّمَا الوالِي بَشَرٌ لا يَعرِفُ ما تَواریٰ عَنهُ النّاسُ بِهِ مِنَ الاُمورِ، و لَيسَت عَلَى الحَقِّ سِماتٌ</span>‌ <span dir="rtl">تُعرَفُ بِها ضُروبُ الصِّدقِ مِنَ الكَذِبِ.</span>

<span dir="rtl">و إنَّما أنتَ أحَدُ رَجُلَينِ: إمَّا امرُؤٌ سَخَت نَفسُكَ بِالبَذلِ</span>‌ <span dir="rtl">فِي الحَقِّ؛ فَفيمَ احتِجَابُكَ مِن واجِبِ حَقٍّ تُعطيهِ أو فِعلٍ كَريمٍ تُسديهِ؟! أو مُبتَلىً بِالمَنعِ؛ فَما أسرَعَ كَفَّ النّاسِ عَن مَسأَلَتِكَ إذا أيِسوا مِن بَذلِكَ! مَعَ أنَّ أكثَرَ حاجاتِ النّاسِ إلَيكَ مِمّا لا مَؤونَةَ فيهِ عَلَيكَ؛ مِن شَكاةِ مَظلِمَةٍ، أو طَلَبِ</span>‌ <span dir="rtl">إنصافٍ</span>‌ <span dir="rtl">في مُعامَلَةٍ.</span><ref><span dir="rtl">نهج البلاغة: الکتاب۵۳، تحف العقول: ص۱۴۲ نحوه، بحار الأنوار: ج۳۳ ص۶۰۸ ح۷۴۴؛ ربيع الأبرار: ج۳ ص۷۸ و فیه صدره إلیٰ «ثواب طاعته» نحوه.</span></ref>

<ol start="93" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سفارش</span>‌<span dir="rtl">نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به مالک اَشتر، هنگامی که او را بر مصر گماشت -: براى نيازمندان، ساعتى را بگذار که خود شخصاً به کار آنها بپردازى و در نشستى عمومى با آنان بنشينى، و براى خدايى که تو را آفريد، فروتنى کنى، و [در آن ساعت] نگهبان و دربان را کنار گذار، تا آن کس</span> ‌<span dir="rtl">که سخن مى</span>‌<span dir="rtl">گويد، بى</span>‌<span dir="rtl">واهمه و بدون دلهره سخن گويد. به درستى که شنيدم پيامبر خدا صلی الله علیه و آله بارها مى</span>‌<span dir="rtl">فرمود: «هيچ امّتى پاک شمرده نمی</span>‌<span dir="rtl">شود که در آن، حقّ ناتوان از توانا، بدون دلهره ستانده نشده باشد».</span></li></ol>

<span dir="rtl">همچنين درشتى و درماندگى و ناتوانى آنان را در سخن گفتن تحمّل کن و کم</span>‌<span dir="rtl">حوصلگى و تکبّر را از خود دور گردان تا خداوند، سايه</span>‌<span dir="rtl">سارهاى رحمت خود را بر تو بگستراند و تو را شایستۀ پاداش اطاعت خویش سازد. آنچه می</span>‌<span dir="rtl">بخشی، با آسانی و طیب خاطر ببخش و آنچه نمی</span>‌<span dir="rtl">بخشی، با زیبایی و عذرخواهی نبخش.</span>

<span dir="rtl">نيز بخشى از کارهاست که خود بايد آنها را انجام دهى: يکى از آنها پاسخگويى به کارگزاران است، آن</span> ‌<span dir="rtl">جا که کاتبان (مُنشیان) درمانده می</span>‌<span dir="rtl">شوند، و ديگرى برآوردن نيازهاى مردم در همان روزی است که بر تو عرضه می</span>‌<span dir="rtl">شود و يارانت در انجام دادن آن، کُندى می</span>‌<span dir="rtl">کنند.…</span>

<span dir="rtl">مبادا پنهان بودنت از شهروندان، طولانى گردد؛ چرا که پنهان بودن</span> ‌<span dir="rtl">زمامداران از شهروندان، شاخه</span>‌<span dir="rtl">اى از تَنگ</span>‌<span dir="rtl">خويى و کم</span>‌<span dir="rtl">اطّلاعى از امور است، و پنهان شدن از شهروندان، زمامداران را از دانستن آنچه از آنان پوشيده است، باز می</span>‌<span dir="rtl">دارد. در نتیجه، کار بزرگ، در نظر آنان، خُرد به شمار می</span>‌<span dir="rtl">آيد و کار خُرد، بزرگ می</span>‌<span dir="rtl">نمايد؛ زيبا، زشت می</span>‌<span dir="rtl">شود و زشت، زيبا می</span>‌<span dir="rtl">گردد، و حق و باطل در هم آميخته مى</span>‌<span dir="rtl">شوند. زمامدار نيز بشرى است که کارى را که مردم از او پنهان دارند، نمى</span>‌<span dir="rtl">فهمد و حق نیز نشانه</span>‌<span dir="rtl">ای ندارد که با آن،</span> ‌<span dir="rtl">راست از دروغ، شناخته شود.</span>

<span dir="rtl">تو به هر حال، یکی از دو کس خواهی بود: یا مردی که نفْس او در اجرای حق، سخاوتمند است - پس چرا خود را بپوشانی و حقّ واجبی را که بر عهدۀ توست، به دست اهلش نرسانی، یا کار نیکی را که در توان توست، انجام ندهی؟ - یا مردی هستی که در اجرای حق، بخیل است - که در این صورت، مردمان، خیلی زود، درخواست کردن از تو را ترک می</span>‌<span dir="rtl">کنند؛ چرا که از بخشش تو نومیدند، با آن که بیشتر نیازمندی</span>‌<span dir="rtl">های مردمان، رنجی [و خرجی] برای تو ندارد؛ چرا که یا شکایت از ظلمی و عدالت خواستن است، یا در معامله</span>‌<span dir="rtl">ای انصاف جُستن -».</span>

<ol start="94" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام‌: ثَلاثَةٌ مَن كُنَّ فيهِ مِنَ الأَئِمَّةِ صَلَحَ أن يَكونَ إماماً اضطَلَعَ بِأَمانَتِهِ: إذا عَدَلَ في حُكمِهِ، و لَم يَحتَجِب دونَ رَعِيَّتِهِ، و أقامَ كِتابَ اللهِ تَعالیٰ فِي القَريبِ وَ البَعيدِ.</span><ref><p><span dir="rtl">المجالسة و جواهر العلم: ج۵ ص۳۹۸ ح۲۲۶۲ عن أبي الحسن المدائني، كنز العمّال: ج۵ ص۷۶۴ ح۱۴۳۱۵ نقلاً عن الديلمي.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="94" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: سه خصلت است که هر پيشوايى آنها را دارا باشد، شايسته است که پيشوا باشد و بارِ اين امانت را به دوش کشد: هر گاه در حکومت خود، دادگرى کند؛ و خود را از دسترس رعيّتش دور نگه ندارد؛ و [احکام] کتاب خداوند عزّ و جلّ را در بارۀ خویشاوند و بيگانه، اجرا کند.</span></li></ol>

 

<ol start="95" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: اُذَکِّرُ اللهَ الوالِيَ مِن بَعدي عَلیٰ اُمَّتي إلّا تَرَحَّم</span><ref><p><span dir="rtl">في المصدر «ألّا یَرحَم»، و الصواب ما أثبتناه کما في بعض نسخ المصدر و قرب الإسناد.</span></p></ref> <span dir="rtl">عَلیٰ جَماعةِ المُسلِمینَ؛ فَأَجَلَّ کَبیرَهُم، و رَحِمَ ضَعیفَهُم، و وَقَّرَ عالِمَهُم، و لَم یُضِرَّ بِهِم فَیُذِلَّهُم، و لَم یُفقِرهُم فَیُکفِرَهُم، و لَم یُغلِق بابَهُ دونَهُم فَیَأکُلَ قَوِیُّهُم ضَعیفَهُم.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۱ ص۴۰۶ ح۴ عن حنان بن سَدیر، قرب الإسناد: ص۱۰۰ ح۳۳۷؛ السنن الکبریٰ للبیهقي: ج۸ ص۲۷۹ ح۱۶۶۴۴ عن أبي اُمامة نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="95" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: حاکمِ پس از خودم را به پروا کردن از خدا در کار اُمّتم سفارش می</span>‌<span dir="rtl">کنم که: با جماعت مسلمانان، نرم</span>‌<span dir="rtl">خو باشد، این چنین که بزرگشان را حُرمت نهد و به ضعیفشان مهربانی ورزد، و عالمشان را گرامی بدارد، و زیانی به آنها وارد نکند - که خوارشان می</span>‌<span dir="rtl">گرداند -، و فقیرشان نسازد - که کافرشان می</span>‌<span dir="rtl">کند-، و در به روی آنها نبندد - که نیرومند آنها ضعیفشان را خواهد خورد -.</span></li></ol>

<span id="الفصل-الرابع-الحریة-الثقافیة"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الرّابِع: الحُرِّیَّةُ الثِّقافِیَّةُ</span> =

<span dir="rtl">فصل چهارم</span><span dir="rtl">: آزادی فرهنگی</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(وَ مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ لِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِيعُونِ).</span><ref><span dir="rtl">آل عمران: ۵۰.</span></ref>

<span dir="rtl">(و آنچه را از توراتْ پیش از من بوده،‌</span> <span dir="rtl">تصدیق می‌کنم و [آمده‌ام] تا برخی از چیزهایی را که [در گذشته به سبب ستمکاری‌ها و گناهانتان] بر شما حرام شده بود، حلال کنم و برای شما نشانه‌ای [بر صدق رسالتم] از سوی پروردگارتان آورده‌ام. پس [ای بنی‌اسرائیل!] از خدا پروا کنید و از من (عیسی) فرمان بَرید).</span>

<span dir="rtl">(لَا يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۲۸۶، و راجع البقرة: ۱۵۹، آل عمران:‌۱۸۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(خدا هيچ کس را جز به اندازه توانايى</span>‌<span dir="rtl">اش تکليف نمى</span>‌<span dir="rtl">کند. هر کس عمل شايسته</span>‌<span dir="rtl">اى انجام داده، به سود اوست و هر کس مرتکب کار زشتى شده، به زيان اوست. [مؤمنان می‌گويند:] پروردگارا! اگر فراموش کرديم يا مرتکب اشتباه شديم، ما را مؤاخذه مکن. پروردگارا! تکاليف سنگينى برعهدۀ ما مگذار، چنان که بر عهدۀ کسانى که پيش از ما بودند گذاشتى. پروردگارا! و آنچه را به آن تاب و توان نداريم، بر ما تحميل مکن؛ و از ما درگذر؛ و ما را بيامرز؛ و بر ما رحم کن. تو سرپرست مايى. پس ما را بر گروه کافران پيروز فرما).</span>

<span dir="rtl">(الَّذِيــنَ يَـتَّبِعُونَ الــرَّسُولَ النَّبِـِيَّ الأُمِّيَّ الَّـذي يَجـِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُم فِي التَّوراةِ وَ الإِنْجيلِ يَأْمُرُهُم بِالمَعرُوفِ وَ يَنْهاهُم عَنِ المُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الخَـبائِـثَ وَ يَـضَعُ عَنْهُم إِصْـرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتي</span>‌ <span dir="rtl">كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي اُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِكَ هُمُ المُفْلِحُونَ).</span><ref><span dir="rtl">الأعراف: ۱۵۷.</span></ref>

<span dir="rtl">(همانان که از اين فرستاده، پيامبر درس نخوانده - که [نام] او را نزد خود، در تورات و انجيل، نوشته مى</span>‌<span dir="rtl">يابند - پيروى مى</span>‌<span dir="rtl">کنند؛ [همان پيامبرى که] آنان را به کار پسنديده، فرمان مى</span>‌<span dir="rtl">دهد و از کار ناپسند، باز مى</span>‌<span dir="rtl">دارد و براى آنان، چيزهاى پاکيزه را حلال و چيزهاى ناپاک را حرام مى</span>‌<span dir="rtl">گردانَد و از [دوش] آنان، قيد و بندهايى را که بر آنان بوده است، بر مى</span>‌<span dir="rtl">دارد. پس کسانى که به او ايمان آوردند و بزرگش داشتند و يارى</span>‌<span dir="rtl">اش کردند و نورى را که با او نازل شده است، پيروى کردند، آنان، همان رستگاران اند).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="96" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: اِضرِبوا بعضَ الرَّأيِ بِبَعضٍ؛ يَتَوَلَّدُ مِنهُ الصَّوابُ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">غرر الحكم: ج</span>‌<span dir="rtl">۲ ص۲۶۶ ح۲۵۶۷، عيون الحكم و المواعظ: ص۹۱ ح۲۱۵۴.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="96" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: تبادل اندیشه کنيد تا در نتیجۀ آن، انديشۀ درست متولّد شود.</span></li></ol>

 

<ol start="97" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام: مَنِ استَقبَلَ وُجوهَ الآراءِ، عَرَفَ مَواقِعَ الخَطَإ.</span><ref><p><span dir="rtl">الكافي: ج٨ ص٢٢ ح٤ عن جابر الجعفي عن الإمام الباقر علیه السلام، كتاب من لا يحضره الفقيه: ج٤ ص٣٨٨ ح٥٨٣٤، نهج ‌البلاغة: الحكمة ١٧٣، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۷۵ ص۱۰۴ ح۳۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="97" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام: هر کس به پيشواز آراى گوناگون برود، لغزشگاه‌ها را خواهد شناخت.</span></li></ol>

 

<ol start="98" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: کانَ أميرُ المُؤمِنينَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ _ صَلَواتُ اللّه عَلَيهِ _ يَقولُ لِلنّاسِ بِالكوفَةِ: يا أهلَ الكوفَةِ! أ تَرَوُنّي لا أعلَمُ ما يُصلِحُكُم؟! بَلىٰ، و لٰكِنّي أكرَهُ أن اُصلِحَكُم بِفَسادِ نَفسي.</span><ref><p><span dir="rtl">الأمالي للمفيد: ص۲۰۷ ح۴۰ عن هشام، بحار الأنوار: ج۴۱ ص۱۱۰ ح۱۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="98" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: امير مؤمنان على بن ابى طالب - که درود خدا بر او باد - در کوفه به مردم مى</span>‌<span dir="rtl">فرمود: «اى مردم کوفه! آيا گمان مى</span>‌<span dir="rtl">کنيد نمى</span>‌<span dir="rtl">دانم چگونه شما را به راه آورم؟ چرا؛ ولی خوش ندارم که شما را با بهاى تباه کردن خويش، به راه آورم».</span></li></ol>

 

<ol start="99" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن كَلامٍ لَهُ يُوَبِّخُ فيهِ أصحابَهُ _: كَم اُداريكُم؟... و إنّي لَعالِمٌ بِما يُصلِحُكُم و يُقيمُ أوَدَكُم</span><ref><p><span dir="rtl">الأوَد: العِوَج (النهایة: ج۱ ص۷۹ «أود»).</span></p></ref><span dir="rtl">، و لٰكِنّي لا أریٰ إصلاحَكُم بِإفسادِ نَفسي.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الخطبة ۶۹، الإرشاد: ج۱ ص۲۷۲ نحوه، بحار الأنوار: ج</span>‌<span dir="rtl">۳۴ ص۷۹ ح۹۳۶؛ أنساب الأشراف: ج۳ ص۲۱۵ نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="99" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سخنی از او در سرزنش اصحابش -: تا کجا با شما مدارا کنم؟!... من مى</span>‌<span dir="rtl">دانم که چه چيزی شما را اصلاح مى</span>‌<span dir="rtl">کند و کجى و انحراف شما را راست مى</span>‌<span dir="rtl">گرداند؛ امّا من اصلاح شما را به بهای تباه کردن خودم، جایز نمى</span>‌<span dir="rtl">دانم.</span></li></ol>

 

<ol start="100" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _‌ مِن عَهدِهِ لِلأَشتَرِ حینَ وَلّاهُ عَلیٰ مِصرَ _: و لا تَنقُض سُنَّةً صالِحَةً عَمِلَ بِها صُدورُ هٰذِهِ الاُمَّةِ وَ اجتَمَعَت بِهَا الاُلفَةُ و صَلَحَت عَلَيهَا الرَّعِيَّةُ، و لا تُحدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَي</span>‌<span dir="rtl">ءٍ مِن ماضي تِلكَ السُّنَنِ؛ فَيَكونَ الأَجرُ لِمَن سَنَّها وَ الوِزرُ عَلَيكَ بِما نَقَضتَ مِنهَا.</span></li></ol>

<span dir="rtl">وَ أكثِر مُدارَسَةَ العُلَماءِ و مُناقَشَةَ الحُكَماءِ في تَثبيتِ ما صَلَحَ عَلَيهِ أمرُ بِلادِكَ، و إقامَةِ مَا استَقامَ بِهِ النّاسُ قَبلَكَ.</span><ref><span dir="rtl">نهج البلاغة: الكتاب ۵۳، تحف العقول: ص۱۳۰، دعائم الإسلام: ج۱ ص۳۵۶ نحوه، بحار الأنوار: ج۷۷ ص۲۴۵ ح۱.</span></ref>

<ol start="100" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام على علیه السلام - در سفارش</span>‌<span dir="rtl">نامه</span>‌<span dir="rtl">اش به مالک اَشتر، هنگامی که او را بر مصر گماشت -: و آيين پسنديده</span>‌<span dir="rtl">اى را بر هم مزن که بزرگان اين امّت، بدان رفتار نموده</span>‌<span dir="rtl">اند و به وسيلۀ آن، هم</span>‌<span dir="rtl">بستگی شکل گرفته است و شهروندان، بر آن پايه، سازش کرده</span>‌<span dir="rtl">اند، و سنّتی مگذار که به چيزى از آن سنّت</span>‌<span dir="rtl">هاى نيکِ گذشته، زيان برسانَد، تا پاداش، از آنِ سنّت</span>‌<span dir="rtl">گذار باشد و گناهش بر تو مانَد که آن را شکسته</span>‌<span dir="rtl">اى!</span></li></ol>

<span dir="rtl">و نیز براى تقويت آنچه کارهای سرزمينت را به سامان مى</span>‌<span dir="rtl">آورد و بر قرار ساختن آنچه مردمِ پيش از تو به واسطۀ آن پايدار مانده</span>‌<span dir="rtl">اند، با آگاهان، فراوان گفتگو کن و با فرزانگان، بسيار به چاره</span>‌<span dir="rtl">جویی بنشين.</span>

<span dir="rtl">راجع: ص۳۱۴ (ما وُضِعَ عن الناسِ و رُفِعَ عنهم) و راجع أیضاً: هٰذه الموسوعة: عنوان «الحَنیفیة» و «التسامح».</span>

<span dir="rtl">ر.ک: ص۳۱۵ (آنچه از دوش مردم برداشته شده و مسئولیتی در آن ندارند). نیز، ر.ک: همین دانش‌نامه: مدخل‌های «حَنیفیّت» و «تسامح».</span>

<span id="الفصل-الخامس-الحریة-الاقتصادیة"></span>
= <span dir="rtl">الفَصلُ الخامِس: الحُرِّیَّةُ الاِقتِصادِیَّةُ</span> =

<span dir="rtl">فصل پنجم</span><span dir="rtl">: آزادی اقتصادی</span>

<span dir="rtl">الکتاب</span>

<span dir="rtl">قرآن</span>

<span dir="rtl">(أَحَلَّ اللهُ البَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا).</span><ref><span dir="rtl">البقرة: ۲۷۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(خدا، خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرد).</span>

<span dir="rtl">(وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ* وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ* بَقِيَّةُ اللهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ).</span><ref><span dir="rtl">هود: ۸۴ _ ۸۶ و راجع الأعراف: ۸۵.</span></ref>

<span dir="rtl">(و به سوى مَدين، برادرشان شعيب را [فرستاديم]. گفت: «اى قوم من! خدا را پرستش کنيد، که جز او، معبود ديگرى براى شما نيست. پيمانه و وزن را کم نگذارید [و کم‌فروشى نکنید]. من [هم‌اکنون] شما را در نعمت مى</span>‌<span dir="rtl">بينم [ولى] از عذاب روز فراگير، بر شما بيمناکم * و اى قوم من! پيمانه و وزن را با عدالت، تمام دهيد و بر اشياء [و اجناس] مردم، عيب نگذاريد [و داشته‌هایشان را بی‌ارزش جلوه ندهید] و در زمين به فساد نکوشيد. * آنچه خداوند [از سرمايه</span>‌<span dir="rtl">هاى حلال] براى شما باقى گذا��ده، برايتان بهتر است، اگر ايمان داشته باشيد و من، پاسدار شما [و مأمور بر اجبارتان به ايمان] نيستم).</span>

<span dir="rtl">الحدیث</span>

<span dir="rtl">حدیث</span>

<ol start="101" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: إنَّ النّاسَ مُسَلَّطونَ عَلیٰ أموالِهِم.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج الحقّ: ص۴۹۴ ح۱۴، عوالي اللآلي: ج۲ ص۱۳۸ ح۳۸۳، بحار الأنوار: ج۲ ص۲۷۲ ح۷.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="101" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مردم بر اموال خویش، مسلّط اند (/ اختیار اموال خود را دارند).</span></li></ol>

 

<ol start="102" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: لا یَحِلُّ دَمُ امرِئٍ مُسلِمٍ و لا مالُهُ إلّا بِطیبِ نَفسِهِ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي: ج۷ ص۲۷۳ ح۱۲ عن زید الشحّام عن الإمام الصادق علیه السلام، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۴ ص۹۳ ح۵۱۵۱ عن الإمام الصّادق علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله، بحار الأنوار: ج۲۱ ص۳۸۱ ح۸؛ صحیح البخاري: ج۲ ص۶۱۹ ح۱۶۵۲ عن ابن عبّاس نحوه.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="102" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خون و مال مسلمان، جز به رضایت او، [بر دیگران] حلال نیست.</span></li></ol>

 

<ol start="103" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: عَلَی الیَدِ ما أخَذَت حَتّیٰ تُؤَدّي.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن أبي داوود: ج۳ ص۲۹۶ ح۳۵۶۱ عن سمرة بن جُندب؛ السرائر: ج۲ ص۴۸۱، نهج الحقّ: ص۵۰۰.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="103" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:</span> ‌<span dir="rtl">هر کس داراییِ دیگری را [بدون رضایت او] تصرّف کرد، بدهکار [و مسئول]</span> ‌<span dir="rtl">است، تا وقتی که [آن را] باز گردانَد.</span></li></ol>

 

<ol start="104" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">رسول الله صلی الله علیه و آله: لا ضَرَرَ و لا ضِرارَ</span><ref><p><span dir="rtl">لا ضَرَرَ و لا ضِرار: أي لا یَضُرّ الرجل نفسَه و لا یَضُرُّ أخاه فینقصه شیئاً من حقّه (مجمع البحرین: ج۲ ص۱۰۷۵ «ضرر»).</span></p></ref><span dir="rtl">.</span><ref><p><span dir="rtl">سنن ابن ماجة: ج۲ ص۷۸۴ ح۲۳۴۱ عن ابن عبّاس، الموطّأ: ج۲ ص۷۴۵ ح۳۱، المستدرك علی الصحیحین: ج۲ ص۶۶ ح۲۳۴۵؛ معاني الأخبار: ص۲۸۱.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="104" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: زیان رساندن به خود و دیگری، ممنوع است.</span></li></ol>

 

<ol start="105" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام عليّ علیه السلام _ مِن کِتابِهِ إلَی الأَشتَرِ النَّخَعِيِّ حینَ وَلّاهُ عَلىٰ مِصرَ _: و قَد جَعَلَ اللّهُ عَهدَهُ<br />
و ذِمَّتَهُ أمناً أفضاهُ بَينَ العِبادِ بِرَحمَتِهِ‌، و حَريماً يَسكُنونَ إلىٰ مَنَعَتِهِ، و يَستَفيضونَ إلىٰ جِوارِهِ‌، فَلا إدغالَ</span><ref><p><span dir="rtl">الدَّغل: الفساد. و قد أدغَلَ في الأمر؛ إذا أدخَلَ فیه ما یُخالفه و یُفسِده (الصحاح: ج۴ ص۱۶۹۷ «دغل»).</span></p></ref> <span dir="rtl">و لا مُدالَسَةَ</span><ref><p><span dir="rtl">المدالَسَة: المخادَعة... و التدلیس: إخفاء العَیب (لسان العرب: ج۶ ص۸۶ «دلس»).</span></p></ref> <span dir="rtl">و لا خِداعَ فيهِ‌.</span><ref><p><span dir="rtl">نهج البلاغة: الكتاب ۵۳، تحف العقول: ص۱۴۶، بحار الأنوار: ج٧٧ ص٢۶۲ ح١.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="105" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام علی علیه السلام ـ در نامه‌اش به مالک اشتر نخعی، آن گاه که او را بر مصر گماشت ـ: خداوند، عهد و قرار خويش را از روى رحمت خويش، مايۀ امنيت مردم و حريمى که در پناهش بيارمند و در کنارش پناه گيرند، قرار داده است. پس در قرارداد، خيانت، فريب و مکر، راه ندارد.</span></li></ol>

 

<ol start="106" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الباقر علیه السلام: إنَّ سَمُرَةَ بنَ جُندَبٍ کانَ لَهُ عِذقٌ</span><ref><p><span dir="rtl">العذق: النخل بحملها (اُنظر: ‌النهایة: ج۳ ص۱۹۹ «عذق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">في حائِطٍ لِرَجُلٍ مِنَ الأَنصارِ، و کانَ مَنزِلُ الأَنصارِيِّ بِبابِ البُستانِ، و کانَ یَمُرُّ بِهِ إلیٰ نَخلَتِهِ و لا یَستَأْذِنُ، فَکَلَّمَهُ الأَنصارِيُّ أن یَستَأْذِنَ إذا جاءَ، فَأَبیٰ سَمُرَةُ، فَلَمّا تَأَبّیٰ، جاءَ الأَنصارِيُّ إلیٰ رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله، فَشَکا إلَیهِ و خَبَّرَهُ الخَبَرَ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَأَرسَلَ إلَیهِ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و خَبَّرَهُ بِقَولِ الأَنصارِيِّ و ما شَکا، و قالَ: إن أرَدتَ الدُّخولَ فَاستَأْذِن.</span>

<span dir="rtl">فَأَبیٰ. فَلَمّا أبیٰ ساوَمَهُ حَتّیٰ بَلَغَ بِهِ مِنَ الثَّمَنِ ما شاءَ اللّٰهُ، فَأَبیٰ أن یَبیعَ. فَقالَ صلی الله علیه و آله: «لَكَ بِها عِذقٌ یُمَدُّ لَكَ فِي‌ الجَنَّةِ»، فَأَبیٰ أن یَقبَلَ!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله لِلأَنصارِيِّ: اِذهَب، فَاقلَعها وَ ارمِ بِها إلَیهِ؛ فَإنَّهُ لا ضَرَرَ و لا ضِرارَ.</span><ref><span dir="rtl">الکافي: ج۵ ص۲۹۲ ح۲ عن زرارة، تهذیب الأحکام: ج۷ ص۱۴۶ ح۶۵۱، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۳ ص۳۸۵۹ نحوه، الإیضاح لابن شاذان: ص۵۴۲، بحار الأنوار: ج۲ ص۲۷۶ ح۲۷.</span></ref>

<ol start="106" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام باقر علیه السلام: سَمُرَة بن جُندَب، در باغ یکی از انصار، درخت خرمایی داشت. خانۀ آن انصاری، کنار دَرِ باغ بود. سمره بی آن که اجازه بگیرد، وارد باغ می</span>‌<span dir="rtl">شد. مرد انصاری با سَمُره صحبت کرد که وقتی به باغ می</span>‌<span dir="rtl">آید، اجازه بگیرد؛ امّا او نپذیرفت. مرد انصاری، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و ماجرا را به پیامبر گفت و به ایشان شِکوه کرد.</span></li></ol>

<span dir="rtl">پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در پی سمُره فرستاد و سخن مرد انصاری و شکایت او را به اطّلاع وی رساند و فرمود: «هر گاه خواستی وارد باغ شوی، اجازه بگیر».</span>

<span dir="rtl">سمره نپذیرفت و از این کار، خودداری کرد. پیامبر خدا با او [بر سر خرید درختش] چانه زد و قیمت آن را خیلی بالا برد تا راضی به فروش شود؛ ولی سمره از فروختن [درخت]، خودداری کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «در برابر این درخت خرما، درخت خرمایی در بهشت به تو می</span>‌<span dir="rtl">دهم». سمره باز هم امتناع کرد.</span>

<span dir="rtl">در این هنگام، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به مرد انصاری فرمود: «برو و درخت خرمای او را از ریشه در آور و جلویش بینداز؛ زیرا زیان دیدن و زیان رساندن، ممنوع است».</span>

<ol start="107" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: قَضیٰ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أهلِ المَدینَةِ في مَشارِبِ النَّخلِ أنَّهُ لا یُمنَعُ نَفعُ الشَّيءِ، و قَضیٰ صلی الله علیه و آله بینَ أهلِ البادِیَةِ أنَّهُ لا یُمنَعُ فَضلُ ماءٍ لِیُمنَعَ بِهِ فَضلُ کَلَأٍ، و قالَ: لا ضَرَرَ و لا ضِرارَ.</span><ref><p><span dir="rtl">الکافي:‌ج ۵ ص۲۹۴ ح۶ عن عقبة بن خالد، بحار الأنوار: ج۲ ص۲۷۶ ح۲۸.</span></p></ref></li></ol>

 

<ol start="107" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای مردم مدینه در بارۀ آبیاری نخلستان، چنین حکم کرد که: «نباید مانع استفادۀ مردم از آب اضافی شد». نیز برای بادیه</span>‌<span dir="rtl">نشینان چنین حکم کرد که: «نباید جلوی آب اضافی را گرفت، تا مبادا جلوی [رسیدن آب به] مرتع گرفته شود». همچنین فرمود: «زیان رساندن به خود و دیگران ممنوع است».</span></li></ol>

 

<ol start="108" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام زين العابدين علیه السلام: مَرَّ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله بِالمُحتَكِرينَ، فَأَمَرَ بِحُكرَتِهِم</span>‌ <span dir="rtl">أن تُخرَجَ إلیٰ بُطونِ</span>‌ <span dir="rtl">الأَسواقِ و حَيثُ تَنظُرُ الأَبصارُ إلَيها، فَقيلَ لِرَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله: لَو قَوَّمتَ عَلَيهِم!</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَغَضِبَ صلی الله علیه و آله حَتّیٰ عُرِفَ الغَضَبُ في وَجهِهِ، و قالَ: أنَا اُقَوِّمُ عَلَيهِم؟! إنَّمَا السِّعرُ إلَى اللهِ عزّ و جلّ يَرفَعُهُ إذا شاءَ و يَخفِضُهُ إذا شاءَ.</span>

<span dir="rtl">و قيلَ لِرَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله: لَو أسعَرتَ لَنا سِعراً؛ فَإنَّ الأَسعارَ تَزيدُ و تَنقُصُ!</span>

<span dir="rtl">فَقالَ صلی الله علیه و آله: ما كُنتُ لِأَلقَى اللهَ عزّ و جلّ بِبِدعَةٍ لَم يُحدِث لي فيها شَيئاً، فَدَعوا عِبادَ اللهِ يَأكُل بَعضُهُم مِن بَعضٍ.</span><ref><span dir="rtl">التوحيد: ص۳۸۸ ح۳۳ عن غياث بن إبراهيم عن الإمام الصادق عن الإمام الباقر علیهما السلام، تهذيب الأحکام: ج۷ ص۱۶۱ ح۷۱۳ عن الإمام عليّ علیه السلام، کتاب من لا يحضره الفقيه: ج۳ ص۲۶۵ ح۳۹۵۵ و لیس فیهما ذیله من «و قيلَ لِرَسولِ اللّٰهِ» و ص۲۶۸ ح۳۹۶۹ و فیه ذیله من «و قيلَ لِرَسولِ اللّٰهِ» نحوه و کلاهما من دون إسناد إلی الإمام زین العابدین علیه السلام.</span></ref>

<ol start="108" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام زين العابدين علیه السلام: پيامبر خدا صلی الله علیه و آله بر احتکار کنندگان گذشت و فرمان داد تا آنچه احتکار کرده</span>‌<span dir="rtl">اند، به ميان بازار آورده و در معرض ديد مردم قرار داده شود. به پيامبر خدا صلی الله علیه و آله گفتند: خوب بود براى آنان قيمت تعيين مى</span>‌<span dir="rtl">کرديد!</span></li></ol>

<span dir="rtl">ايشان به خشم آمد - چندان که غضب در چهره</span>‌<span dir="rtl">اش نمود يافت - و فرمود: «من براى آنان، قيمت تعيين کنم؟! قيمت، در دست خداست. هر گاه بخواهد، آن را بالا می</span>‌<span dir="rtl">بَرَد و هر گاه بخواهد، پايينش می</span>‌<span dir="rtl">آورَد».</span>

<span dir="rtl">به ایشان گفته شد: برای ما قیمتی را تعیین کنید؛ زیرا قیمت‌ها بالا و پایین می‌روند.</span>

<span dir="rtl">سپس فرمود: «حاضر نیستم خدا را با بدعتی [در دینش] ملاقات کنم، در جایی که هیچ پایه‌ای (قانونی) برایم نگذاشته است. بندگان خدا را رها کنید تا از [معامله با] یکدیگر، روزی بخورند».</span>

<ol start="109" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">الإمام الصادق علیه السلام: بَعَثَ أميرُ المُؤمِنينَ _ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِ _ مُصَدِّقاً</span><ref><p><span dir="rtl">المُصَدِّق: هو عامل الزکاة الذي یستَوفیها من أربابها (النهایة: ج۳ ص۱۸ «صدق»).</span></p></ref> <span dir="rtl">مِنَ الكوفَةِ إلیٰ بادِيَتِها فَقالَ لَهُ: يا عَبدَ اللهِ، انطَلِق و عَلَيكَ بِتَقوَى اللهِ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ، و لا تُؤثِرَنَّ دُنياكَ عَلیٰ آخِرَتِكَ، و كُن حافِظاً لِمَا ائتَمَنتُكَ عَلَيهِ، راعِياً لِحَقِّ اللهِ فيهِ، حَتّیٰ تَأتِيَ نادِيَ بَني فُلانٍ، فَإذا قَدِمتَ فَانزِل بِمائِهِم مِن غَيرِ أن تُخالِطَ أبياتَهُم، ثُمَّ امضِ إلَيهِم بِسَكينَةٍ و وَقارٍ حَتّیٰ تَقومَ بَينَهُم و تُسَلِّمَ عَلَيهِم، ثُمَّ قُل لَهُم: يا عِبادَ اللهِ! أرسَلَني إلَيكُم وَلِيُّ اللهِ لآِخُذَ مِنكُم حَقَّ اللهِ في أموالِكُم، فَهَل لِلهِ في أموالِكُم مِن حَقٍّ فَتُؤَدّونَ إلیٰ وَلِيِّهِ؟ فَإن قالَ لَكَ قائِلٌ: لا، فَلا تُراجِعهُ،</span>‌ <span dir="rtl">و إن أنعَمَ لَكَ مِنهُم مُنعِمٌ فَانطَلِق مَعَهُ مِن غَيرِ أن تُخيفَهُ أو تَعِدَهُ إلّا خَيراً؛ فَإذا أتَيتَ مالَهُ فَلا تَدخُلهُ إلّا بِإذنِهِ، فَإنَّ أكثَرَهُ لَهُ، فَقُل: يا عَبدَ اللهِ، أ تَأْذَنُ لي في دُخولِ مالِكَ؟ فَإن أذِنَ لَكَ فَلا تَدخُلهُ دُخولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَيهِ فيهِ و لا عَنِفٍ بِهِ.</span></li></ol>

<span dir="rtl">فَاصدَعِ المالَ صِدعَينِ</span><ref><span dir="rtl">صِدعَین: أي فِرقین، أو نصفین (اُنظر: النهایة: ج۳ ص۱۶ «صدع»).</span></ref><span dir="rtl">،</span>‌ <span dir="rtl">ثُمَّ خَيِّرهُ أيَّ الصَّدعَينِ شاءَ، فَأَيَّهُمَا اختارَ فَلا تَعرِض لَهُ، ثُمَّ اصدَعِ الباقِيَ صِدعَينِ، ثُمَّ خَيِّرهُ، فَأَيَّهُمَا اختارَ فَلا تَعرِض لَهُ، و لا تَزالُ كَذٰلِكَ حَتّیٰ يَبقیٰ ما فيهِ وَفاءٌ لِحَقِّ اللهِ _ تَبارَكَ و تَعالیٰ _ مِن مالِهِ، فَإذا بَقِيَ ذٰلِكَ فَاقبِض حَقَّ اللهِ مِنهُ، و إنِ استَقالَكَ فَأَقِلهُ،</span>‌ <span dir="rtl">ثُمَّ اخلِطها وَ اصنَع مِثلَ الَّذي صَنَعتَ أوَّلاً حَتّیٰ تَأْخُذَ حَقَّ اللهِ في مالِهِ.</span><ref><span dir="rtl">الكافي: ج۳ ص۵۳۶ ح۱ عن بريد بن معاوية، تهذيب الأحكام: ج</span>‌<span dir="rtl">۴ ص۹۶ ح۲۷۴، المقنعة: ص۲۵۵ و راجع نهج البلاغة: الکتاب ۲۵، ربیع الأبرار: ج۳ ص۷۷ و لیس فیه ذیله من «وَ اصدَعِ المالَ صَدعَینِ».</span></ref>

<ol start="109" style="list-style-type: decimal;">
<li><span dir="rtl">امام صادق علیه السلام: امير مؤمنان علیه السلام يک مأمور زکات را به آبادی</span>‌<span dir="rtl">های کوفه فرستاد و به او فرمود: «اى بندۀ خدا! برو و تنها از خداى يگانۀ بى</span>‌<span dir="rtl">شريک پروا کن، و دنيايت را بر آخرتت ترجيح مده و از آنچه در آن به تو اعتماد کرده</span>‌<span dir="rtl">ام، پاسدارى کن و حقوق خدا را در آن مراعات نما، تا به جمع فلان خاندان برسى و هنگامى که رسيدى، در کنار آبگير آنها فرود آى و به خانه</span>‌<span dir="rtl">هاى آنان وارد نشو. سپس با آرامش و وقار به سمت آنان برو و در ميانشان بِايست و بر آنان سلام کن و به آنها بگو: &quot;اى بندگان خدا! ولىّ خدا مرا به سوى شما فرستاده است تا سهمى را که خداوند در اموال شما دارد، بستانم. آيا خدا در اموالتان سهمى دارد تا آن را به ولىّ وى بپردازيد؟&quot;. آن</span> ‌<span dir="rtl">گاه، اگر کسى به تو گفت: &quot;نه&quot;، به سراغ وى مرو، و اگر کسى از آنان به تو جواب مساعد داد، با او همراه شو، بى آن</span> ‌<span dir="rtl">که او را بترسانى يا وعده</span>‌<span dir="rtl">اى جز وعدۀ خير بدهى. پس هر گاه خواستى وارد اموال وى شوى، بدون اجازه به ميان آن مرو؛ زيرا بيشتر آن [اموال] از آنِ اوست، و به او بگو: &quot;اى بندۀ خدا! به من اجازه مى</span>‌<span dir="rtl">دهى به ميان اموالت بروم؟&quot;. اگر اجازه هم داد، همانند کسى وارد نشو که خود را بر آن مسلّط مى</span>‌<span dir="rtl">شمارد و سخت مى</span>‌<span dir="rtl">گيرد.</span></li></ol>

<span dir="rtl">مال را دو بخش کن و صاحبش را [در گزينش يکى از دو بخش] آزاد بگذار. هر کدام را که برگزيد، به آنچه برگزيده، چنگ مينداز. آن</span> ‌<span dir="rtl">گاه، باقى</span>‌<span dir="rtl">مانده را نيز دو بخش کن و او را در گزينش، آزاد بگذار. اگر يکى را برگزيد، به گزيدۀ وى تعرّض نکن. اين کار را همچنان ادامه بده تا به اندازۀ حقّ خداوند عزّ و جلّ در مال وى باقى مانَد و حقّ خدا را از او بستان. اگر خواست که اين قرار را به هم زند، بپذير و باز آن دو بخش را در هم بیامیز و همانند بار نخست، عمل کن تا حقّ خدا را در مال او بستانى».</span>

<references />