ج ه ل / الجهل و الجهالة

الجهل (نسخه آزمایشی)

جهل

درآمد

واژه‌شناسی «جهل»

جهل، مادّه‌ای دو معنایی است که یک معنای آن ناآگاهی است. این معنا، مفهومی عدمی است و در برابر علم قرار می‌گیرد. معنای دیگر جهل، سبک‌سری (نابُردباری) و نابِخردی (سَفاهت) است که مفهومی وجودی و در برابر عقل است. هر کدام از این دو معنا در قرآن و حدیث، فراوان دیده می‌شود، هر چند جهل به معنای نابُردباری و سَفاهت / نابخردی (تعقّل نَوَرزیدن)، بیشتر نکوهش شده و خطرناک‌تر است. بر پایۀ متون اسلامى، جهل به معنای دوم - که در برابر عقل است - همانند عقل، سربازان فراوانی دارد و در عرصه‌های متعدّد و متنوّعی از زندگی آدمی نمود می‌یابد.

نگاه اجمالی

بر پایۀ دو معنایی بودن جهل، متون این مَدخل (عنوان)، در دو بخش (مبحث) کلّیِ «جهل در برابر علم» و «جهل در برابر عقل» آمده‌اند. این البتّه به معنای جدایی و گسست کامل احادیثِ ناظر به این دو موضوع نیست. برخی روایات می‌توانند در هر دو بخش جای گیرند؛ ولی به دلیل گریز از تکرار، از آنها در یک جا استفاده گردیده است.

در بخش نخستِ این مَدخل و فصل اوّل آن، ابتدا به معناشناسی «جهل در برابر علم» پرداخته شده و سپس کسانی که در متون دینی، به این معنا «جاهل» خوانده شده‌اند، معرّفی گشته‌اند. در فصل دوم، به گونه‌های این جهل اشاره شده است. برخی ناآگاهی‌ها زیان‌آورند و نمی‌توان آنها را نادیده گرفت. وظیفۀ آدمیان، زدودن این جهل‌هاست. برخی جهل‌ها نیز اگر مفید نباشند، زیانی هم ندارند و با توجّه به عمر محدود آدمی و فرصت اندک او، نیازی به وقت‌گذاری برای از میان بردن آنها نیست. فصل سوم در نکوهش جهل است که روشن است بیشتر متوجّه جهل‌های زیانبار است. فصل چهارم به زیان‌های ناآگاهی اشاره دارد؛ گم‌راهی و تباهی عمل و دچار گشتن به دشمنی با عالمان و برخی فتنه‌ها از پیامدهای ناگوار جهل است. فصل پنجم به وظایف جاهل می‌پردازد. کسی که دانستی‌های مورد نیاز خود را نیاموخته است، باید در آموختن آنها بکوشد و از اظهار نظر در بارۀ آنها بپرهیزد و به نادانی خویش اقرار کند، نه آن‌که با اظهار فضل دروغین خویش، دیگران را گم‌راه کند. همچنین او نباید آنچه را نمی‌داند، انکار کند و در بارۀ آن، آگاهی‌های نادرستی ارائه دهد. در این میان، روایاتی وجود دارند که در برخی جاها به جاهل تخفیف‌هایی داده‌اند. در فصل ششم، به چگونگی تعامل با شخص ناآگاه اشاره شده است. بر آگاهان است که ناآگاهان را به خود، نزدیک سازند و دانش خویش را به آنان بیاموزند.

در بخش دوم، متون ناظر به «جهل در برابر عقل» آمده است. در این جا نیز فصل نخست به معنای این «جهل» و نشانه‌شناسی آن اختصاص دارد: این که این «جهل» - که همان تعقّل نکردن و نابِخرَدی است - چگونه در رفتارهای آدمی نمود می‌یابد و ویژگی‌های نابخردان چیست. در همین فصل به سربازان جهالت نیز پرداخته شده و از نابخردترین افراد، سخن به میان آمده است. فصل دوم، مختصّ نکوهش جهالت و جاهلان نابخرد است. فصل سوم نیز پیامدهای زیانبار این‌گونه جهالت را بازگو می‌کند. خودفریبی و نافرمانی الهی و کفر و لغزش و خواری و شرارت و مرگ روح و هلاکت جان (در عرصۀ فردی) و بی‌اعتمادی و اختلاف و تفرقه (در عرصۀ اجتماعی)، همه از آثار سوء نابخردی هستند. فصل چهارم ویژۀ کارهایی است که سزاست فرد نابخرد به آنها بپردازد: ابتدا باید از گرفتار شدن به جهالت به خدا پناه ببریم؛ ولی اگر چنین نشد و در بند نابخردی خویش گرفتار شدیم، باید شیوۀ اعتذار و استغفار را پیش بگیریم و در همه حال، تقوا بورزیم. فصل پایانی و پنجم، وظایف دیگران را در برابر شخص نابخرد، معیّن می‌کند. رفتار ما در برابر نابخردی جاهلان، باید همراه با آرامش و سکوت و تعقّل و گریز از رویارویی باشد. باید با بردباری خویش، چنین افرادی را آرام کنیم، هر چند هیچ گاه نباید به نابخردان، اعتماد کامل نمود و لازم است فاصله ای ایمن را از آنان برای خود حفظ کنیم.

المبحث الأوّل: الجَهلُ المُضادُّ لِلعِلمِ

مبحث یکم: جهل در مقابل علم

الفَصلُ الأَوَّل: مَعنَی الجَهلِ وَ الجاهِلِ

فصل یکم: معنای جهل و جاهل (ناآگاهی و ناآگاه)

1. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: مَن لَم يَرَ أنَّ لِلهِ عِندَهُ نِعمَةً إلّا في مَطعَمٍ وَ مَشرَبٍ، قَلَّ عِلمُهُ و كَثُرَ جَهلُهُ.

 

1. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: آن كه نعمت خداوند را جز در خوراكى و نوشيدنى نمى‌بيند، دانشش اندک و نادانی‌اش بسيار است.

 

2. عنه صلی الله علیه و آله: مَن قالَ: «أنَا عالِمٌ»، فَهُوَ جاهِلٌ.

 

2. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر كه بگويد: «من عالِمم»، او شخص جاهلی است.

 

3. عنه‌ صلی الله علیه و آله: كَفیٰ بِالمَرءِ فِقهاً إذا عَبَدَ اللهَ، و كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً إذا أُعجِبَ بِرَأيِهِ.

 

3. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: در دانایی مرد، همین بس که خدا را عبادت کند، و در نادانی مرد، همین بس که شیفتۀ رأی خود باشد.

 

4. عنه‌ صلی الله علیه و آله: حَسبُكَ مِنَ الجَهلِ أن تُظهِرَ كُلَّ ما عَلِمتَ.

 

4. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: در نادانى تو، همين بس كه هر چه مى‌دانى، اظهار كنى.

 

5. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا تَتَكَلَّم بِكُلِّ ما تَعلَمُ؛ فَكَفیٰ بِذٰلِكَ جَهلاً.

 

5. امام على علیه‌السلام: به هر چه می‌دانى، زبان مگشا، كه اين كار، براى نادانى تو بس است.

 

6. عنه علیه‌السلام: حَسبُكَ مِنَ العِلمِ أن تَخشَى اللهَ، و حَسبُكَ مِنَ الجَهلِ أن تُعجَبَ بِعِلمِكَ.

 

6. امام على علیه‌السلام: از دانش، تو را همين بس كه از خدا بترسى و از نادانى، تو را همين بس كه به دانش خود ببالى.

 

7. عنه علیه‌السلام: مَنِ ادَّعیٰ مِنَ العِلمِ غايَتَهُ، فَقَد أظهَرَ مِن جَهلِهِ نِهايَتَهُ.

 

7. امام على علیه‌السلام: هر كه ادّعا كند كه به پايانِ دانش رسيده است، اوج نادانی خود را نشان داده است.

 

8. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ لا يَعرِفُ العالِمَ؛ لِأَنَّهُ لَم يَكُن عالِماً.

 

8. امام على علیه‌السلام: جاهل، عالِم را نمى‌شناسد؛ زيرا قبلاً عالِم نبوده است.

 

9. عنه علیه‌السلام: العالِمُ يَنظُرُ بِقَلبِهِ و خاطِرِهِ، الجاهِلُ يَنظُرُ بِعَينِهِ و ناظِرِهِ.

 

9. امام على علیه‌السلام: دانا با دل و انديشۀ خود می‌نگرد و نادان با چشم و ديدۀ خود.

 

10. عنه علیه‌السلام: مَن كَتَمَ عِلماً فَكَأَنَّهُ جاهِلٌ.

 

10. امام على علیه‌السلام: هر كس دانش را پنهان نگه دارد، مانند نادان خواهد بود.

 

11. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: إنَّ امرَأً عَرَفَ حَقيقَةَ الأَمرِ و زَهِدَ فيهِ لَأَحمَقُ، و إنَّ امرَأً جَهِلَ حَقيقَةَ الأَمرِ مَعَ وُضوحِهِ لَجاهِلٌ.

 

11. امام على علیه‌السلام - در حکمت‌های منسوب به ایشان -: اگر کسی حقیقت امر را بشناسد و به آن رغبت نورزد، احمق است و اگر کسی حقیقت امر را با وجود روشنی‌اش نشناسد، جاهل است.

 

12. عنه علیه‌السلام: العالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ، و كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن لا يَعرِفَ قَدرَهُ.

 

12. امام على علیه‌السلام: عالِم، كسى است كه منزلت خود را بشناسد و آدمى را همين نادانى بس كه منزلت خود را نشناسد.

 

13. عنه علیه‌السلام: العالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ، الجاهِلُ مَن جَهِلَ أمرَهُ.

 

13. امام على علیه‌السلام: عالم، كسى است كه قدر خويش را بشناسد و جاهل، كسى است كه شأن خود را نشناسد.

 

14. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ قَدرَهُ.

 

14. امام على علیه‌السلام: در ناآگاهى آدمى، همين بس كه قدر [و اندازۀ] خود را نشناسد.

 

15. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ مَن جَهِلَ قَدرَهُ.

 

15. امام على علیه‌السلام: ناآگاه، كسى است كه قدر خويش را نشناسد.

 

16. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ نَفسَهُ.

 

16. امام على علیه‌السلام: انسان را همين ناآگاهی بس كه خودش را نشناسد.

 

17. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ عُيوبَ نَفسِهِ، و يَطعَنَ عَلَى النّاسِ بِما لا يَستَطيعُ التَّحَوُّلَ عَنهُ.

 

17. امام على علیه‌السلام: در ناآگاهى آدمى، همين بس كه عيب‌ خود را نداند و از مردم بر كارى خرده گيرد كه خود نمى‌تواند از آن دست بردارد.

 

18. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ عَيبَهُ.

 

18. امام على علیه‌السلام: در ناآگاهى آدمى، همين بس كه عيب‌ خويش را نشناسد.

الفَصلُ الثّاني: أصنافُ الجَهلِ

فصل دوم: انواع جهل (ناآگاهی)

أ - ما لا یَسَعُ النَّاسَ جَهلُهُ

الف - آنچه عذر مردم در ندانستنش پذیرفته نیست

19. سنن الدارمي عن أبي ذرٍّ: أمَرَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن لا يَغلِبونا عَلىٰ ثَلاثٍ: أن نَأمُرَ بِالمَعروفِ، و نَنهىٰ عَنِ المُنكَرِ، و نُعَلِّمَ النّاسَ السُّنَنَ.

 

19. سُنَنُ الدّارِمى - به نقل از ابو ذر -: پيامبر خدا صلی الله علیه و آله به ما فرمان داد كه در سه چيز بر ما چيره نگردند: به معروف فرمان دهيم، از منكَر باز داريم و سنّت‌ها را به مردم بياموزيم.

 

20. الإمام عليّ علیه‌السلام: و أمّا ما فَرَضَهُ اللّهُ عزّ و جلّ مِنَ الفَرائِضِ في كِتابِهِ فَدَعائِمُ الإِسلامِ، و هِيَ خَمسُ دَعائِمَ، و عَلىٰ هٰذِهِ الفَرائِضِ بُنِيَ الإِسلامُ، فَجَعَلَ سُبحانَهُ لِكُلِّ فَريضَةٍ مِن هٰذِهِ الفَرائِضِ أربَعَةَ حُدودٍ، لا يَسَعُ أحَداً جَهلُها: أوَّلُهَا الصَّلاةُ، ثُمَّ الزَّكاةُ، ثُمَّ الصِّيامُ، ثُمَّ الحَجُّ، ثُمَّ الوَلايَةُ؛ و هِيَ خاتِمَتُها وَ الحافِظَةُ لِجَميعِ الفَرائِضِ وَ السُّنَنِ.

 

20. امام على علیه‌السلام: و آن فرايضى كه خداوند در كتابش واجب كرده است، پايه‌هاى اسلام‌ اند كه پنج عددند و اسلام، بر اين فرايض بنا شده است. خداوند سبحان، براى هر يک از اين فريضه‌ها چهار حد معيّن كرده است كه كسى نمى‌تواند آنها را ناديده انگارد. نخستين آنها نماز، سپس زكات و پس از آن، روزه و حج و در پايان، ولايت است كه نگاهبان همۀ فریضه‌ها و سنّت‌هاست.

 

21. عنه علیه‌السلام: العِلمُ عِلمانِ: عِلمٌ لا يَسَعُ النّاسَ إلَّا النَّظَرُ فيهِ و هُوَ صِبغَةُ الإِسلامِ، و عِلمٌ‌ يَسَعُ النّاسَ تَركُ النَّظَرِ فيهِ و هُوَ قُدرَةُ اللّهِ عزّ و جلّ.

 

21. امام على علیه‌السلام: دانش، دو گونه است: دانشی که مردم، ناگزیر از فراگیری آن هستند و آن، دین اسلام است و دانشی که مردم، اجازه دارند آن را وا گذارند و آن، قدرت خداوند عزّ و جلّ است.

 

22. عنه علیه‌السلام: عَلَيكُم بِطاعَةِ مَن لا تُعذَرونَ بِجَهالَتِهِ.

 

22. امام على علیه‌السلام: بر شما باد فرمانبرى از كسى كه در نشناختن او عذرتان پذيرفته نيست.

 

23. عنه علیه‌السلام - في كِتابِهِ إلىٰ مُعاوِيَةَ -: اِتَّقِ اللّهَ في ما لَدَيكَ، وَ انظُر في حَقِّهِ عَلَيكَ، وَ ارجِع إلىٰ مَعرِفَةِ ما لا تُعذَرُ بِجَهالَتِهِ.

 

23. امام على علیه‌السلام - در نامه‌اش به معاويه -: در آنچه نزد توست، تقوا داشته باش و در حقّش بر عهده‌ات بنگر و به شناخت آنچه عذرى در ندانستنش ندارى، بازگرد.

 

24. الكافي عن عيسى بن السريّ أبي اليَسَع: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّٰهِ علیه‌السلام: أخبِرني بِدَعائِـمِ الإِسلامِ الَّتي لا يَسَعُ أحَداً التَّقصيرُ عَن مَعرِفَةِ شَيءٍ مِنهَا، الَّذي مَن قَصَّر َعَن مَعرِفَةِ شَيءٍ مِنها فَسَدَ عَلَيهِ دينُهُ‌، و لَم يَقبَلِ اللّٰهُ مِنهُ عَمَلَهُ‌، و مَن عَرَفَها و عَمِلَ بِها، صَلَحَ لَهُ دينُهُ و قَبِلَ مِنهُ عَمَلَهُ‌، و لَم يَضِق بِهِ مِمّا هُوَ فيهِ لِجَهلِ شَيءٍ مِنَ الاُمورِ جَهِلَهُ، فَقالَ‌:

شَهادَةُ أن لا إلٰهَ إلَّا اللّٰهُ‌، وَ الإِيمانُ بِأَنَّ مُحَمَّداً رَسولُ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله، وَ الإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّٰهِ‌، و حَقٌّ فِي الأَموالِ الزَّكاةُ‌، وَ الوِلايَةُ الَّتي أمَرَ اللّٰهُ عزّ و جلّ بِها: وِلايَةُ آلِ مُحَمَّدِ صلی الله علیه و آله. قالَ‌: فَقُلتُ لَهُ‌: هَل فِي الوِلايَةِ شَيءٌ دونَ شَيءٍ‌، فَضلٌ يُعرَفُ لِمَن أخَذَ بِهِ؟

قالَ‌: نَـعَـم، قــالَ اللّٰهُ عزّ و جلّ: (يٰـا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيــعُوا اللّٰهَ وَ أَطِيــعُوا الرَّسُــولَ وَ أُولِي الْأَمْــرِ مِنْكُمْ‌) و قالَ رَسولُ اللّٰهِ علیه‌السلام: مَن ماتَ و لا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً‌، و كانَ رَسولَ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله، و كانَ عَلِيّاً علیه‌السلام، و قالَ الآخَرونَ‌: كانَ مُعاوِيَةَ‌، ثُمَّ كانَ الحَسَنَ علیه‌السلام، ثُمَّ كانَ الحُسَينَ علیه‌السلام، و قالَ الآخَرونَ‌: يَزيدُ بنُ مُعاوِيَةَ و حُسَينُ بنُ عَلِيٍّ‌، و لا سَواءَ و لا سَواءَ‌، قالَ‌: ثُمَّ سَكَتَ‌، ثُمَّ قالَ‌: أزيدُكَ؟ فَقالَ لَهُ حَكَمٌ الأَعوَرُ: نَعَم، جُعِلتُ فِداكَ‌.

قالَ‌: ثُمَّ كانَ عَلِيَّ بنَ الحُسَينِ‌، ثُمَّ كانَ مُحَمَّدَ بنَ عَلِيٍّ أبا جَعفَرٍ، و كانَتِ الشّيعَةُ قَبلَ أن يَكونَ أبو جَعفَرٍ و هُم لا يَعرِفونَ مَناسِكَ حَجِّهِم، و حَلالَهُم و حَرامَهُم، حَتّىٰ كانَ أبو جَعفَرٍ فَفَتَحَ لَهُم و بَيَّنَ لَهُم مَناسِكَ حَجِّهِم، و حَلالَهُم و حَرامَهُم، حَتّىٰ صارَ النّاس يَحتاجونَ إلَيهِم مِن بَعدِ ما كانوا يَحتاجونَ إلَى النّاسِ‌، و هٰكَذا يَكونُ الأَمرُ، وَ الأَرضُ لا تَكونُ إلّا بِإِمامٍ‌، و مَن ماتَ لا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً‌، و أَحوَجُ ما تَكونُ إلىٰ ما أنتَ عَلَيهِ إذ بَلَغَت نَفسُكَ هٰذِهِ - و أَهوىٰ بِيَدِهِ إلىٰ حَلقِهِ - وَ انقَطَعَت عَنكَ الدُّنيا، تَقولُ‌: لَقَد كُنتُ عَلىٰ أمرٍ حَسَنٍ‌.

24. الكافى - به نقل از ابو اليَسع، عيسى بن سَرىّ -: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: مرا از پايه‌هاى اسلام خبر ده؛ پايه‌هايى كه هيچ كس حق ندارد در شناخت هيچ يک از آنها كوتاهى كند؛ پايه‌هايى كه هر كس در شناخت ذرّه‌اى از آنها كوتاهى كند دينش تباه می‌شود و خداوند عمل او را نمی‌پذيرد، و هر كس آن پايه‌ها را بشناسد و به آنها عمل كند دينش سامان می‌گیرد و عملش از او پذيرفته می‌گردد، و ندانستن چيزهای ديگر، او را به تنگنا نمى‌اندازد [و به دين او آسيبى نمی‌رساند].

فرمود: «گواهى دادن به اين كه معبودى جز خدا نيست، و ايمان داشتن به اين كه محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست، و گردن نهادن به آنچه او از نزد خدا آورده است، و حقّ زكات در اموال، و ولايت كه خداى عزّ و جلّ به آن فرمان داده است: [يعنى] ولايت خاندان محمد صلی الله علیه و آله».

به ايشان گفتم: آيا در بارۀ ولايت [از كتاب و سنّت‌] مستندی در دست است که اختصاصی باشد و فضیلتی براى كسى كه به آن چنگ مى‌زند، شناخته شده باشد؟

فرمود: «بله، خداى عزّ و جلّ فرموده است: (اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از خدا فرمان بريد و از پيامبر و اولياى امرتان اطاعت كنيد). پيامبر خدا صلی الله علیه و آله هم فرموده است: كسى كه بميرد و امامش را نشناسد به مرگ جاهلى مرده است. امام، پيامبر خدا صلی الله علیه و آله بوده است و على علیه‌السلام. ديگران گفته‌اند: معاويه بوده است، سپس حسن بود، سپس حسين بود. عدّه‌ای ديگر گفته‌اند: يزيد بن معاويه و حسين بن على. [هرگز] يكسان نيستند و يكسان نيستند».

آن گاه، سكوت كرد و سپس فرمود: «برايت بيشتر بگويم؟».

حَكَم اعور عرض كرد: آرى، فدايت گردم!

فرمود: «سپس على بن حسين، سپس ابو جعفر محمّد بن على. تا قبل از ابو جعفر، شيعيان مناسک حجّ خود و حلال و حرامشان را نمى‌دانستند، تا آن كه ابو جعفر آمد و [دَرِ علم و معرفت را] به رويشان باز كرد و مناسک حجّشان و حلال و حرامشان را براى آنها بيان فرمود، به طورى كه حالا مردم [غیر امامیّه] به آنان نياز دارند، در صورتى كه قبلاً آنان به مردم، محتاج بودند. قضيّه اين گونه است. زمين، بدون امام نيست و هر كس بميرد و امامش را نشناسد، به مرگى جاهلى مرده است. بيشترين نياز تو به اين عقيده‌ات (ولايت و امامت) زمانى است كه جانت به اين جا برسد» و دستش را سوى گلويش بُرد [و افزود:] «و دنيايت به سر آيد. [آن زمان] خواهى گفت: راستى كه در راهی درست (بر عقيده‌اى نيكو) بودم».

25. الكافي عن عليّ بن أبي حمزة عن أبي بصير، قال: سَمِعتُهُ يَسأَلُ أبا عَبدِاللهِ علیه‌السلام، فَقالَ لَهُ: جُعِلتُ فِداكَ، أخبِرني عَنِ الدّينِ الَّذِي افتَرَضَ اللّهُ عَلَى العِبادِ ما لا يَسَعُهُم جَهلُهُ و لا يُقبَلُ مِنهُم غَيرُهُ، ما هُوَ؟.…

فَقالَ: شَهادَةُ أن لا إلٰهَ إلَّا اللّهُ، و أنَّ مُحَمَّداً رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله، و إقامُ الصَّلاةِ، و إيتاءُ الزَّكاةِ، و حِجُّ البَيتِ مَنِ استَطاعَ إلَيهِ سَبيلًا، و صَومُ شَهرِ رَمَضانَ. ثُمَّ سَكَتَ قَليلًا، ثُمَّ قالَ: و الوَلايَةُ - مَرَّتَينِ -.

25. الكافى - به نقل از على بن حمزه -: شنيدم كه ابو بصیر از امام صادق علیه‌السلام مى‌پرسد و مى‌گويد: فدايت شوم! مرا از دينى كه خداوند عزّ و جلّ بر بندگانش واجب كرده است و اختيار نشناختن آن را ندارند و جز آن از ايشان پذيرفته نمى‌شود، آگاه كن كه چيست.…

فرمود: «گواهى به اين كه معبودی جز خداوند يگانه نيست و اين كه محمّد صلی الله علیه و آله پيامبر خداست و بر پا داشتن نماز و دادن زكات و حجّ خانه خدا براى كسى كه بِدان راهى دارد و روزۀ ماه رمضان». سپس اندكى خاموش ماند و دو بار فرمود: «و ولايت».

26. الإمام الصادق علیه‌السلام: أحسِنُوا النَّظَرَ في ما لا يَسَعُكُم جَهلُهُ، وَ انصَحوا لِأَنفُسِكُم، و جاهِدوا في طَلَبِ ما لا عُذرَ لَكُم في جَهلِهِ؛ فَإِنَّ لِدينِ اللّهِ أركاناً لا يَنفَعُ مَن جَهِلَها شِدَّةُ اجتِهادِهِ في طَلَبِ ظاهِرِ عِبادَتِهِ، و لا يَضُرُّ مَن عَرَفَها فَدانَ بِها حُسنُ اقتِصارٍ، و لا سَبيلَ لِأَحَدٍ إلىٰ ذٰلِكَ إلّا بِعَونٍ مِنَ ‌اللّهِ عزّ و جلّ.

 

26. امام صادق علیه‌السلام: در آنچه امكان ناديده گرفتنش را نداريد، نيک بنگريد و خيرخواه خود باشيد و در پىِ چيزى كه در نشناختنش عذرى نداريد، بكوشيد؛ چرا كه براى دين خدا، پايه‌هايى است كه اگر كسى آنها را نشناسد، سختكوشى‌اش در عمل به عبادت‌هاى ظاهرى، سودى نمى‌دهد و آن كه آنها را مى‌شناسد و به آنها ايمان دارد، عمل (عبادت) اندكش به وى زيانى نمى‌رساند و كسى را به اين شناختْ راه نيست، جز با يارى خداوند عزّ و جلّ.

 

27. الإمام الکاظم علیه‌السلام: أوجَبُ العِلمِ عَلَيكَ ما أنتَ مَسؤولٌ عَنِ العَمَلِ بِهِ.

 

27. امام کاظم علیه‌السلام: لازم‌ترين دانش بر تو آن است كه از عمل بِدان، پرسيده مى‌شوى.

 

28. عيسى علیه‌السلام: كَيفَ يَصيرُ إلَى الجَنَّةِ مَن لا يُبصِرُ مَعالِمَ الدّينِ؟!

 

28. عيسى بن مريم علیه‌السلام: چگونه ره‌سپار بهشت شود كسى كه نشانه‌هاى دين را نمى‌شناسد؟!

ب - ما لا یَضُرُّ مِنَ الجَهلِ

ب - آنچه ندانستنش زیانی ندارد

29. رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عِلمُ النَّسَبِ عِلمٌ لا يَنفَعُ، و جَهالَةٌ لا تَضُرُّ.

 

29. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: نسب‌شناسى، دانشى است كه سودى نمى‌بخشد و ندانستنش زيانى نمى‌رساند.

 

30. المراسيل عن زيد بن أسلم: قيلَ: يا رَسولَ اللّهِ، ما أعلَمَ فُلاناً! قالَ صلی الله علیه و آله: بِمَ؟ قالوا: بِأَنسابِ النّاسِ.

قالَ: عِلمٌ لا يَنفَعُ، و جَهالَةٌ لا تَضُرُّ.

30. المراسيل - به نقل از زيد بن اسلم -: گفته شد:‌اى پيامبر خدا! فلانى چه قدر داناست! فرمود: «به چه چيز؟». گفتند: به نسب‌هاى مردم.

فرمود: «دانشى است كه سودى نمى‌بخشد و ندانستنش زيانى نمى‌رساند».

31. جامع بيان العلم عن أبي هريرة: إنَّ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله دَخَلَ المَسجِدَ فَرَأىٰ جَمعاً مِنَ النّاسِ عَلىٰ رَجُلٍ، فَقالَ: و ما هٰذا؟

قالوا: يا رَسولَ اللّهِ، رَجُلٌ عَلّامَةٌ.

قالَ: و مَا العَلّامَةُ؟

قالوا: أعلَمُ النّاسِ بِأَنسابِ العَرَبِ، و أعلَمُ النّاسِ بِعَرَبِيَّةٍ، و أعلَمُ النّاسِ بِشِعرٍ، و أعلَمُ النّاسِ بِمَا اختَلَفَ فيهِ العَرَبُ.

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: هذا عِلمٌ لا يَنفَعُ، و جَهلٌ لا يَضُرُّ.

31. جامع بيان العلم - به نقل از ابو هريره -: پيامبر صلی الله علیه و آله داخل مسجد شد و ديد گروهى از مردم، گِرد مردى را گرفته‌اند. فرمود: «چه خبر است؟».

گفتند: ‌اى پيامبر خدا! مردى علّامه آمده است.

فرمود: «چه علّامه‌اى؟».

گفتند: داناترينِ مردم به نَسَب‌هاى عرب و داناترينِ مردم به عربيّت و داناترينِ مردم به شعر و داناترينِ مردم به آنچه عرب در آن اختلاف كرده است.

پيامبر خدا فرمود: «اين، دانشى است كه سودى نمى‌بخشد و ندانستن آن هم زيانى ندارد».

32. الإمام الكاظم علیه‌السلام: دَخَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله المَسجِدَ فَإِذا جَماعَةٌ قَد أطافوا بِرَجُلٍ، فَقالَ: ما هٰذا؟

فَقيلَ: عَلّامَةٌ.

فَقالَ: و مَا العَلّامَةُ؟

فَقالوا لَهُ: أعلَمُ النّاسِ بِأَنسابِ العَرَبِ و وَقائِعِها، و أيّامِ الجاهِلِيَّةِ، وَ الأَشعارِ العَرَبِيَّةِ.

فَقالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله: ذاكَ عِلمٌ لا يَضُرُّ مَن جَهِلَهُ، وَ لا يَنفَعُ مَن عَلِمَهُ.

32. امام كاظم علیه‌السلام: پيامبر خدا صلی الله علیه و آله داخل مسجد شد و ديد گروهى بر گِرد مردى حلقه زده‌اند. فرمود: «چه خبر است؟».

گفته شد: علّامه‌اى است.

فرمود: «چه علّامه‌اى؟».

گفتند: داناترينِ مردم به نَسَب‌هاى عرب و وقايع و جنگ‌هاى جاهليت و شعرهاى عربى.

پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اين، دانشى است كه به آن كه نداند، زيانى نمى‌رساند و به آن كه مى‌داند، سودى نمى‌بخشد».

33. الإمام العسکري علیه‌السلام - فِي التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ -: لَقَد مَرَّ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه‌السلام عَلیٰ قَومٍ مِن أخلاطِ المُسلِمینَ... و هُم قُعودٌ في بَعضِ المَساجِدِ... إذا هُم یَخوضونَ في أمرِ القَدَرِ و غَیرِهِ مِمَّا اختَلَفَ النّاسُ فیهِ... فَوَقَفَ عَلَیهِم، فَسَلَّمَ، فَرَدُّوا عَلَیهِ و أوسَعوا و قاموا إلَیهِ یَسألونَهُ القُعودَ إلَیهِم، فَلَم یَحفِل بِهِم، ثُمَّ قالَ لَهُم - و ناداهُم -: «یا مَعشَرَ المُتَکَلَّمینَ في ما لا یَعنیهِم و لا یَرِدُ عَلَیهِم! أ لَم تَعلَموا أنَّ لِلهِ عِباداً قَد أسکَتَتهُم خَشیَتُهُ... و إنَّهُم لَهُمُ الفُصَحاءُ العُقَلاءُ الألِبّاءُ العالِمونَ بِاللهِ و أیّامِهِ؟!... فَأینَ أنتُم مِنهُم - یا مَعشَرَ المُبتَدِعینَ‌ -‌‌؟! أ لَم تَعلَموا أنَّ أعلَمَ النّاسِ بِالقَدَرِ أسکَتُهُم عَنُه، و أنَّ أجهَلَ النّاسِ بِالقَدَرِ أنطَقُهُم فیهِ؟!».

 

33. امام عسکری علیه‌السلام - در تفسیر منسوب به ایشان -: امیر المؤمنین علیه‌السلام از کنار جماعتی - که از هر گروهی از مسلمانان، کسی در میانشان بود - عبور کرد... در حالی که آنها در مسجدی نشسته بودند... و در بارۀ مسئلۀ [قَضا و] قَدَر و چند مسئلۀ دیگر از مسائل اختلافیِ بین مسلمان‌ها، بحث می‌کردند.… ایشان بالای سرشان ایستاد و به آنها سلام کرد. آنها هم جواب سلام ایشان را دادند و برای ایشان جا باز کردند و پیش پایش بلند شدند و درخواست کردند که نزدشان بنشیند؛ اما ایشان به جمع آنها نپیوست؛ بلکه به آنها خطاب کرد و گفت: «ای گروهِ بحث‌کننده در موضوعاتی که به دردشان نمی‌‌خورد و ربطی به آنها ندارد! آیا نمی‌دانید که خداوند، بندگانی دارد که بیم از او، ساکتشان کرده است... در حالی که به یقین، زبان‌آور و خردمند و فهمیده و خداشناس و به روزهای خدا آگاه اند؟!... شما کجایید و آنها کجا - ای گروه بدعت‌گذار -! آیا نمی‌دانید که آگاه‌ترینِ مردم در موضوع قَدَر (تقدیر)، ساکت‌ترینِ آنها در این موضوع است و ناآگاه‌ترینِ مردم در موضوع قَدَر، پُرگوترینِ آنهاست؟!».

بیانٌ

توضیح

ورد في الروايتین المنسوبتین إلى أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب علیه‌السلام ما يدل على أن الجهل قد يكون مفيدًا في بعض المواقف. كما ورد في نص آخر منسوب إليه أنّ عمل بعض الجهال قد يكون أيسر. و هناك نصّ ثالث يرى أن الجهل ضروري لبدء بعض الأعمال. و لكن، تجدر الإشارة إلى أنّ هذه الروايات و الآراء لا يوجد لها سند صحيح، و لم يعثر على أيّ دليل حديثي موثوق به يؤكد صحّتها. و لذلك، فقد تمّ الاكتفاء بذكرها في الهامش.

دو روایت علوی، جهل را گاه سودمند خوانده‌اند. در یک متن منسوب به امام علی علیه‌السلام نیز کار برخی جاهلان آسان دانسته شده و متنی دیگر، جهل را برای اقدام به کارها لازم دانسته است. هیچ یک از این روایات و متون، سند و منبع معتبری ندارد و شواهد و مؤیّدات حدیثی برای آنها یافت نشد. از این رو، به نقل آنها در پانوشت اکتفا شد.

ج - ما یَنبَغِي الجَهلُ بِهِ

ج - آنچه ندانستنش شایسته است

34. رسول اللّه صلی الله علیه و آله: مَنِ اقتَبَسَ عِلماً مِنَ النُّجومِ، اقتَبَسَ شُعبَةً مِنَ ‌السِّحرِ؛ زادَ ما زادَ.

 

34. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر كس دانشى در بارۀ ستاره‌گویی (تنجیم) فرا بگيرد، شاخه‌اى از سِحر آموخته است؛ هر چه پیش‌تر، بيشتر.

 

35. الإمام عليّ علیه‌السلام: أيُّهَا النّاسُ! إيّاكُم و تَعَلُّمَ النُّجومِ، إلّا ما يُهتَدىٰ بِهِ في بَرٍّ أو بَحرٍ؛ فَإِنَّها تَدعو إلَى الكَهانَةِ، وَ المُنَجِّمُ كَالكاهِنِ، وَ الكاهِنُ كَالسّاحِرِ، وَ السّاحِرُ كَالكافِرِ، وَ الكافِرُ فِي النّارِ.

 

35. امام على علیه‌السلام:‌ اى مردم! زنهار از فراگيرى نجوم (ستاره‌گویی)، جز آن اندازه كه در خشكى و دريا با آن، راهيابى مى‌كنند؛ زيرا نجوم به كهانت، فرا مى‌خوانَد و منجّم، چون كاهن است و كاهن، چون ساحر و ساحر، چون كافر و كافر، در آتش است.

 

36. الإمام الصادق علیه‌السلام - في جَوابِ الزِّنديقِ لَمّا قالَ لَهُ: ما تَقولُ في عِلمِ النُّجومِ؟ -: هُوَ عِلمٌ قَلَّت مَنافِعُهُ وَ كَثُرَت مَضَرّاتُهُ؛ لِأَنَّهُ لا يُدفَعُ بِهِ المَقدورُ و لا يُتَّقىٰ بِهِ المَحذورُ، إن أخبَرَ المُنَجِّمُ بِالبَلاءِ لَم يُنجِهِ التَّحَرُّزُ مِنَ القَضاءِ، و إن أخبَرَ هُوَ بِخَيرٍ لَم يَستَطِع تَعجيلَهُ، و إن حَدَثَ بِهِ سوءٌ لَم يُمكِنهُ صَرفُهُ. وَ المُنَجِّمُ يُضادُّ اللّهَ في عِلمِهِ، بِزَعمِهِ أنَّهُ يَرُدُّ قَضاءَ اللّهِ عَن خَلقِهِ.

 

36. امام صادق علیه‌السلام - در پاسخ غير مسلمانى كه از ايشان، در بارۀ ستاره‌گویى پرسيده بود -: دانشى است كه منافعش اندک و زيان‌هايش فراوان است؛ زيرا با آن، نه مى‌توان مقدّرات را دور كرد و نه از محذورات، حذر كرد. اگر منجّم از بلا خبر دهد، پرهيز، وى را از سرنوشتش نمى‌رهانَد و اگر به امر خيرى خبر دهد، نمى‌تواند آن را جلو بيندازد و اگر حادثۀ بدى برايش پيش بيايد، نمى‌تواند آن را باز گرداند، و منجّم، با اين پندار كه قضاى الهى را از خلقش باز مى‌گردانَد، در دانشش با خدا ضدّيت مى‌كند.

 

37. الإمام عليّ علیه‌السلام: مَن تَعَلَّمَ مِنَ السِّحرِ شَيئاً كانَ آخِرَ عَهدِهِ بِرَبِّهِ، و حَدُّهُ القَتلُ إلّا أَن يَتُوبَ.

 

37. امام على علیه‌السلام: هر كه چيزى از جادو بياموزد، [اين] پايان عهد او با پروردگارش خواهد بود و كيفرش آن است كه كشته شود، مگر اين كه توبه كند.

 

38. الخصال عن نصر بن قابوس: سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه‌السلام يَقولُ: السّاحِرُ مَلعونٌ.… و قالَ علیه‌السلام: المُنَجِّمُ كَالكاهِنِ، وَ الكاهِنُ كَالسّاحِرِ، وَ السّاحِرُ كَالكافِرِ، وَ الكافِرُ فِي النّارِ.

 

38. الخصال - به نقل از نصر بن قابوس -: شنيدم كه امام صادق علیه‌السلام مى‌فرمايد: «ساحر، ملعون است...» و فرمود: «منجّم (ستاره‌گو)، مانند كاهن است و كاهن، مانند ساحر و ساحر، مانند كافر است و كافر، در آتش است».

 

39. الإمام عليّ علیه‌السلام: شَرُّ العِلمِ ما أفسَدتَ بِهِ رَشادَكَ.

 

39. امام على علیه‌السلام: بدترين دانش، آن است كه هدايتت را بِدان تباه كنى.

 

40. عنه علیه‌السلام: رُبَّ عِلمٍ أدّىٰ إلىٰ مَضَلَّتِكَ.

 

40. امام على علیه‌السلام: بسى دانش كه به گم‌راهى‌ات مى‌انجامد!

 

41. عنه علیه‌السلام: رُبَّ مَعرِفَةٍ أدَّت إلىٰ تَضليلٍ.

 

41. امام على علیه‌السلام: بسى شناخت كه به گم‌راهى مى‌كشانَد!

 

42. عنه علیه‌السلام: رُبَّ عالِـمٍ قَتَلَهُ عِلمُهُ.

 

42. امام على علیه‌السلام: بسى دانشمند كه دانشش وى را كشته است!

 

43. عنه علیه‌السلام: كُلُّ عِلمٍ لا يُؤَيِّدُهُ عَقلٌ، مَضَلَّةٌ.

 

43. امام على علیه‌السلام: هر دانشی که خرد، آن را تأیید نکند، گم‌راهی است.

بیانٌ

توضیح

يتبيّن من التأمّل في نصّ هذه الأحاديث أنّ المقصود من علم النجوم المحرّم تعلّمه ليس العلم بمفهومه المعاصر، بل المقصود هو تعلّم علم یعتقد تأثير النجوم في مصير الإنسان، وَ یزعم استطاعة التنبّؤ بالقضاء وَ القدر عن طريق النظر فی النجوم.

و أمّا السحر فیحرم تعلّمه و تعلیمه فی أکثر الموارد، وَ لکن قد یجب تعلّمه للمقابلة مع السحرة الفجرة و التخلّص منهم. و للمزید راجع علم الفقه.

با دقّت در متن اين احاديث معلوم مى‌شود که مقصود از علم نجومى كه آموختن آن تحريم شده است، دانش ستاره‌شناسى به مفهوم امروزى آن نيست؛ بلكه مقصود، علمی است که نقش ستارگان را در سرنوشت انسان باور دارد و ادّعا می‌کند که می‌تواند از طریق نگریستن در ستارگان، از قضا و قدر خبر دهد.

در بارۀ سِحر نیز در بیشتر موارد، یادگیری و یاددهی آن حرام است؛ ولی گاه یادگیری آن برای رویارویی با ساحران بدکردار و رهایی از جادوی آنان واجب می‌شود که تفصیل آن را باید در علم فقه جویا شد.

الفَصلُ الثّالِث: ذَمُّ الجَهلِ

فصل سوم: سرزنش جهل (ناآگاهی)

44. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: قَلبٌ لَيسَ فيهِ شَيءٌ مِنَ الحِكمَةِ كَبَيتٍ خَرِبٍ، فَتَعَلَّموا و عَلِّموا، و تَفَقَّهوا و لا تَموتوا جُهّالاً، فَإِنَّ اللهَ عزّ و جلّ لا يَعذِرُ عَلَى الجَهلِ.

 

44. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: دلى كه در آن چيزى از حكمت نباشد، مانند خانه‌اى مخروبه است. پس، دانش بياموزيد و بياموزانيد و فهميدگى به دست آوريد و نادان نميريد؛ زيرا خداوند، عذرِ نادانستن را نمى‌پذيرد.

 

45. عنه‌ صلی الله علیه و آله: إذا أرادَ اللهُ بِقَومٍ خَيراً أكثَرَ فُقَهاءَهُم و قَلَّلَ جُهّالَهُم؛ حَتّیٰ إذا تَكَلَّمَ العالمُ وَجَدَ أعواناً، و إذا تَكَلَّمَ الجاهِلُ قُهِرَ. و إذا أرادَ اللهُ بِقَومٍ شَرّاً أكثَرَ جُهّالَهُم وَ قَلَّلَ فُقَهاءَهُم؛ حَتّیٰ إذا تَكَلَّمَ الجاهِلُ وَجَدَ أعواناً، و إذا تَكَلَّمَ الفَقيهُ قُهِرَ.

 

45. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند، هر گاه براى قومى خير بخواهد، دين‌شناسانِ آنان را می‌افزايد و جاهلانشان را می‌كاهد. پس هر گاه دين‌شناس سخن بگويد، ياورانى می‌يابد و هر گاه جاهل لب به سخن بگشايد، طرد می‌شود. و خداوند، هر گاه براى قومى بدى اراده كند، جاهلانِ آنان را افزايش می‌دهد و دين‌شناسانشان را كم می‌كند. پس هر گاه جاهل سخن بگويد، ياورانى می‌يابد و هر گاه دين‌شناس لب به سخن گشايد، طرد می‌شود.

 

46. عنه‌ صلی الله علیه و آله: مَا استَرذَلَ اللهُ عَبداً إلّا حَظَرَ عَنهُ العِلمَ وَ الأَدَبَ.

 

46. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند، هيچ بنده‌اى را پست نشمرْد، مگر آن كه او را از دانش و ادب محروم ساخت.

 

47. الإمام عليّ علیه‌السلام: إذا أرذَلَ اللهُ عَبداً حَظَرَ عَلَيهِ العِلمَ.

 

47. امام على علیه‌السلام: هر گاه خداوند [بخواهد] بنده‌اى را پست گرداند، او را از دانش، بى‌بهره سازد.

 

48. عنه علیه‌السلام: اِبنُ آدَمَ أشبَهُ شَيءٍ بِالمِعيارِ: إمّا ناقِصٌ بِجَهلٍ، أو راجِحٌ بِعِلمٍ.

 

48. امام على علیه‌السلام: آدمى‌زاده، شبیه‌ترين چيز به ترازوست: يا سبُک است به خاطر نادانى، يا سنگين است به خاطر دانايى.

 

49. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ صَغيرٌ و إن كانَ شَيخاً، وَ العالِمُ كَبيرٌ و إن كانَ حَدَثاً.

 

49. امام على علیه‌السلام: نادان، كوچک است، هر چند بزرگ‌سال باشد و دانا بزرگ است، هر چند كم‌سال باشد.

 

50. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ كَزَلَّةِ العالِمِ صَوابُهُ.

 

50. امام على علیه‌السلام: كارِ درستِ آدم نادان، در حدّ لغزش آدمِ داناست.

 

51. عنه علیه‌السلام: عالِمٌ مُعانِدٌ خَيرٌ مِن جاهِلٍ مُساعِدٍ.

 

51. امام على علیه‌السلام: دانای ستيزه‌گر، از نادانِ ياريگر بهتر است.

 

52. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ بِالفَضائِلِ مِن أقبَحِ الرَّذائِلِ.

 

52. امام على علیه‌السلام: نشناختن فضيلت‌ها، از زشت‌ترينْ رذيلت‌هاست.

 

53. عنه علیه‌السلام: كَفی بِالجَهلِ ذَمّاً أن يَبرَأ مِنهُ مَن هُوَ فيهِ!

 

53. امام على علیه‌السلام: در زشتى ناآگاهى، همین بس كه ناآگاه از آن بيزارى می‌جويد.

 

54. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ حَيرانُ.

 

54. امام على علیه‌السلام: ناآگاه، سرگردان است.

 

55. عنه علیه‌السلام: لا غِنیٰ لِجاهِلٍ.

 

55. امام على علیه‌السلام: هيچ بى‌نيازى‌اى، براى نادان نيست.

 

56. عنه علیه‌السلام: العالِمُ حَيٌّ بَينَ المَوتیٰ، الجاهِلُ مَيِّتٌ بَينَ الأَحياءِ.

 

56. امام على علیه‌السلام: دانشمند، زنده‌اى ميان مردگان است و ناآگاه، مرده‌اى ميان زندگان.

 

57. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: الجَهلُ بِالفَضائِلِ عِدلُ المَوتِ.

 

57. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: ناآگاهى از ارزش‌های اخلاقی، برابر مرگ است.

 

58. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ صَخرَةٌ لا يَنفَجِرُ ماؤُها، و شَجَرَةٌ لا يَخضَرُّ عودُها، و أرضٌ لا يَظهَرُ عُشبُها.

 

58. امام على علیه‌السلام: ناآگاه، سنگى است كه از آن آب نمی‌جوشد و درختى است كه چوبش سبز نمی‌گردد و زمينى است كه سبزه در آن نمی‌رويد.

 

59. عنه علیه‌السلام: جَهلُ المَرءِ بِعُيوبِهِ مِن أكبَرِ ذُنوبِهِ.

 

59. امام على علیه‌السلام: ناآگاهى انسان از عيب‌هاى خويش، از بزرگ‌ترين گناهان اوست.

 

60. الإمام الباقر علیه‌السلام: إنَّ قَلباً لَيسَ فيهِ شَيءٌ مِنَ العِلمِ، كَالبَيتِ الخَرابِ الَّذي لا عامِرَ لَهُ.

 

60. امام باقر علیه‌السلام: دلى كه در آن چيزى از دانش نباشد، مانند خانۀ ويرانه‌اى است كه آباد كننده‌اى ندارد.

 

61. لقمان علیه‌السلام: لَأَن يَضرِبَكَ الحَكيمُ فَيُؤذِيَكَ، خَيرٌ مِن أن يُدهِنَكَ الجاهِلُ بِدُهنٍ طَيِّبٍ.

 

61. لقمان علیه‌السلام: به راستى كه اگر حكيم، تو را بزند و رنجيده شوى، بهتر از اين است كه نادان، تو را با روغنِ خوش‌بو بمالد.

الفَصلُ الرَّابِع: مَضارُّ الجَهلِ

فصل چهارم: آسیب‌های جهل (ناآگاهی)

أ - الضَّلالَةُ

الف - گم‌راهی

62. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: الجَهلُ ضَلالَةٌ.

 

62. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: ناآگاهی، گم‌راهى است.

 

63. عنه صلی الله علیه و آله: إنَّ اللهُ لا يَقبِضُ العِلمَ انتِزاعاً يَنتَزِعُهُ مِنَ العِبادِ، و لٰكِن يَقبِضُ العِلمَ بِقَبضِ العُلَماءِ، حَتّىٰ‌ إذا لَم يُبقِ عالِماً، اتَّخَذَ النّاسُ رُؤوساً جُهّالاً، فَسُئِلوا فَأَفتَوا بِغَيرِ عِلمٍ، فَضَلّوا و أضَلّوا.

 

63. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند، علم را با كشيدن، از چنگ مردم، در نمی‌آوَرَد؛ بلكه با گرفتن علما از مردم، علم را از آنان پس می‌گيرد، و هر زمان كه عالمى باقى نگذارَد، مردم، ناآگاهان را بزرگان خود می‌سازند و از آنان می‌پرسند و آنان نيز از روى جهل، پاسخ می‌دهند. بدين طريق، خود، گم‌راه می‌شوند و ديگران را گم‌راه می‌سازند.

 

64. الإمام عليّ علیه‌السلام: مَن كَثُرَ نِزاعُهُ بِالجَهلِ، دامَ عَماهُ عَنِ الحَقِّ.

 

64. امام علی علیه‌السلام: کسی که از سر ناآگاهی، زیاد ستیزه کند، کوری‌اش از حق، دوام می‌یابد.

 

65. عنه علیه‌السلام: لا يَزكو مَعَ الجَهلِ مَذهَبٌ.

 

65. امام على علیه‌السلام: هيچ آيينى، با ناآگاهی رُشد نمی‌كند.

 

66. الإمام الصادق علیه‌السلام: لا خَيرَ في مَن لا يَتَفَقَّهُ مِن أَصحابِنا. يا بَشيرُ، إِنَّ الرَّجُلَ مِنهُم‌ إِذا لَم يَستَغنِ بِفِقهِهِ، احتاجَ إِلَيهِم، فَإِذَا احتاجَ إِلَيهِم، أَدخَلُوهُ‌ في‌ بابِ‌ ضلالَتِهِم‌ و هُوَ لا يَعلَمُ‌.

 

66. امام صادق علیه‌السلام: هر يک از ياران ما كه دين‌شناس نباشد، خيرى در او نيست.‌ اى بشير! هر مردى از آنان كه در فقه بى‌نياز نباشد، به آنها (عالمان غير شيعه) نیازمند می‌شود و هر گاه به آنها نيازمند شود، او را بى آن كه متوجّه شود، در گم‌راهى خويش وارد می‌سازند.

 

67. الإمام العسكريّ علیه‌السلام - في حَديثٍ طَويلٍ -: قالَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ الصّادِقُ علیه‌السلام:... إنَّ مَنِ اتَّبَعَ هَواهُ و أُعجِبَ بِرَأيِهِ، كانَ كَرَجُلٍ سَمِعتُ غُثاءَ العامَّةِ تُعَظِّمُهُ وَ تَصِفُهُ، فَأَحبَبتُ لِقاءَهُ مِن حَيثُ لا يَعرِفُني؛ لِأَنظُرَ مِقدارَهُ و مَحَلَّهُ، فَرَأَيتُهُ قَد أحدَقَ بِهِ خَلقٌ كَثيرٌ مِن غُثاءِ العامَّةِ، فَوَقَفتُ مُنتَبِذاً عَنهُم، مُتَغَشِّياً بِلِثامٍ أنظُرُ إِلَيهِ وإلَيهِم، فَما زالَ يُراوِغُهُم حَتّیٰ خالَفَ طَريقَهُم و فارَقَهُم، و لَم يَقِرَّ، فَتَفَرَّقَتِ العَوامُّ عَنهُ لِحَوائِجِهِم، و تَبِعتُهُ أَقتَفي أَثَرَهُ، فَلَم يَلبَث أَن مَرَّ بِخَبّازٍ، فَتَغَفَّلَهُ فَأَخَذَ مِن دُكّانِهِ رَغيفَينِ مُسارَقَةً، فَتَعَجَّبتُ مِنهُ، ثُمَّ قُلتُ في نَفسي: لَعَلَّهُ مُعامَلَةٌ! ثُمَّ مَرَّ بَعدَهُ بِصاحِبِ رُمّانٍ، فَما زالَ بِهِ حَتّیٰ تَغَفَّلَهُ فَأَخَذَ مِن عِندِهِ رُمّانَتَينِ مُسارَقَةً، فَتَعَجَّبتُ مِنهُ، ثُمَّ قُلتُ في نَفسي: لَعَلَّهُ مُعامَلَةٌ! ثُمَّ أقولُ: و ما حاجَتُهُ إذاً إلَى المُسارَقَةِ؟! ثُمَّ لَم أزَل أتبَعُهُ حَتّیٰ مَرَّ بِمَريضٍ فَوَضَعَ الرَّغيفَينِ وَ الرُّمّانَتَينِ بَينَ يَدَيهِ و مَضیٰ. و تَبِعتُهُ حَتَّى استَقَرَّ في بُقعَةٍ مِنَ الصَّحراءِ، فَقُلتُ لَهُ: يا عَبدَ اللّهِ، لَقَد سَمِعتُ بِكَ و أَحبَبتُ لِقاءَكَ فَلَقيتُكَ، و لٰكِنّي رَأَيتُ مِنكَ ما شَغَلَ قَلبي، و إنّي سائِلُكَ عَنهُ لِيَزولَ بِهِ شُغُلُ قَلبي.

قالَ: ما هُوَ؟

قُلتُ: رَأَيتُكَ مَرَرتَ بِخَبّازٍ و سَرَقتَ مِنهُ رَغيفَينِ، ثُمَّ بِصاحِبِ الرُّمّانِ و سَرَقتَ مِنهُ رُمّانَتَينِ!

قالَ: فَقالَ لي: قَبلَ كُلِّ شَيءٍ حَدِّثني مَن أنتَ؟

قُلتُ: رَجُلٌ مِن وُلدِ آدَمَ علیه‌السلام مِن اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله.

قالَ: حَدِّثني مَن أنتَ؟

قُلتُ: رَجُلٌ مِن أهلِ بَيتِ رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله.

قالَ: أينَ بَلَدُكَ؟

قُلتُ: المَدينَةُ.

قالَ: لَعَلَّكَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ بنِ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ:؟

قُلتُ: بَلیٰ.

فَقالَ لي: فَما يَنفَعُكَ شَرَفُ أصلِكَ مَعَ جَهلِكَ بِما شُرِّفتَ بِهِ و تَركِكَ عِلمَ جَدِّكَ و أَبيكَ لِئَلّا تُنكِرَ ما يَجِبُ أن يُحمَدَ و يُمدَحَ عَلَيهِ فاعِلُهُ؟!

قُلتُ: و ما هُوَ؟

قالَ: القُرآنُ، كِتابُ اللهِ.

قُلتُ: و مَا الَّذي جَهِلتُ مِنهُ؟

قالَ: قَولُ اللهِ عزّ و جلّ: (مَن جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشرُ أمثالِها ومَن جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجزى إلّا مِثلَها)، وإنّي لَمّا سَرَقتُ الرَّغيفَينِ كانَت سَيِّئَتَينِ، و لَمّا سَرَقتُ الرُّمّانَتَينِ كانَت سَيِّئَتَينِ؛ فَهٰذِهِ أربَعُ سَيِّئاتٍ، فَلَمّا تَصَدَّقتُ بِكُلِّ واحِدٍ مِنهُما كانَ لي بِها أربَعينَ حَسَنَةً، فَانتَقَصَ مِن أربَعينَ حَسَنَةً أربَعٌ بِأَربَعِ سَيِّئاتٍ، بَقِيَ لي سِتٌّ وثَلاثونَ حَسَنَةً!

قُلتُ: ثَكِلَتكَ اُمُّكَ! أنتَ الجاهِلُ بِكِتابِ اللهِ، أما سَمِعتَ أنَّهُ عزّ و جلّ يَقولُ: (إنَّما يَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ المُتَّقينَ)؟ إنَّكَ لَمّا سَرَقتَ رَغيفَينِ كانَت سَيِّئَتَينِ، و لَمّا سَرَقتَ رُمّانَتَينِ كانَت أيضاً سَيِّئَتَينِ، و لَمّا دَفَعتَهُما إلیٰ غَيرِ صاحِبَيهِما بِغَيرِ أمرِ صاحِبَيهِما كُنتَ إنَّما أضَفتَ أربَعَ سَيِّئاتٍ إلیٰ أربَعِ سَيِّئاتٍ، و لَم تُضِف أربَعينَ حَسَنَةً إلیٰ أربَعِ سَيِّئاتٍ! فَجَعَلَ يُلاحِظُني! فَانصَرَفتُ و تَرَكتُهُ.

قالَ الصّادِقُ علیه‌السلام: بِمِثلِ هٰذَا التَّأويلِ القَبيحِ المُستَكرَهِ يَضِلُّونَ و يُضِلُّونَ.

67. امام عسکری علیه‌السلام - در حدیثی طولانی -: جعفر بن محمّد [امام] صادق علیه‌السلام فرمود: «هر کس از هوای نفس خویش پیروی کند و نظر خود را بپسندد، مانند همان کسی است كه شنيده بودم مردم ساده‌لوح، او را مى‌ستايند و او را به بزرگى ياد مى‌كنند، و من دوست داشتم او را ببينم، بی آن که مرا بشناسد تا شخصيّت او را ارزيابى كنم. روزى، او را ديدم كه جمعيّت زيادى از تودۀ مردم گِردش را گرفته‌اند. چهره‌ام را پوشاندم و دور از جمعیت به تماشای او و مردم ایستادم. او پيوسته به چپ و راست می‌رفت تا این که راهش را از مردم جدا نمود و جایی نایستاد تا این که مردم از گِردش پراکنده شدند و در پی کار خود رفتند. من به دنبالش رفتم، طولی نکشید که به یک نانوا رسيد و از غفلتش سوء استفاده نمود و دو عدد نان دزديد. من تعجّب كردم؛ ولى با خود گفتم: شايد با نانوا داد و ستدى دارد. آن گاه به شخصى رسيد كه انار داشت. از غفلت او هم سوء استفاده کرد و دو عدد انار دزدانه برداشت. باز تعجّب کردم و با خود انديشيدم كه شايد با این هم داد و ستدی دارد. با خود گفتم: پس چه نیازی به دزدى داشت؟ پس همچنان به دنبال او رفتم تا به بيمارى رسيد. دو قرص نان و دو انار را جلوى او نهاد و رفت، من هم به دنبالش رفتم تا در جایی از بيابان ايستاد. [خود را به او رساندم و] گفتم: ‌اى بندۀ خدا! آوازۀ نيكى تو را شنيده بودم و دوست داشتم كه تو را ملاقات کنم. ملاقاتت کردم؛ ولی از تو كارهای عجيبى دیدم كه فكرم را پريشان ساخته است. از تو مى‌پرسم تا برايم توضيح دهى و خيالم آسوده شود.

گفت: چه ديدى؟

گفتم: دیدم كه به یک نانوا رسيدى و از او دو نان دزديدى! و سپس از کنار انارفروش گذشتى و از او نيز دو انار دزدیدى!

او در پاسخ من گفت: پيش از هر چيز، به من بگو تو كيستى؟

گفتم: يكى از فرزندان آدم علیه‌السلام از امّت محمّد صلی الله علیه و آله.

بار ديگر گفت: از چه كسانى؟

گفتم: فردى از دودمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله.

پرسيد: در كجا زندگى مى‌كنى؟

گفتم: مدينه.

گفت: شايد تو جعفر بن محمّد بن على بن حسين بن على بن ابی طالب هستى؟

گفتم: آرى.

به من گفت: ولى اين شرافت خانوادگى برايت سودى نخواهد داشت با اين ناآگاهی‌ات به آنچه مايۀ شرافت توست و نیز کنار نهادن علم جدّ و پدرت، که اگر چنين نبود، چگونه عملى را ناپسند می‌شمری كه انجام‌دهنده‌اش شايستۀ ستودن و سپاس‌گزارى است؟

گفتم: علم به چه چیزی را کنار نهاده‌ام؟

پاسخ داد: كتاب خدا، قرآن را.

گفتم: چه چيز از آن را ندانسته‌ام؟

گفت: سخن خداوند: (هر كسی كه عمل نيكى انجام دهد، پاداشش ده برابر است و هر كسى كه به كردار زشتى دست يازد، كيفرش برابر با آن است). هنگامی که دو نان دزديدم، دو گناه کردم و براى دزديدن دو انار هم دو گناه نمودم و در مجموع، چهار گناه کرده‌ام. حال چون هر يک از آنها را در راه خدا صدقه دادم، چهل ثواب خواهم داشت. از چهل عمل نیک، چهار کردار زشت كم مى‌شود و سى و شش عمل نیک برايم باقى مى‌ماند.

گفتم: مادرت به عزايت بنشيند! تو هستی که به كتاب خدا جاهلی! مگر نشنيده‌اى كه خداوند عزّ و جلّ مى‌فرمايد: (خدا فقط از متّقیان مى‌پذيرد)؟ چون دو نان دزديدى، به دو گناه دچار گرديدى و برای سرقت دو انار هم دو گناه ديگر، و چون مال مردم را به جاى اين كه به خودشان باز گردانى، بدون رضايت آنان به ديگرى دادى، چهار گناه بر آن افزودى، نه آن که چهل عمل نیک به چهار گناه، افزوده باشی!

او به من می‌نگريست که از او روی گرداندم و باز گشتم و رهايش ساختم».

[امام صادق علیه‌السلام] فرمود: «با اين گونه تفسيرهاى ناپسند است که گم‌راه مى‌شوند و گم‌راه می‌کنند».

ب - فَسادُ العَمَلِ

ب - تباهی عمل

68. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: إنَّ قَليلَ العَمَلِ يَنفَعُ مَعَ العِلمِ، و إنَّ كَثيرَ العَمَلِ لا يَنفَعُ مَعَ الجَهلِ.

 

68. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: عمل اندک همراه با دانش، سود می‌دهد و عمل فراوان با ناآگاهی، بهره‌اى نمى‌دهد.

 

69. الإمام الكاظم علیه‌السلام - لِهِشامِ بنِ الحَكَمِ -: يا هِشامُ! قَليلُ العَمَلِ مِنَ العالِمِ مَقبولٌ مُضاعَفٌ، و كَثيرُ العَمَلِ مِن أهلِ الهَویٰ وَ الجَهلِ مَردودٌ.

 

69. امام كاظم علیه‌السلام - خطاب به هشام بن حكم -: اى هشام! عملِ (عبادتِ) اندک از عالِم، چند برابر، [حساب و] پذيرفته می‌شود و عملِ (عبادتِ) زياد از هواپرستان و نادانان پذيرفته نمی‌گردد.

 

70. الإمام عليّ علیه‌السلام: المُتَعَبِّدُ عَلیٰ غَيرِ فِقهٍ كَحِمارِ الطّاحونَةِ؛ يَدورُ و لا يَبرَحُ! و رَكعَتانِ مِن عالِمٍ خَيرٌ مِن سَبعينَ رَكعَةً مِن جاهِلٍ؛ لِأَنَّ العالِمَ تَأتيهِ الفِتنَةُ فَيَخرُجُ مِنها بِعِلمِهِ، و تَأتِي الجاهِلَ فَتَنسِفُهُ نَسفاً، و قَليلُ العَمَلِ مَعَ كَثيرِ العِلمِ خَيرٌ مِن كَثيرِ العَمَلِ مَعَ قَليلِ العِلمِ وَ الشَّكِّ وَ الشُّبهَةِ.

 

70. امام على علیه‌السلام: كسى كه بدون فهم (شناختْ) عبادت كند، مانند خرِ آسياست كه پيوسته به دور خودش می‌چرخد و از آن جدا نمی‌شود. دو ركعت نماز عالم، بهتر از هفتاد ركعت نماز جاهل است؛ زيرا دانا، چون گرفتار فتنه شود، با دانش خويش از آن بيرون مى‌آيد؛ امّا همان فتنه، چون به نادان برسد، وى را از جا بر مى‌كَنَد. و عملِ اندكى كه با علمِ بسيار همراه باشد، بهتر است از عملِ بسيارى كه با علمِ اندک و شک و شبهه همراه باشد.

ج - عَداوَةُ ما یَجهَلونَ بِهِ و لا یَعرِفونَهُ

ج - دشمنی با آنچه نمی‌دانند و نمی‌شناسند

71. الإمام عليّ علیه‌السلام: قُلتُ أربَعاً أنزَلَ اللهُ تَعالیٰ تَصديقي بِها في كِتابِهِ... قُلتُ: مَن جَهِلَ شَيئاً عاداهُ، فَأَنزَلَ اللهُ: (بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَاْتِهِمْ تَاْوِيلُهُ).…

 

71. امام على علیه‌السلام: چهار سخن گفته‌ام كه خداوند، مرا در قرآن، تأييد فرموده است.… من گفته‌ام: هر كه چيزى را نداند، با آن دشمنى مى‌ورزد. پس خداوند نازل فرمود: (بلكه چيزى را دروغ شمردند كه به علم آن، احاطه ندارند و هنوز تفسيرش به آنان نرسيده است).

 

72. عنه علیه‌السلام: النّاسُ أعداءُ ما جَهِلوا.

 

72. امام على علیه‌السلام: مردم، دشمن چيزى هستند كه نمى‌دانند.

 

73. عنه علیه‌السلام: المَرءُ عَدُوُّ ما جَهِلَهُ.

 

73. امام على علیه‌السلام: انسان، دشمن چيزى است كه نمى‌داند.

 

74. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ شَيئاً عاداهُ.

 

74. امام على علیه‌السلام: هر كه چيزى را نداند، با آن دشمنی می‌ورزد.

راجع: هذه الموسوعة: (الحُرّیة (۲) / ۳ـ۶. حریة الاطّلاع).

ر. ک: همین دانش‌نامه: مَدخل «آزادی (الحُریَّة ۲)» / ۳ - ۶. آزادی دسترس به اطلاعات.

75. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ شَيئاً عابَهُ.

 

75. امام على علیه‌السلام: هر كه چيزى را نداند، بر آن خرده می‌گیرد.

 

76. عنه علیه‌السلام: مَن قَصُرَ عَن مَعرِفَةِ شَيءٍ عابَهُ.

 

76. امام على علیه‌السلام: هر كه از شناخت چيزى در ماند، بر آن خرده می‌گيرد.

 

77. عنه علیه‌السلام: ما ضادَّ العُلَماءَ كَالجُهّالِ.

 

77. امام على علیه‌السلام: هيچ كس مانند نادانان، با دانشمندان، مخالفت نكرد.

 

78. عنه علیه‌السلام: لا يَستَخِفُّ بِالعِلمِ و أَهلِهِ إلّا أحمَقُ جاهِلٌ.

 

78. امام على علیه‌السلام: كسى جز احمق ناآگاه، دانش و اهل دانش را خفيف نمى‌شمارد.

 

79. عنه علیه‌السلام: لا تُعادوا ما تَجهَلونَ، فَإِنَّ أكثَرَ العِلمِ في ما لا تَعرِفونَ.

 

79. امام على علیه‌السلام: با آنچه نمى‌دانيد، دشمنى نكنيد؛ زيرا بيشتر دانش در چيزهايى است كه شما نمى‌دانيد.

 

80. الإمام الباقر علیه‌السلام: العُلَماءُ مِنَ الجُهّالِ في جَهدٍ و جِهادٍ؛ إن وَعَظَت قالُوا: طَغَت، و إن عَلَّمُوا الحَقَّ الَّذي تَرَكوا قالُوا: خالَفَت، و إنِ اعتَزَلوهُم قالُوا: فارَقَت، و إِن قالُوا: هاتُوا بُرهانَكُم عَلیٰ ما تُحَدِّثونَ قالُوا: نافَقَت، و إن أَطاعوهُم قالوا: عَصَتِ اللهَ عزّ و جلّ. فَهَلَكَ جُهّالٌ في ما لا يَعلَمونَ، اُمِّيُّونَ في ما يَتلونَ، يُصَدِّقونَ بِالكِتابِ عِندَ التَّعريفِ و يُكَذِّبونَ بِهِ عِندَ التَّحريفِ، فَلا يُنكِرُونَ، اُولٰئِكَ أَشباهُ الأَحبارِ وَ الرُّهبانِ، قادَةٌ فِي الهَویٰ، سادَةٌ فِي الرَّدیٰ.

 

80. امام باقر علیه‌السلام: علما از دست اين ناآگاهان، به ستوه آمده‌اند؛ [چرا كه] اگر اندرز دهند، [آن ناآگاهان] می‌گويند: ياغى شده است. اگر حق را - كه رهايش كرده‌اند - تعليم دهند [و به آن عمل كنند]، می‌گويند: [با حق] به مخالفت برخاسته اند [؛ چرا كه فقط عقايد خودشان را بر حق می‌دانند و سخنان دیگر را باطل می‌شمارند] و اگر گوشه‌گيرى اختيار كنند، می‌گويند: راه جدايى [از امّت] را در پيش گرفته‌اند، و اگر بگويند: براى سخنان خود، برهان بياوريد، می‌گويند: منافق شده‌اند، و اگر از آنها اطاعت كنند، می‌گويند: از خداوند، نافرمانى كرده‌اند. هلاک شدند اين نادانان، در آنچه نمى‌دانند و [هلاک شدند] این ناآگاهان، در آنچه [از كتاب خدا] تلاوت می‌كنند؛ چرا که اين كه به زبان، كتاب خدا را تصديق می‌كنند؛ امّا با تحريف آن، در واقع، آن را تكذيب می‌كنند و اين عمل خود را زشت هم نمى‌دانند. اينان، شبيه همان اَحبار و راهبان اند؛ پيشاهنگان هوس اند و مهترانِ وادى هلاكت!

راجع: ص۶۶ (ما یحرم علی الجاهل/ الإنکار).

ر. ک: ص۶۷ (آنچه بر جاهل «ناآگاه» حرام است / انکار کردن).

د - الفِتنَةُ

د - فریب خوردن

81. الإمام عليّ علیه‌السلام: قَطَعَ ظَهري رَجُلانِ مِنَ الدُّنيا: رَجُلٌ عَليمُ اللِّسانِ فاسِقٌ، و رَجُلٌ جاهِلُ القَلبِ ناسِكٌ؛ هٰذا يَصُدُّ بِلِسانِهِ عَن فِسقِهِ، و هٰذا بِنُسُكِهِ عَن جَهلِهِ، فَاتَّقُوا الفاسِقَ مِنَ العُلَماءِ، وَ الجاهِلَ مِنَ المُتَعَبِّدينَ، اُولٰئِكَ فِتنَةُ كُلِّ مَفتونٍ، فَإِنّي سَمِعتُ رَسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله يَقولُ: «يا عَلِيُّ، هَلاكُ اُمَّتي عَلیٰ يَدَي كُلِّ مُنافِقٍ عَليمِ اللِّسانِ».

 

81. امام على علیه‌السلام: در دنيا دو كس پشت مرا شكستند: مرد زبان‌بازِ تبهكار و مرد نادانْ‌رَوانِ عبادت‌پيشه. او با زبان خود، تبهكاری‌اش را می‌پوشاند و اين با عبادتِ خود، نادانی‌اش را. پس، از علماىِ تبهكار و عبادت‌پيشگانِ نادان بپرهيزيد كه اينان مايۀ اغواى هر ساده‌لوح اغوا شده‌اى هستند. از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنيدم كه می‌فرمايد: «‌اى على! هلاكت امّت من به دست منافقان زبان‌باز است».

 

82. عنه علیه‌السلام: قَصَمَ ظَهري رَجُلانِ: عالِمٌ مُتَهَتِّكٌ، و جاهِلٌ مُتَنَسِّكٌ؛ هٰذا يُضِلُّ النّاسَ عَن عِلمِهِ بِتَهَتُّكِهِ، وَ هٰذا يَدعُوهُم إلىٰ جَهِلِهِ بِتَنَسُّكِهِ‌.

 

82. امام على علیه‌السلام: دو كس كمر مرا شكستند: عالِم پرده‌در و نادان عبادتگر. اين با پرده‌درى، مردم را از علمش گم‌راه مى‌كند و آن با عبادتش، مردم را به نادانی‌اش دعوت مى‌كند.

 

83. عنه علیه‌السلام: كُلُّ جاهِلٍ مَفتونٌ.

 

83. امام على علیه‌السلام: هر ناآگاهى، فتنه زده است.

 

84. الإمام الباقر علیه‌السلام: إيّاكُم وَ الجُهّالَ مِنَ المُتَعَبِّدينَ، وَ الفُجّارَ مِنَ العُلَماءِ؛ فَإِنَّهُم فِتنَةُ كُلِّ مَفتونٍ.

 

84. امام باقر علیه‌السلام: زنهار از عابدانِ ناآگاه و علماىِ نابه‌كار؛ زيرا اينها مايۀ فريب هر فريب خورده‌اى هستند.

 

85. الإمام عليّ علیه‌السلام - في وَصفِ أقوامٍ -: قَد خاضُوا بِحارَ الفِتَنِ، و أَخَذوا بِالبِدَعِ دونَ السُّنَنِ، و تَوَغَّلُوا الجَهلَ، وَ اطَّرَحُوا العِلمَ.

 

85. امام على علیه‌السلام - در توصیف برخی اقوام -: در درياهاى فتنه‌ها، فرو رفتند و سنّت‌ها را رها كرده، بدعت‌ها را گرفتند و در ناآگاهى، غرقه گشتند و دانش را به دور افكندند.

ه‍ - قِلّةُ الصَّبرِ

ه‍ - کم‌صبری

(وَ کَیفَ تَصبرُ علیٰ ما لَم تُحِط بِهِ خُبراً).

(و چگونه می‌توانی در برابر چیزی که به آن، احاطه [ی علمی] نداری، شکیبا باشی؟!)

و - النَوادِرُ

و - گوناگون

86. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: العِلمُ وَ المالُ يَستُرانِ كُلَّ عَيبٍ، وَ الجَهلُ وَ الفَقرُ يَكشِفانِ كُلَّ عَيبٍ.

 

86. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: دانش و دارايى، هر عيبى را مى‌پوشانند و تنگ‌دستى و ناآگاهى، هر عيبى را آشكار مى‌سازند.

 

87. عنه صلی الله علیه و آله: مَن لَم يَنفَعهُ فِقهُهُ ضَرَّهُ جَهلُهُ.

 

87. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: آن كه فهمش به او سود نرسانَد، ناآگاهى‌اش به او آسيب می‌‌رساند.

 

88. الإمام عليّ علیه‌السلام - في بَيانِ الصِّفاتِ اللّازِمَةِ لِكاتِبِ الوالي -: لا يَجهَلُ مَبلَغَ قَدرِ نَفسِهِ فِي الاُمورِ؛ فَإِنَّ الجاهِلَ بِقَدرِ نَفسِهِ يَكونُ بِقَدرِ غَيرِهِ أَجهَلَ.

 

88. امام على علیه‌السلام - در بيان ويژگى‌هاى لازم برای مُنشى حاكم -: به جایگاه خود در کارها ناآگاه نباشد؛ زیرا هر کس که جایگاه خود را نمی‌شناسد، به جایگاه دیگری ناآگاه‌تر است.

 

89. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ نَفسَهُ كانَ بِغَيرِ نَفسِهِ أَجهَلَ.

 

89. امام على علیه‌السلام: كسى كه از خودش آگاه نیست(خود را نمی‌شناسد)، در شناخت دیگران، ناتوان‌تر است.

 

90. عنه علیه‌السلام: لا تَجهَل نَفسَكَ؛ فَإنَّ الجاهِلَ مَعرِفَةَ نَفسِهِ جاهِلٌ بِكُلِّ شَيءٍ.

 

90. امام على علیه‌السلام: به خويشتن ناآگاه مباش؛ زيرا كسى كه خود را نشناسد، هيچ چيز را نمى‌شناسد.

 

91. عنه علیه‌السلام: عَجِبتُ لِمَن يَجهَلُ نَفسَهُ كَيفَ يَعرِفُ رَبَّهُ!

 

91. امام على علیه‌السلام: در شگفتم از كسى كه خويشتن را نمى‌شناسد، چگونه [توقّع دارد] پروردگارش را بشناسد!

 

92. عنه علیه‌السلام: كَيفَ يَعرِفُ غَيرَهُ مَن يَجهَلُ نَفسَهُ؟!

 

92. امام على علیه‌السلام: كسى كه خود را نمى‌شناسد، چگونه ديگرى را بشناسد؟!

 

93. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ قَدرَهُ جَهِلَ كُلَّ قَدرٍ.

 

93. امام على علیه‌السلام: هر كه قدر خود را نشناسد، قدر هر چیز دیگری را نیز نمی‌شناسد.

 

94. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ قَدرَهُ عَدا طَورَهُ.

 

94. امام على علیه‌السلام: هر كه قدر خود را نشناسد، پا از حدّ خويش فراتر می‌نهد.

 

95. عنه علیه‌السلام: مَن لَم يَعرِف نَفسَهُ بَعُدَ عَن سَبيلِ النَّجاةِ، و خَبَطَ فِي الضَّلالِ وَ الجَهالاتِ.

 

95. امام على علیه‌السلام: هر كه خود را نشناخت، از راه نجات، دور افتاد و در وادى گم‌راهى و ناآگاهی‌ها قدم نهاد.

 

96. عنه علیه‌السلام: أَفضَلُ العَقلِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ؛ فَمَن عَرَفَ نَفسَهُ عَقَلَ، و مَن جَهِلَها ضَلَّ.

 

96. امام على علیه‌السلام: برترين خردورزى، آگاهی انسان از خویشتن است. پس، هر كه خود را شناخت، خردمند شد و هر كه خود را نشناخت، گم‌راه گشت.

 

97. عنه علیه‌السلام: مَن لَم يَهدِهِ العِلمُ أضَلَّهُ الجَهلُ.

 

97. امام على علیه‌السلام: کسی را كه دانش ره ننمايد، ناآگاهى گم‌راه مى‌كند.

 

98. عنه علیه‌السلام: كَما أنَّ العِلمَ يَهدِي المَرءَ ويُنجيهِ، كَذٰلِكَ الجَهلُ يُضِلُّهُ و يُرديهِ.

 

98. امام على علیه‌السلام: همان ‌گونه كه دانش، مرد را ره مى‌نمايد و نجات مى‌بخشد، ناآگاهى نيز وى را گم‌راه و پست مى‌سازد.

 

99. عنه علیه‌السلام: إنَّ العِلمَ يَهدي و يُرشِدُ و يُنجي، و إنَّ الجَهلَ يُغوي و يُضِلُّ و يُردي.

 

99. امام على علیه‌السلام: دانش، ره مى‌نمايد و ارشاد مى‌كند و نجات مى‌بخشد و ناآگاهى، گم‌راه مى‌كند و به بيراهه مى‌برد و پست مى‌گرداند.

 

100. عنه علیه‌السلام: جَهلُ الغَنِيِّ يَضَعُهُ، و عِلمُ الفَقيرِ يَرفَعُهُ.

 

100. امام على علیه‌السلام: ناآگاهىِ توانگر، وى را پست مى‌سازد و دانشِ نادار، او را بر مى‌افرازد.

 

101. عنه علیه‌السلام: حِكمَةُ الدَّنِيِّ تَرفَعُهُ، و جَهلُ الشَّريفِ يَضَعُهُ.

 

101. امام على علیه‌السلام: حكمتِ فرودست، او را بر مى‌افرازد و نادانى فرادست، او را پست مى‌سازد.

 

102. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: مَوقِعُ الصَّوابِ مِنَ الجُهّالِ مِثلُ مَوقِعِ الخَطَأِ مِنَ العُلَماءِ.

 

102. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: جایگاه کار خوب ناآگاهان، مثل جایگاه خطای دانشمندان است.

 

103. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ مَوضِعَ قَدَمِهِ زَلَّ.

 

103. امام على علیه‌السلام: آن كه نمی‌داند پايش را کجا می‌گذارد، خواهد لغزيد.

 

104. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ يُزِلُّ القَدَمَ، و يورِثُ النَّدَمَ.

 

104. امام على علیه‌السلام: ناآگاهى، پا را می‌لغزاند و پشيمانى به جاى می‌گذارد.

 

105. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ نَفسَهُ أَهمَلَها.

 

105. امام على علیه‌السلام: هر كه نفس خود را نشناخت، به حال خود رهايش ساخت.

 

106. الإمام الصادق علیه‌السلام - في ذِکرِ مُناجاةِ اللهِ عزّ و جلّ لِمُوسیٰ علیه‌السلام -: إنَّ عِبادِيَ الصّالِحينَ زَهِدوا فِي الدُّنيا بِقَدرِ عِلمِهِم، و سائِرَ الخَلقِ رَغِبوا فيها بِقَدرِ جَهلِهِم.

 

106. امام صادق علیه‌السلام - در بیان مناجات خداوند عزّ و جلّ با موسى علیه‌السلام -: بندگانِ نيک من، به اندازۀ دانششان [و شناختِ حقيقتِ دنيا] به دنيا زهد ورزيدند و ساير مردمان به اندازۀ ناآگاهى‌شان به آن مشتاق شدند.

 

107. عنه علیه‌السلام: المِراءُ داءٌ دَوِيٌّ، و لَيسَ في الإِنسانِ خَصلَةٌ شَرٌّ مِنهُ، و هُوَ خُلُقُ إبليسَ و نِسبَتُهُ، فَلا يُماري في أَيِّ حالٍ كانَ إلّا مَن كانَ جاهِلاً بِنَفسِهِ و بِغَيرِهِ، مَحرُوماً مِن حَقائِقِ الدِّين.

 

107. امام صادق علیه‌السلام: بگومگو (ستیزه‌گری زبانی)، دردی بى‌درمان است و در انسان، صفتى بدتر از آن نیست و آن، خوى ابلیس و شناس‌نامۀ اوست. پس بدانید جز آنان که به خود و دیگرى، ناآگاه و از حقایق دین، محروم اند، کسی نیست که در هر جایی بگومگو کند!

 

108. الإمام الجواد علیه‌السلام: مَن لَم يَعرِفِ المَوارِدَ أعيَتهُ المَصادِرُ.

 

108. امام جواد علیه‌السلام: هر كس نداند كارى را از كجا آغاز كند، در به سرانجام رساندن آن، درمی‌مانَد.

الفَصلُ الخامِسُ: أحکامُ الجاهِلِ

فصل پنجم: وظایف جاهل (ناآگاه)

۵ / ۱: ما یَجِبُ عَلَی الجاهِلِ

۵ / ۱: آنچه بر جاهل (ناآگاه)، واجب است

أ - التَّعَـلُّمُ

الف - آموختن

109. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: لا يَنبَغي لِلعالِمِ أن يَسكُتَ عَلیٰ عِلمِهِ، و لا يَنبَغي لِلجاهِلِ أن يَسكُتَ عَلیٰ جَهلِهِ، قالَ اللهُ جَلَّ ذِكرُهُ: (فَسْـأٔلُواْ أهْلَ ٱلذِّكْرِ إن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ).

 

109. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: سزاوار نيست که عالِم با داشتن علم، خاموشى گزيند و سزاوار نيست ناآگاه با ناآگاهىِ خود، دست روی دست بگذارد. خداوند متعال می‌فرمايد: (پس اگر نمى‌دانيد، از اهل اطلاع، جويا شويد).

 

110. عنه‌ صلی الله علیه و آله: ذَنبُ العالِمِ [واحِدٌ]، و ذَنبُ الجاهِلِ ذَنبانِ؛ العالِمُ يُعَذَّبُ عَلیٰ رُكوبِهِ الذَّنبَ، وَ الجاهِلُ يُعَذَّبُ عَلیٰ رُكوبِهِ الذَّنبَ و تَركِ العِلمِ.

 

110. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: گناه دانا، یکی و گناه نادان، دو تاست. دانا بر ارتکاب گناه، کیفر می‌شود و نادان بر ارتکاب گناه و نیاموختن.

 

111. عنه‌ صلی الله علیه و آله: مَن لَم يَصبِر عَلیٰ ذُلِّ التَّعَلُّمِ ساعَةً، بَقِيَ في ذُلِّ الجَهلِ أبَداً.

 

111. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر كس بر خوارىِ ساعتى دانش آموختن صبر نكند، براى هميشه در خوارى ناآگاهى می‌ماند.

 

112. الإمام عليّ علیه‌السلام - مِن خُطبَةٍ لَهُ -: أيُّهَا النّاسُ، إنّا قَد أصبَحنا في دَهرٍ عَنودٍ، و زَمَنٍ كَنودٍ، يُعَدُّ فيهِ المُحسِنُ مُسيئاً، و يَزدادُ الظّالِمُ فيهِ عُتُوّاً، لا نَنتَفِعُ بِما عَلِمنا، و لا نَسأَلُ عَمّا جَهِلنا.

 

112. امام على علیه‌السلام - در یکی از خطبه‌های خود -: ‌اى مردم! ما در روزگارى منحرف و زمانه‌اى ناسپاس به سر می‌بريم. نيكوكار، بدكار به شمار می‌آيد و ستمكار، بيش از پيش بر طغيانش می‌افزايد. از آنچه می‌دانيم، بهره‌مند نمى‌شويم و آنچه را نمى‌دانيم، نمى‌پرسيم.

 

113. عنه علیه‌السلام: قالَ رَجُلٌ: يا رَسولَ اللهِ، ما يَنفي عَنّي حُجَّةَ الجَهلِ؟ قالَ: العِلمُ، قالَ: فَما يَنفي عَنّي حُجَّةَ العِلمِ؟ قالَ: العَمَلُ.

 

113. امام على علیه‌السلام: مردى گفت:‌ اى پیامبر خدا! چه چيز، حجّت ناآگاهى را از من دور می‌سازد؟ فرمود: «دانش». گفت: چه چيز، حجّت دانش را از من بر مى‌دارد؟ فرمود: «عمل».

 

114. رسول اللّه صلی الله علیه و آله: تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ و عَلِّموها، فَإِنَّهُ نِصفُ العِلمِ، و هُوَ يُنسىٰ، و هُوَ أوَّلُ شَي‌ءٍ يُنزَعُ مِن أُمَّتي.

 

114. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: فرايض (احکام خدا) را ياد بگيريد و ياد بدهيد؛ چرا كه نيمى از دانش است و فراموش مى‌شود و نخستين چيزى است كه از امّتم رخت بر مى‌بندد.

 

115. عنه صلی الله علیه و آله: تَعَلَّمُوا العِلمَ و عَلِّموهُ النّاسَ، تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ و عَلِّموهُ النّاسَ، تَعَلَّمُوا القُرآنَ و عَلِّموهُ النّاسَ، فَإِنِّي امرُؤٌ مَقبوضٌ، وَ العِلمُ سَيُقبَضُ و تَظهَرُ الفِتَنُ حَتّىٰ يَختَلِفَ اثنانِ في فَريضَةٍ لا يَجِدانِ أحَداً يَفصِلُ بَينَهُما.

 

115. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: دانش را فرا گيريد و به مردم بياموزيد. فرايض (احکام خدا) را ياد بگيريد و به مردم ياد دهيد. قرآن را فرا گيريد و به مردم بياموزيد كه من، انسانى رفتنى‌ هستم و دانش به زودى جمع مى‌گردد و فتنه‌ها آشكار مى‌شوند، تا آن جا كه دو تن در اجرای فريضه‌اى (حکمی الهی) اختلاف مى‌كنند و كسى را نمى‌يابند تا ميان آن دو داورى كند.

 

116. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا يَستَحيِ الجاهِلُ إذا لَم يَعلَم أن يَتَعَلَّمَ.

 

116. امام على علیه‌السلام: ناآگاه، وقتى [چيزى را] نمى‌داند، نبايد از آموختن، شرم كند.

 

117. عنه علیه‌السلام: لا يَستَحيِي الجاهِلُ إذا سُئِلَ عَمّا لا يَعلَمُ أن يَتَعَلَّمَ.

 

117. امام على علیه‌السلام: اگر سؤالى از ناآگاه شد كه نمى‌داند، از يادگيرى آن خجالت نكشد.

 

118. رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عَلَيكُم بِمُذاكَرَةِ العِلمِ، فَإِنَّ بِالعِلمِ تَعرِفونَ الحَلالَ مِنَ الحَرامِ.

 

118. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: همواره در حال گفتگوى علمى باشيد؛ چرا كه با علم، حلال را از حرام، باز مى‌شناسيد.

 

119. عنه صلی الله علیه و آله: رَحِمَ اللّهُ مَن تَعَلَّمَ فَريضَةً أو فَريضَتَينِ فَعَمِلَ بِهِما أو عَلَّمَهُما مَن يَعمَلُ بِهِما.

 

119. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند، بيامرزد كسى را كه يک يا دو فريضه را فرا گرفت، پس به آنها عمل كرد و يا به كسى آموخت كه به آنها عمل كند!

 

120. الإمام عليّ علیه‌السلام: اِعلَموا أيُّهَا النّاسُ، أنَّهُ مَن لَم يَملِك لِسانَهُ يَندَم، و مَن لا يَتَعَلَّم يَجهَل، و مَن لا يَتَحَلَّم لا يَحلُم.

 

120. امام على علیه‌السلام: اى مردم! بدانيد هر كه زبانش را مهار نكند، پشيمان می‌شود، و هر كه نياموزد، ناآگاه می‌شود، و هر كه خود را به بُردباری وا ندارد، بردبار نمی‌گردد.

 

121. الإمام عليّ علیه‌السلام: إذا كُنتَ جاهِلاً فَتَعَلَّم.

 

121. امام على علیه‌السلام: اگر ناآگاهى، ياد بگير.

 

122. عنه علیه‌السلام: لا يَستَنكِفَنَّ مَن لَم يَكُن يَعلَمُ أن يَتَعَلَّمَ.

 

122. امام على علیه‌السلام: آن كه نمى‌داند، هرگز از يادگيرى خوددارى نكند.

 

123. عنه علیه‌السلام: عِلَّةُ الجَهلِ تُعرَضُ عَلَى العالِمِ.

 

123. امام على علیه‌السلام: بيمارى ناآگاهى، بر دانا عرضه می‌شود [تا او با دانایی خود، آن را درمان کند].

 

124. عنه علیه‌السلام: رُدُّوا الجَهلَ بِالعِلمِ.

 

124. امام على علیه‌السلام: نادانی را با دانايى، پس بزنید.

 

125. عنه علیه‌السلام: ضادُّوا الجَهلَ بِالعِلمِ.

 

125. امام على علیه‌السلام: به وسيلۀ دانش با ناآگاهى بستيزيد.

 

126. عنه علیه‌السلام: مَن قابَلَ جَهلَهُ بِعِلمِهِ فازَ بِالحَظِّ الأَسعَدِ.

 

126. امام على علیه‌السلام: هر کس با دانش خویش به رویارویی ناآگاهی‌اش برود، به بهره‌اش از خوش‌بختی دست می‌یابد.

 

127. عنه علیه‌السلام: سَل عَمّا لا بُدَّ لَكَ مِن عِلمِهِ وَ لا تُعذَرُ في جَهلِهِ.

 

127. امام على علیه‌السلام: آنچه را بايد بدانى سؤال کن و [بدان که] در ندانستن آن، عذر نداری.

 

128. الإمام زين العابدين علیه‌السلام: إنَّ اللهَ تَبارَكَ وَ تَعالی أوحیٰ إِلیٰ دانِيالَ:... إنَّ أحَبَّ عَبيدي إلَيَّ التَّقِيُّ الطّالِبُ لِلثَّوابِ الجَزيلِ، اللّازِمُ لِلعُلَماءِ، التّابِعُ لِلحُلَماءِ، القابِلُ عَنِ الحُكَماءِ.

 

128. امام زين العابدين علیه‌السلام: خداوند - تبارک و تعالى - به دانيال وحى فرمود: «... محبوب‌ترينِ بندگانم در نزد من، آن پرهيزگارى است كه پاداش بسيار می‌جوید، پيوسته با دانشوران است و پيرو بردباران و پذيرنده از فرزانگان است».

 

129. عنه علیه‌السلام: اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ اجعَلنا مِنَ الَّذينَ اشتَغَلوا بِالذِّكرِ عَنِ الشَّهَواتِ، و خالَفوا دَواعِيَ العِزَّةِ بِواضِحاتِ المَعرِفَةِ، و قَطَعوا أستارَ نارِ الشَّهَواتِ بِنَضحِ ماءِ التَّوبَةِ، و غَسَلوا أوعِيَةَ الجَهلِ بِصَفوِ ماءِ الحَياةِ.

 

129. امام زين العابدين علیه‌السلام: بار خدايا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و ما را از كسانى قرار ده كه به جاى هوس‌ها به ياد تو مشغول اند، و به واسطۀ روشنايى‌هاى معرفت، با انگيزه‌هاى خودبزرگ‌بينى، مخالفت ورزيده‌اند و با ريختن آب توبه، پرده‌هاى آتش هوس‌ها را دريده‌اند و با زلال آب زندگى، ظرف‌هاى جهل را شسته‌اند.

 

130. كفاية الأثر عن عبد الغفّار بن القاسم عن الإمام الباقر علیه‌السلام: ألا إنَّ مَفاتيحَ العِلمِ السُّؤالُ. و أَنشَأَ يَقولُ:

شِفاءُ العَمی طولُ و إنَّما تَمامُ العَمی السُّكوتِ الجَهلِ

130. كفاية الأثر - به نقل از عبد الغفّار بن قاسم -: امام باقر علیه‌السلام فرمود: «هان! بدانيد كه كليد دانش، پرسيدن است» و اين شعر را خواند:

«درمان نابينايى، استمرار پرسيدن است و /

تمام نابينايى در استمرار سكوت بر ناآگاهى».

131. الإمام الباقر علیه‌السلام: سارِعُوا في طَلَبِ العِلمِ، فَوَ الَّذي نَفسي بِيَدِهِ، لَحَديثٌ واحِدٌ في حَلالٍ و حَرامٍ تَأخُذُهُ عَن صادِقٍ، خَيرٌ مِنَ الدُّنيا و ما حَمَلَت مِن ذَهَبٍ و فِضَّةٍ.

 

131. امام باقر علیه‌السلام: در طلب دانش شتاب ورزيد كه سوگند به آن كه جانم در دست اوست، يک حديث در حلال و حرام كه از خبر دهندۀ راستگو مى‌گيرى، بهتر از دنيا و همۀ زر و سيم آن است.

 

132. عنه علیه‌السلام:تَفَقَّهوا فِي الحَلالِ وَ الحَرامِ، و إلّا فَأَنتُم أعرابٌ‌.

 

132. امام باقر علیه‌السلام: در حلال و حرام، ژرفکاوی كنيد، و گرنه شما نيز چون اعراب باديه‌نشين خواهيد بود.

 

133. الإمام الصادق علیه‌السلام – و قَد سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالیٰ: (فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَة) -: إنَّ اللهَ تَعالیٰ يَقولُ لِلعَبدِ يَومَ القِيامَةِ: عَبدي، أ كُنتَ عالِماً؟ فَإِن قالَ: نَعَم، قالَ لَهُ: أَ فَلا عَمِلتَ بِما عَلِمتَ؟ وَ إِن قالَ: كُنتُ جاهِلاً، قالَ لَهُ: أ فَلا تَعَلَّمتَ حَتّیٰ تَعمَلَ؟ فَيَخصِمُهُ، و ذٰلِكَ الحُجَّةُ البالِغَةُ.

 

133. امام صادق علیه‌السلام - در توضيح سخن خداوند: (حجّت قاطع، ويژۀ خداست) -: خداوند متعال در روز قيامت به بنده می‌فرمايد: «بندۀ من! آيا می‌دانستى؟». اگر پاسخ دهد: آرى، خداوند به او می‌فرمايد: «پس چرا به آنچه مى‌دانستى، عمل نكردى؟!» و اگر پاسخ دهد: نمى‌دانستم، به او می‌فرمايد: «چرا نياموختى تا [بدانى و] عمل كنى». بدین ترتیب، آن بنده محكوم می‌شود و اين است آن حجّت قاطع.

 

134. عنه علیه‌السلام: اِسأَلِ العُلَماءَ ما جَهِلتَ.

 

134. امام صادق علیه‌السلام: آنچه را نمى‌دانى، از دانایان بپرس.

 

135. عنه علیه‌السلام: لَيتَ السِّياطَ عَلى رُؤوسِ أصحابي حَتّى يَتَفَقَّهوا فِي الحَلالِ وَ الحَرامِ.

 

135. امام صادق علیه‌السلام: كاش تازيانه‌هايى بالای سرِ يارانم بود تا در حلال و حرام، ‌ژرف‌اندیشی مى‌كردند!

 

136. علل الشرائع عن زرارة و محمّد بن مسلم و بريد العجليّ: قالَ رَجُلٌ لِأَبي عَبدِاللّهِ علیه‌السلام: إنَّ لِيَ ابناً قَد أحَبَّ أن يَسأَلَكَ عَن حَلالٍ و حَرامٍ، لا يَسأَلُكَ عَمّا لا يَعنيهِ؟ فَقالَ: و هَل يَسأَلُ النّاسُ عَن شَي‌ءٍ أفضَلَ مِنَ الحَلالِ وَ الحَرامِ؟!

 

136. علل الشرائع - به نقل از زُراره و محمّد بن مسلم و بُرَيد عِجْلى -: مردى به امام صادق علیه‌السلام گفت: پسرى دارم كه دوست دارد در بارۀ حلال و حرام از تو بپرسد. [آيا چنين است كه‌] از چيزهايى كه به كارش نمى‌آيد، مى‌پرسد؟

فرمود: «آیا مردم از چیزی برتر از حلال و حرام پرسیده‌اند؟!».

ب - التَوَقُّفُ

ب - باز ایستادن

الكتاب

قرآن

(وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً).

(چیزی را که بِدان علم نداری، دنبال مکن؛ زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد).

(وَ تَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُم مَّا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ).

(با زبان‌های خود، چیزی را که بِدان علم ندارید، می‌گویید).

راجع: النساء: ۸۳.

ر.ک: نساء: آیۀ ۸۳.

الحديث

حدیث

137. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله - لِعَلِيٍّ علیه‌السلام -: يا عَلِيُّ، مِن صِفاتِ المُؤمِنِ أن يَكونَ... بَرِيّاً مِنَ المُحَرَّماتِ، واقِفاً عِندَ الشُّبُهاتِ.

 

137. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله - خطاب به على علیه‌السلام -: ‌اى على! از ويژگى‌هاى مؤمن، آن است كه... از محرّمات به دور باشد و در برخورد با تردیدها، درنگ كند.

 

138. عنه‌ صلی الله علیه و آله: لا وَرَعَ كَالوُقوفِ عِندَ الشُّبهَةِ.

 

138. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: هيچ پارسايى‌اى چون باز ايستادن به هنگام تردید نيست.

 

139. الإمام عليّ علیه‌السلام: إنَّ الدُّنيا لَم تَكُن لِتَستَقِرَّ إلّا عَلیٰ ما جَعَلَهَا اللهُ عَلَيهِ مِنَ النَّعماءِ وَ الاِبتِلاءِ وَ الجَزاءِ فِي المَعادِ، أو ما شاءَ مِمّا لا تَعلَمُ، فَإِن أشكَلَ عَلَيكَ شَيءٌ مِن ذٰلِكَ فَاحمِلهُ عَلیٰ جَهالَتِكَ، فَإِنَّكَ أوَّلُ ما خُلِقتَ بِهِ جاهِلاً، ثُمَّ عُلِّمتَ، و ما أكثَرَ ما تَجهَلُ مِنَ الأَمرِ و يَتَحَيَّرُ فيهِ رَأيُكَ، و يَضِلُّ فيهِ بَصَرُكَ، ثُمَّ تُبصِرُهُ بَعدَ ذٰلِكَ!

 

139. امام على علیه‌السلام: دنيا پا بر جا نمانده، مگر بر پایه‌هایی که خدا مقرّر داشته، از نعمت‌ها و آزمايش و پاداش در روز رستاخيز يا بر پایه‌های دیگری که او خواسته و تو نمى‌دانى. پس اگر فهم چيزى از اين امور بر تو مشكل شد، فرض را بر ناآگاهى خود بگذار؛ زيرا تو در نخستين بار كه آفريده شدى، ناآگاه بودى و سپس دانا شدى؛ و چه بسيارند چيزهایى كه تو به آنها ناآگاهى و انديشه‌ات در آنها سرگردان و بينايى‌ات در آنها سرگردان است و سپس در آنها بينا می‌شوى.

 

140. عنه علیه‌السلام: أفضَلُ العِلمِ‌ وُقوفُ الرَّجُلِ عِندَ عِلمِهِ.

 

140. امام على علیه‌السلام: بالاترين حق، ايستادن آدمى در همان جايى است كه علمش را دارد.

 

141. الإمام زين العابدين علیه‌السلام: إن وَضَحَ لَكَ أمرٌ فَاقبَلهُ، و إلّا فَاسكُت تَسلَم، و رُدَّ عِلمَهُ إلَى اللهِ؛ فَإِنَّكَ في أوسَعَ مِمّا بَينَ السَّماءِ وَ الأَرضِ.

 

141. امام زين العابدين علیه‌السلام: اگر چیزی (حقیقتی) برايت آشكار شد، آن را بپذير، و گرنه سكوت كن تا سالم بمانى و دانش آن را به خداوند بسپار؛ زيرا تو در وسعتى بيش از ميان آسمان و زمينى.

 

142. الإمام الباقر علیه‌السلام: الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ خَيرٌ مِنَ الاِقتِحامِ فِي الهَلَكَةِ، و تَركُكَ حَديثاً لَم تُروَهُ خَيرٌ مِن رِوايَتِكَ حَديثاً لَم تُحصِهِ.

 

142. امام باقر علیه‌السلام: درنگ به هنگام شبهه، از فرو غلتيدن در هلاكت بهتر است و رها كردن حديثى كه خود، آن را روايت نكرده‌اى، بهتر است از روايت حديثى كه به حدود آن احاطه نداری.

 

143. عنه علیه‌السلام: إنَّ اللهَ عزّ و جلّ أحَلَّ حَلالاً، و حَرَّمَ حَراماً، و فَرَضَ فَرائِضَ، و ضَرَبَ أمثالاً، و سَنَّ سُنَناً...، فَإِن كُنتَ عَلیٰ بَيِّنَةٍ مِن رَبِّكَ و يَقينٍ مِن أمرِكَ و تِبيانٍ مِن شَأنِكَ، فَشَأنُكَ، و إلّا فَلا تَرومَنَّ أمراً أنتَ مِنهُ في شَكٍّ و شُبهَةٍ.

 

143. امام باقر علیه‌السلام: به راستى كه خداوندِ عزّ و جلّ، امورى را حلال و امورى ديگر را حرام كرد؛ كارهايى را واجب ساخت و مَثَل‌هايى را بيان نمود و سنّت‌هايى را پايه گذارى كرد.… اگر بيّنه‌اى از سوى خداوند دارى و به كارت يقين دارى و امورت روشن است، [دنبال كن] و گرنه دنبال امر مشکوک مرو.

 

144. الكافي عن زرارة بن أعين: سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه‌السلام: ما حَقُّ اللهِ عَلَى العِبادِ؟ قالَ: أن يَقولوا ما يَعلَمونَ، و يَقِفوا عِندَ ما لا يَعلَمونَ.

 

144. الکافی - به نقل از زراره -: از امام باقر علیه‌السلام پرسیدم: حقّ خدا بر بندگان چیست؟ فرمود: «این که آنچه را می‌دانند، بگویند و از آنچه نمی‌دانند، زبان باز دارند».

 

145. الإمام الصادق علیه‌السلام: لَو أنَّ العِبادَ إذا جَهِلوا وَقَفوا و لَم يَجحَدوا، لَم يَكفُروا.

 

145. امام صادق علیه‌السلام: اگر بندگان، زمانى كه نمى‌دانستند، درنگ مى‌كردند و به انكار بر نمى‌خاستند، كافر نمى‌شدند.

 

146. الكافي عن هاشم بن سالم: قُلتُ لِأَبي عَبدِاللهِ علیه‌السلام: ما حَقُّ اللهِ عَلیٰ خَلقِهِ؟ فَقالَ: أن يَقولوا ما يَعلَمونَ، و يَكُفّوا عَمّا لا يَعلَمونَ، فَإِذا فَعَلوا ذٰلِكَ فَقَد أدَّوا إلَى اللهِ حَقَّهُ.

 

146. الكافى - به نقل از هشام بن سالم -: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: حقّ خداوند بر بندگان چيست؟ فرمود: «آنچه را كه می‌دانند، بر زبان آورند و از آنچه نمى‌دانند، باز ايستند. اگر چنين كنند، حقّ خداوند را ادا كرده‌اند».

 

147. الإمام الرضا علیه‌السلام - فِي القَومِ الَّذينَ وصَفَهُم عَبدُ اللهِ بنُ جُندَبٍ بِأَنَّهُم كانوا لَهُ إِخواناً، ثُمَّ صارُوا مِن أهلِ الخِلافِ -: إنَّ هٰؤُلاءِ القَومَ سَنَحَ لَهُم شَيطانٌ اغتَرَّهُم بِالشُّبهَةِ، و لَبَّسَ عَلَيهِم أمرَ دينِهِم...، و أَرادُوا الهُدیٰ مِن تِلقاءِ أنفُسِهِم فَقالوا: لِمَ، و مَن، و كَيفَ؟ فَأَتاهُمُ الهُلكُ مِن مَأمَنِ احتِياطِهِم، و ذٰلِكَ بِما كَسَبَت أيديهِم، و ما رَبُّكَ بِظَلّامٍ لِلعَبيدِ. و لَم يَكُن ذٰلِكَ لَهُم و لا عَلَيهِم، بَل كانَ الفَرضُ عَلَيهِم وَالواجِبُ لَهُم مِن ذٰلِكَ الوُقوفَ عِندَ التَّحَيُّرِ، و رَدَّ ما جَهِلوهُ مِن ذٰلِكَ إلیٰ عالِمِهِ و مُستَنبِطِهِ؛ لِأَنَّ اللهَ يَقولُ في مُحكَمِ كِتابِهِ: (وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَ إِلی أُوْلِى ٱلَامْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ)؛ يَعني آلَ مُحَمَّدٍ، و هُمُ الَّذينَ يَستَنبِطونَ مِن القُرآنَ، و يَعرِفونَ الحَلالَ وَ الحَرامَ، و هُمُ الحُجَّةُ لِلهِ عَلیٰ خَلقِهِ.

 

147. امام رضا علیه‌السلام - در بارۀ کسانی كه به گفتۀ عبد اللَّه بن جُندَب شيعه بودند و سپس به مخالفان پيوستند -: شیطان بر اینان وارد شد و با شبهه، فریبشان داد و کار دینشان را بر آنان مشتبه ساخت... آنان در پی هدایت [من درآوردی] از پیش خودشان بودند و به همین خاطر، از چرایی و کیستی و چگونگی می‌پرسیدند. پس هلاکتشان از همان جای امن احتیاطشان آمد و این به دلیل دستاوردهای گناه‌آلود خودشان بود؛ چرا که خداوند به بندگانش ستم نمی‌کند. هدایت‌جوییِ این گونه، نه حقّشان بود و نه بر عهده‌شان؛ بلکه وظيفۀ واجب آنان در اين باره، آن بود كه هنگام سرگردانى، درنگ كنند و آنچه را نمى‌دانستند، به داناى آن و استنباط كننده‌اش ارجاع دهند؛ چرا كه خداوند در كتاب استوارش مى‌فرمايد: (اگر آن را به پيامبر و اولياى امر خود ارجاع دهند، قطعاً از ميان آنان، كسانى‌ هستند كه [مى‌توانند درست و نادرستِ] آن را در يابند). مقصود، خاندان محمّد صلی الله علیه و آله است. اينان‌ اند كسانى كه از قرآن، استنباط مى‌كنند و حلال و حرام را مى‌شناسند. اينان، حجّت خدا بر خلق اويند.

راجع: میزان الحکمة: ج۵ ص۴۶ صلی الله علیه و آله (الشبهة / وجوب الوقوف عند الشبهة).

ر. ک: میزان الحکمة: ج۵ ص۴۶۹ (شبهه / وجوب درنگ در هنگام پیش‌ آمدن شبهه).

ج - الاعتِرافُ بِالجَهلِ

ج - اعتراف به ناآگاهی

148. الإمام عليّ علیه‌السلام: اِعلَم أنَّ الرَّاسِخينَ فِي العِلمِ: هُمُ الَّذينَ أغناهُم عَنِ اقتِحامِ السُّدَدِ المَضروبَةِ دونَ الغُيوبِ، الإِقرارُ بِجُملَةِ ما جَهِلوا تَفسيرَهُ مِنَ الغَيبِ المَحجُوبِ، فَمَدَحَ اللهُ تَعالَى اعتِرافَهُم بِالعَجزِ عَن تَناوُلِ ما لَم يُحيطوا بِهِ عِلماً، و سَمّیٰ تَركَهُمُ التَّعَمُّقَ في ما لَم يُكَلِّفهُمُ البَحثَ عَن كُنهِهِ رُسوخاً.

 

148. امام على علیه‌السلام: بدان كه استواران در علم، كسانى هستند كه اقرار به همۀ آنچه در پس پردۀ غيب است و تفسيرش را نمى‌دانند، آنان را از اين كه بخواهند به زور از درهاى غيب وارد شوند، بى‌نياز كرده است. پس، خداوند بزرگ، اعتراف آنان را به ناتوانى از رسيدن به آنچه در حيطۀ دانششان نيست، ستود و خوددارى آنان را از غور كردن در آنچه به بحث و جستجو از كُنه آن مكلّف نشده‌اند، استوارى در علم ناميد.

 

149. عنه علیه‌السلام: غايَةُ العَقلِ الاِعتِرافُ بِالجَهلِ.

 

149. امام على علیه‌السلام: نهايتِ خردمندى، اعتراف به ناآگاهى است.

 

150. عنه علیه‌السلام: لا يَستَحيِي الجاهِلُ إذا سُئِلَ عَمّا لا يَعلَمُ أن يَقولَ: لا أعلَمُ.

 

150. امام علی علیه‌السلام: اگر سؤالى از جاهل شد در بارۀ چیزی كه نمى‌داند، از اين كه بگويد «نمى‌دانم»، خجالت نكشد.

 

151. الإمام زين العابدين علیه‌السلام - فِي الدُّعاءِ -: سَيِّدي أنَا الصَّغيرُ الَّذي رَبَّيتَهُ، و أنَا الجاهِلُ الَّذي عَلَّمتَهُ.

 

151. امام زين العابدين علیه‌السلام - در دعا -: سَرورم! منم آن كوچكى كه تربيتش كردى. منم آن ناآگاهى كه علمش آموختى.

 

152. الإمام الباقر علیه‌السلام: ما عَلِمتُم فَقولوا، و ما لَم تَعلَموا فَقولوا: اللهُ أعلَمُ.

 

152. امام باقر علیه‌السلام: آنچه را که می‌دانيد، بگوييد و آنچه را که نمى‌دانيد، بگوييد: «خداوند، داناتر است».

۵ / ۲: ما یَحرُمُ عَلَی الجاهِلِ

۵ / ۲: آنچه بر جاهل (ناآگاه)، حرام است

أ - الإِنكارُ

الف - انکار کردن

الكتاب

قرآن

(بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ).

(بلكه چيزى را دروغ شمردند كه به علمِ آن احاطه نداشتند و تفسیرش به آنان نرسیده بود. کسانی که پیش از آنان بودند نیز پیامبران را به همین گونه دروغگو شمردند. پس بنگر که عاقبت ستمکاران، چگونه بوده است).

الحديث

حدیث

153. الإمام عليّ علیه‌السلام - في وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه‌السلام -: إنَّ الجاهِلَ مَن عَدَّ نَفسَهُ بِما جَهِلَ مِن مَعرِفَةِ العِلمِ عالِماً، و بِرَأيِهِ مُكتَفِياً، فَما يَزالُ لِلعُلَماءِ مُباعِداً، و عَلَيهِم زارِياً، و لِمَن خالَفَهُ مُخَطِّئاً، و لِما لَم يَعرِف مِنَ الاُمورِ مُضَلِّلاً، فَإِذا وَرَدَ عَلَيهِ مِنَ الاُمورِ ما لَم يَعرِفهُ أنكَرَهُ و كَذَّبَ بِهِ، و قالَ بِجَهالَتِهِ: ما أعرِفُ هٰذا، و ما أراهُ كانَ، و ما أظُنُّ أن يَكونَ، و أَنّیٰ كانَ؟! و ذٰلِكَ لِثِقَتِهِ بِرَأيِهِ، و قِلَّةِ مَعرِفَتِهِ بِجَهالَتِهِ. فَما يَنفَكُّ بِما يَریٰ مِمّا يَلتَبِسُ عَلَيهِ رَأيُهُ مِمّا لا يَعرِفُ لِلجَهلِ مُستَفيداً، و لِلحَقِّ مُنكِراً، و فِي الجَهالَةِ مُتَحَيِّراً، و عَن طَلَبِ العِلمِ مُستَكبِراً.

 

153. امام على علیه‌السلام - در سفارش به فرزندش حسن علیه‌السلام -: به راستى كه نادان، كسى است كه خود را در آنچه نمى‌داند، دانا بشمرد و به انديشه و رأى خويش، اكتفا ورزد، و هميشه از عالمان دورى گزيند و از آنان عیبجویی كند و آن را که با او مخالفت ورزد، خطاكار قلمداد كند و چیزهایی را که نمی‌شناسد، گم‌راه کننده معرّفی نماید. پس هر زمان كه برای او چیزی مطرح شود كه آن را نمى‌شناسد، انكار كند و دروغ شمرَد و از روى ناآگاهى بگويد: «اين را نمى‌شناسم» و «فکر نكنم در گذشته وجود داشته» و «گمان نمی‌کنم که در آينده محقّق گردد» و «کجا چنین چیزی است؟!». اين همه بر پايۀ اعتماد به انديشه و شناخت اندكش به ناآگاهى خويش است. چنین کسی به علّت مشتبه شدن کار [بر او]، از آنچه معتقد است، جدا نمی‌گردد و از آنچه می‌بیند، برای [برطرف کردن] جهل خود، بهره‌ای نمی‌برد، و منكر حقيقت می‌گردد و در نادانى خويش سرگردان می‌شود و از طلب دانش، سر باز می‌زند.

 

154. عنه علیه‌السلام: لَو حَدَّثتُكُم ما سَمِعتُ مِن فَمِ أبِي القاسِمِ صلی الله علیه و آله لَخَرَجتُم مِن عِندي و أنتُم تَقولونَ: إنَّ عَلِيّاً مِن أكذَبِ الكَذّابينَ و أفسَقِ الفاسِقينَ، قالَ تَعالیٰ: (بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ).

 

154. امام على علیه‌السلام: اگر آنچه را از زبان پيامبر صلی الله علیه و آله شنيدم، برايتان بگويم، از نزد من خارج می‌شويد، در حالى كه می‌گوييد: به راستى كه على، دروغگوترينِ دروغگويان و بدكارترينِ بدكاران است. خداوند متعال فرمود: (بلكه دروغ شمردند آنچه را به علمش احاطه نداشتند).

ب - الإِخبارُ

ب - خبردادن

155. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا خَيرَ فِي الصَّمتِ عَنِ الحُكمِ، كَما أنَّهُ لا خَيرَ فِي القَولِ بِالجَهلِ.

 

155. امام على علیه‌السلام: در نگفتن حكمت، خيرى نيست، چنان كه در سخن گفتن از روى ناآگاهى خيرى نيست.

 

156. عنه علیه‌السلام: لا تُخبِر بِما لَم تُحِط بِهِ عِلماً.

 

156. امام على علیه‌السلام: از آنچه احاطۀ علمى بِدان ندارى، خبر مده.

 

157. عنه علیه‌السلام: لا تَقولوا بِما لا تَعرِفونَ، فَإِنَّ أكثَرَ الحَقِّ في ما تُنكِرونَ.

 

157. امام على علیه‌السلام: آنچه را نمى‌شناسيد، بر زبان مرانيد؛ زيرا بيشترين حقيقت، در چيزى است كه انكار می‌كنيد.

 

158. الإمام زين العابدين علیه‌السلام: اللّٰهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِن... أن نَعضُدَ ظالِماً... أو نَقولَ فِي العِلمِ بِغَيرِ عِلمٍ.

 

158. امام زين العابدين علیه‌السلام: بار خدايا! به تو پناه می‌برم از اين كه... به ستمگرى يارى رسانم... يا در مسئله‌ای علمی، سخنى ندانسته بر زبان آورم.

 

159. الإمام الصادق علیه‌السلام: إنَّ اللهَ خَصَّ عِبادَهُ بِآيَتَينِ مِن كِتابِهِ: ألّا يَقولوا حَتّیٰ يَعلَموا، و لا يَرُدّوا ما لَم يَعلَموا، و قالَ عزّ و جلّ: (ألَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مِّيثَـٰقُ ٱلْكِتَـٰبِ أن لَا يَقُولُواْ عَلَى ٱللهِ إلّا ٱلْحَقَّ)، و قالَ: (بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَاْتِهِمْ تَاْوِيلُهُ).

 

159. امام صادق علیه‌السلام: خداوند، بندگانش را به دو آيه از كتابش اختصاص داده است: اين كه تا ندانند، نگويند، و ندانسته چیزی را انکار نکنند، و خداوند عزّ و جلّ فرمود: (آيا از آنان، پيمان كتاب [آسمانى] گرفته نشده كه جز به حق، در بارۀ خدا سخن نگويند) و فرمود: (بلكه دروغ شمردند آنچه را به علمش احاطه پيدا نكردند و تأويلش به آنان نرسيد).

ج - الإِفتاءُ

ج - فتوا دادن

160. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ، كانَ ما يُفسِدُهُ مِنَ الدّينِ أكثَرَ مِمّا يُصلِحُهُ.

 

160. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: آن كه ندانسته به مردم فتوا دهد، آنچه را از دين تباه می‌كند، بيش از آن است كه اصلاح می‌كند.

 

161. عنه صلی الله علیه و آله: مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ، و هُوَ لا يَعلَمُ النّاسِخَ مِنَ المَنسوخِ وَ المُحكَمَ مِنَ المُتَشابِهِ، فَقَد هَلَكَ و أَهلَكَ.

 

161. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: آن كه ندانسته به مردم فتوا دهد، در حالى كه ناسخ و منسوخ، و محكم و متشابه را نمى‌داند، هلاک می‌شود و هلاک می‌گرداند.

 

162. عنه صلی الله علیه و آله: مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ لَعَنَتهُ مَلائِكَةُ السَّماواتِ وَ الأَرضِ.

 

162. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر كه ندانسته براى مردم فتوا دهد، فرشتگان آسمان‌ها و زمين، او را نفرين مى‌كنند.

 

163. عنه صلی الله علیه و آله:مَن أُفتِيَ بِفُتيا غَيرَ ثَبتٍ فَإِنَّما إثمُهُ عَلیٰ مَن أفتاهُ.

 

163. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: آن كه فتوايى تحقيق نشده به وى داده شود، همانا گناهش بر كسى است كه فتوا داده است.

 

164. الإمام الباقر علیه‌السلام: مَن أفتَى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ و لا هُدىً مِنَ اللهِ لَعَنَتهُ مَلائِكَةُ الرَّحمَةِ و مَلائِكَةُ العَذابِ، و لَحِقَهُ وِزرُ مَن عَمِلَ بِفُتياهُ.

 

164. امام باقر علیه‌السلام: آن كه به مردم از روى ناآگاهى و بدون هدايتى الهى فتوا دهد، فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب، او را نفرين می‌كنند و عقوبت كسانى كه بِدان فتوا عمل كنند، به او می‌رسد.

راجع: هذه الموسوعة: (الافتراء / الافتراء علی الله).

ر. ک: همین دانش‌نامه: (اِفترا / دروغ بستن به خدا).

د - ما رُفِعَ عَن الجاهِلِ

د - آنچه از گردن جاهل (ناآگاه) برداشته شده

165. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: رُفِعَ عَن أُمَّتي تِسعَةٌ: الخَطَأُ، وَ النِّسيانُ، و ما اُكرِهُوا عَلَيهِ، و ما لا يَعلَمونَ.…

 

165. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: [مسئوليت] نُه چيز، از امّت من برداشته شده است: خطا، فراموشى، آنچه بِدان مجبور شوند، آنچه ندانند.…

 

166. الإمام الصادق علیه‌السلام: رَفَعَ اللهُ عَن هٰذِهِ الأُمَّةِ أربَعاً: ما لا يَستَطيعونَ، و مَا استُكرِهوا عَلَيهِ، و ما نَسوا، و ما جَهِلوا حَتّیٰ يَعلَموا.

 

166. امام صادق علیه‌السلام: خداوند، چهار چیز را از این امّت برداشته است: آنچه را نمی‌توانند، آنچه را به آن وادار می‌شوند، آنچه را فراموش می‌کنند، و آنچه را نمی‌دانند تا آن گاه که بدانند.

 

167. عنه علیه‌السلام - في حَديثٍ لَهُ عَنِ الحَجِّ -: أيُّ رَجُلٍ رَكِبَ أمراً بِجَهالَةٍ فَلا شَيءَ عَلَيهِ.

 

167. امام صادق علیه‌السلام - در حدیثی در بارۀ حج -: هر کس کاری ناآگاهانه از او سر بزند، چیزی بر گردنش نیست.

راجع: هذه الموسوعة: (الرُّخصَة).

ر. ک: همین دانش‌نامه: مَدخل (رُخصت).

توضیح

بخشی از راه‌کار دین برای سعادتمند کردن مردمان، وضع احکام و پافشاری بر اجرای صحیح آنهاست. بر این پایه، نیاز است که مردم از این احکام آگاهی بیابند و سپس آنها را به عمل در آورند. در واقع، این وظیفۀ همۀ گروندگان به یک آیین است که برنامه‌ها و دستورهای آن را بگیرند و آنها را به گونۀ درست اجرا نمایند. برخی آیات شریف قرآن کریم و روایات متعدّدی از پیامبر و ائمّه: نیز آدمیان را به دانستن و پرسیدن و جستجوی معارف و احکام دینی ترغیب کرده و هیچ انسانِ قادر به آموختن را از این وظیفۀ دینی استثنا ننموده است.

در این میان و به دلیل برخی محدویت‌های بشری، مانند زمانبر بودن آموختن، دوری مسافت، در دسترس نبودن عالمان در همۀ زمان‌ها و مکان‌ها و یا اشتغال فرد به اموری پیش‌بینی نشده ولی لازم و حیاتی، زدودن جهل میسّر نیست. روشن است که چنین شخصی به اختیار و انتخاب خود، یا از سر کاهلی و بی‌اعتنایی به دین، جاهل و بی اطّلاع از احکام دین نمانده است. با این حال، او وظیفه دارد در نخستین زمان ممکن، به آموختن دین، روی بیاورد و جهلش را بزداید. با این همه، او فقط تا زمانی که عذری مقبول نزد شارع مقدّس دارد، در عمل نکردن به تکلیف خویش یا انجام دادن نادرست آن، معذور خواهد بود. چنین فردی «جاهل قاصر» (و نه مقصّر) خوانده می‌شود و به دلیل بی‌تقصیر بودن و غیر اختیاری بودن جهلش، کیفر نمی‌شود. روایات اخیر ناظر به چنین فردی و چنین استثنایی هستند.

افزون بر این، روایات یاد شده می‌توانند جهل به موضوع را نیز در بر بگیرند. توضیح کوتاه، این که: فقیهان، میان جهل به حکم و جهل به موضوع، فرق نهاده‌اند. ما مکلّف به دانستن احکام هستیم و مثلاً لازم است حکم طهارت و نجاست اشیاء و حرمت و حلّیت خوراکی‌ها را بدانیم؛ ولی لزومی ندارد که تحقیق کنیم فلان چیز، نجس شده یا هنوز پاک مانده است، یا فلان گوسفند را قصّاب مسلمان به درستی ذبح کرده است یا نه. در این گونه موارد - که وضعیت موضوع حکم شرعی نامعلوم است -، فقیهان، برخی قواعد را از روایات استخراج کرده‌اند که دستۀ بزرگی از جاهلان را معذور می‌شمارد. نمونه‌های متعدّدی را می‌توان در: ازدواج با زنان مطلّقه، صید حیوان در حالت احرام، استفاده از آب برای شرب یا وضو و از این قبیل ارائه داد که تفصیل آنها در کتاب‌های فقهی آمده است.

الفَصلُ السّادِسُ: مُواجَهَةُ الجَاهِلِ

فصل ششم: رفتار با جاهل (ناآگاه)

168. الإمام عليّ علیه‌السلام - في وَصِيَّتِهِ لِزِيادِ بنِ النَّضِرِ حينَ أنفَذَهُ عَلیٰ مُقَدِّمَتِهِ إلیٰ صِفّينَ -: تَعَلَّم مِن عالِمِهِم، و عَلِّم جاهِلَهُم، وَ احلُم عَن سَفيهِهِم؛ فَإِنَّكَ إنَّما تُدرِكُ الخَيرَ بِالعِلمِ و كَفِّ الأَذی وَ الجَهلِ.

 

168. امام على علیه‌السلام - خطاب به زياد بن نضر، آن گاه كه او را پيشاپيش سپاه خود، به صفّين اعزام كرد -: از دانايشان دانش بياموز، به جاهلشان دانش بياموزان و با نابخردشان بردبارى كن؛ همانا خير را با دانش و پرهيز از آزار و از ناآگاهى، به دست می‌آورى.

 

169. عنه علیه‌السلام - في مَوعِظَتِهِ لِهَمّامٍ -: يا هَمّامُ، المُؤمِنُ هُوَ الكَيِّسُ الفَطِنُ... مُعَلِّمٌ لِلجاهِلِ.

 

169. امام على علیه‌السلام - در اندرز خود به همّام -: ‌اى همّام! مؤمن، زيرک و تيزهوش... و ياد دهنده به ناآگاه است.

 

170. الإمام الصادق علیه‌السلام: قَرَأتُ في كِتابِ عَلِيٍّ علیه‌السلام: إنَّ اللهَ لَم يَأخُذ عَلَى الجُهّالِ عَهداً بِطَلَبِ العِلمِ، حَتّیٰ أخَذَ عَلَى العُلَماءِ عَهداً بِبَذلِ العِلمِ لِلجُهّالِ؛ لِأَنَّ العِلمَ كانَ قَبلَ الجَهلِ.

 

170. امام صادق علیه‌السلام: در كتاب على علیه‌السلام خواندم كه خداوند از ناآگاهان، پيمان بر طلب علم نگرفت، مگر اين كه پيش‌تر، از دانايان، پيمان گرفت كه به ناآگاهان علم بخشند؛ زيرا علم، بر جهل، مقدّم بوده است.

 

171. عنه علیه‌السلام: الرِّجالُ أربَعَةٌ‌: رَجُلٌ يَعلَمُ و يَعلَمُ أنَّهُ يَعلَمُ فَذاكَ عالِمٌ فَتَعَلَّموا مِنهُ‌، و رَجُلٌ يَعلَمُ و لا يَعلَمُ أنَّهُ يَعلَمُ فَذاكَ نائِمٌ فَأَنبِهوهُ‌، و رَجُلٌ لا يَعلَمُ و يَعلَمُ أنَّهُ لا يَعلَمُ فَذاكَ جاهِلٌ فَعَلِّموهُ‌، و رَجُلٌ لا يَعلَمُ و لا يَعلَمُ أنَّهُ لا يَعلَمُ فَذاكَ أحمَقٌ فَاجتَنِبوهُ‌.

 

171. امام صادق علیه‌السلام: انسان‌ها چهار دسته‌ اند: شخصى كه مى‌داند و مى‌داند كه مى‌داند. او عالِم است. از او بياموزيد؛ شخصى كه مى‌داند و نمى‌داند كه مى‌داند. اين شخص، خواب است. بيدارش كنيد؛ شخصى كه نمى‌داند و مى‌داند كه نمى‌داند. او ناآگاه است. تعليمش دهيد؛ شخصى كه نمى‌داند و نمى‌داند كه نمى‌داند. او احمق است. از او دورى كنيد.

 

172. الإمام الكاظم علیه‌السلام - لِهِشامِ بنِ الحَكَمِ -: يا هِشامُ، تَعَلَّم مِنَ العِلمِ ما جَهِلتَ، و عَلِّمِ الجاهِلَ مِمّا عُلِّمتَ. عَظِّمِ العالِمَ لِعِلمِهِ و دَع مُنازَعَتَهُ، و صَغِّرِ الجاهِلَ لِجَهلِهِ، و لا تَطرُدهُ، و لٰكِن قَرِّبهُ و عَلِّمهُ.

 

172. امام كاظم علیه‌السلام - خطاب به هشام بن حكم -: ‌اى هشام! آنچه را نمى‌دانى، بياموز؛ از آنچه آموختى، به ناآگاه بياموز؛ عالم را براى علمش بزرگ شمار و با او بگومگو نکن، و ناآگاه را براى ناآگاهى‌اش كوچک شمار؛ امّا او را طرد مكن؛ بلكه او را به خود، نزديک ساز و آموزش ده.

 

173. عيسى علیه‌السلام: طوبیٰ لِمَن تَعَلَّمَ مِنَ العُلَماءِ ما جَهِلَ، و عَلَّمَ الجاهِلَ مِمّا عُلِّمَ. طوبیٰ لِمَن عَظَّمَ العُلَماءَ لِعِلمِهِم و تَرَكَ مُنازَعَتَهُم، و صَغَّرَ الجُهّالَ لِجَهلِهِم، و لا يَطرُدُهُم و لٰكِن يُقَرِّبُهُم وَ يُعَلِّمُهُم.

 

173. عيسى علیه‌السلام: خوشا به حال كسى كه آنچه را نمى‌داند، از دانايان بياموزد و آنچه را می‌داند، به ناآگاهان آموزش دهد! خوشا به حال كسى كه علما را به خاطر علمشان احترام نهد و از ستيزه کردن با آنان دست بردارد و ناآگاهان را به سبب ناآگاهي‌شان خُرد شمارد، اما آنان را طرد نكند، بلكه به خود نزديک كند و به آنان علم بياموزد.

 

174. الإمام الرضا علیه‌السلام - في كِتابِهِ إلی مُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ -: حَرَّمَ اللهُ عزّ و جلّ التَّعَرُّبَ بَعدَ الهِجرَةِ؛ لِلرُّجوعِ عَنِ الدّينِ، و تَركِ المُؤازَرَةِ لِلأَنبِياءِ وَ الحُجَجِ:، و ما في ذٰلِكَ مِنَ الفَسادِ و إبطالِ حَقِّ كُلِّ ذي حَقٍّ - لا لِعِلَّةِ سُكنَى البَدوِ؛ و لِذٰلِكَ لَو عَرَفَ الرَّجُلُ الدّينَ كامِلاً لَم يَجُز لَهُ مُساكَنَةُ أهلِ الجَهلِ -، وَ الخَوفِ عَلَيهِ؛ لِأَنَّهُ لا يُؤمَنُ أن يَقَعَ مِنهُ تَركُ العِلمِ وَ الدُّخولُ مَعَ أهلِ الجَهلِ وَ التَّمادي في ذٰلِكَ.

 

174. امام رضا علیه‌السلام - در نامۀ خود به محمّد بن سنان -: خداوند عزّ و جلّ تعرّب (باديه‌نشينى) پس از هجرت را حرام كرد تا كسى از دين بر نگردد و از كمک كردن به پيامبران و پيشوايان، رها نشود و [نيز] براى آن كه اين، سبب تباهى و از ميان رفتن حقوق صاحبان حق است، نه از آن رو كه باديه‌نشينى، نارواست؛ بلکه بدين جهت که اگر كسى دين را به كمال بشناسد، روا نيست كه در ميان ناآگاهان، سُكنا گزيند. دليل اين نگرانى، آن است كه او مصون از آن نيست كه دانش را رها كند و در جرگۀ ناآگاهان قرار گيرد و در اين راه، پيش رود.

المبحث الثاني: الجَهلُ المُضادُّ لِلعَقلِ

مبحث دوم: جهل در مقابل عقل

الفَصلُ الأَوَّل: تَبیینُ الجَهالَةِ

فصل یکم: تبیین جهل (نابخردی)

۱ / ۱: الجَهالَةُ و عَلائِمُها

۱ / ۱: جهل (نابخردی) و نشانه‌های آن

175. الإمام عليّ علیه‌السلام: الرُّكونُ إلَى الدُّنيا مَعَ ما تُعايِنُ مِنها جَهلٌ.

 

175. امام على علیه‌السلام: دل بستن به دنيا، با وجود آن همه [دگرگونی‌هایی] كه از آن می‌بينى، نابخردى است.

 

176. عنه علیه‌السلام: طاعَةُ الجَهولِ تَدُلُّ عَلَى الجَهلِ.

 

176. امام على علیه‌السلام: فرمان بردن از نادان، نشانگر نابخردى است.

 

177. عنه علیه‌السلام: طاعَةُ الجَهولِ و كَثرَةُ الفُضولِ تَدُلّانِ عَلَى الجَهلِ.

 

177. امام على علیه‌السلام: پيروى از نادان و زياده‌گویی فراوان، بر نابخردى دلالت دارد.

 

178. عنه علیه‌السلام: مَن قَعَدَ بِهِ العَقلُ قامَ بِهِ الجَهلُ.

 

178. امام على علیه‌السلام: هر كه را خردورزى بنشاند، نابخردى، او را بر می‌خيزاند.

 

179. عنه علیه‌السلام: إنَّ الزُّهدَ فِي الجَهلِ بِقَدرِ الرَّغبَةِ فِي العَقلِ.

 

179. امام على علیه‌السلام: به اندازۀ رغبت به خردورزی، بى‌رغبتى به نابخردى حاصل می‌شود.

 

180. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يُنكِرَ عَلَى النّاسِ ما يَأتي مِثلَهُ.

 

180. امام على علیه‌السلام: در نابخردى شخص، همين بس كه كارى را كه خود انجام می‌دهد، براى مردم، زشت شمارد.

 

181. الإمام عليّ علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَرتَكِبَ ما نُهِيَ عَنهُ.

 

181. امام على علیه‌السلام: براى نابخردى آدمى، همين بس كه آنچه را از آن نهى شده، انجام دهد.

 

182. عنه علیه‌السلام: لا تَرُدَّ عَلَى النّاسِ كُلَّ ما حَدَّثوكَ بِهِ، فَكَفیٰ بِذٰلِكَ جَهلاً.

 

182. امام على علیه‌السلام: همۀ آنچه را مردم به تو گفتند، انكار منما كه براى نابخردى، همين بس است.

 

183. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَرضیٰ عَن نَفسِهِ.

 

183. امام على علیه‌السلام: براى نابخردى آدمى، همين بس كه از خود، راضى باشد.

 

184. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَضحَكَ مِن غَيرِ عَجَبٍ.

 

184. امام على علیه‌السلام: در نابخردى انسان، همين بس كه بدون شگفتی بخندد.

 

185. عنه علیه‌السلام: إنَّ مِنَ الجَهلِ النَّومَ مِن غَيرِ سَهَرٍ.

 

185. امام على علیه‌السلام: از نشانه‌هاى نابخردى، خواب بدون شب‌زنده‌دارى است.

 

186. عنه علیه‌السلام: رَغبَتُكَ فِي المُستَحيلِ جَهلٌ.

 

186. امام على علیه‌السلام: آرزوى مُحال داشتن، از نابخردى است.

 

187. عنه علیه‌السلام: وُقوعُكَ في ما لا يَعنيكَ جَهلٌ مُضِلٌّ.

 

187. امام علی علیه‌السلام: پرداختنت به کار بیهوده، بی‌خِردی و موجب گم‌راهی است.

 

188. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ في ثَلاثٍ: في تَبَدُّلِ الإِخوانِ، وَ المُنابَذَةِ بِغَيرِ بَيانٍ، وَ التَّجَسُّسِ عَمّا لا يَعني.

 

188. امام علی علیه‌السلام: نابخردی، در سه چیز است: در عوض کردن دوستان، مخالفت کردن بدون دلیل و برهان، و تجسّس در بارۀ چیزهای بیهوده.

 

189. الإمام الحسن علیه‌السلام - في خُطبَةٍ لَهُ -: أيُّهَا النّاسُ، أنَا اُخبِرُكُم عَن أخٍ لي كانَ مِن أعظَمِ النّاسِ في عَيني... كانَ خارِجاً مِن سُلطانِ الجَهالَةِ، فَلا يَمُدُّ يَدَهُ إلّا عَلیٰ ثِقَةٍ لِمَنفَعَةٍ.

 

189. امام حسن علیه‌السلام - در یکی از سخنرانی‌های خود -: به شما خبر می‌دهم از برادرى كه بزرگ‌ترينِ مردمان در چشم من بود.… او از سيطرۀ نادانى رهيده بود. پس دست به کاری نمی‌زد، مگر بعد از کسب اطمینان از مفید بودن آن.

 

190. الإمام الحسين علیه‌السلام: مِن عَلاماتِ أسبابِ الجَهلِ المُماراةُ لِغَيرِ أهلِ الكُفرِ.

 

190. امام حسین علیه‌السلام: از نشانه‌هاى اسباب نابخردى، جَدَل کردن با غیر کافران است.

 

191. الإمام الصادق علیه‌السلام: الجَهلُ في ثَلاثٍ: الكِبرِ، و شِدَّةِ المِراءِ، وَ الجَهلِ بِاللهِ، فَاُولٰئِكَ هُمُ الخاسِرونَ.

 

191. امام صادق علیه‌السلام: نابخردى، در سه چیز است: خودبزرگ‌بینی، جَدَل بسیار و نشناختن خداوند. اینان، همان زیانکاران اند.

 

192. عنه علیه‌السلام: إنَّ مِنَ الجَهلِ الضِّحكَ مِن غَيرِ عَجَبٍ.

 

192. امام صادق علیه‌السلام: از نشانه‌هاى نابخردى، خندۀ بدون شگفتى است.

 

193. الإمام الكاظم علیه‌السلام: كَفیٰ بِكَ جَهلاً أن تَركَبَ ما نُهيتَ عَنهُ.

 

193. امام كاظم علیه‌السلام: براى نابخردى‌ات همين بس كه آنچه را از آن نهى شده‌ای، انجام دهی.

 

194. عيسى علیه‌السلام - لِلحَوارِيّينَ -: اِعلَموا أنَّ فيكُم خَصلَتَينِ مِنَ الجَهلِ: الضِّحكَ مِن غَيرِ عَجَبٍ، وَ الصُّبحَةَ مِن غَيرِ سَهَرٍ.

 

194. عيسى علیه‌السلام - خطاب به حواريان -: بدانيد در شما دو نشانه از نابخردى است: خنديدن بدون شگفت زدگى و خواب صبحگاهان، بدون شب‌زنده‌دارى.

 

195. لقمان علیه‌السلام: كَفیٰ بِكَ جَهلاً أن تَنهیٰ عَمّا تَركَبُ، وَ كَفیٰ بِكَ عَقلاً أن يَسلَمَ النّاسُ مِن شَرِّكَ.

 

195. لقمان علیه‌السلام: براى ناآگاهى‌ات، همين بس كه ديگران را از آنچه خود انجام می‌دهى، نهى كنى و براى خردمندى‌ات، همين بس كه مردم از بدى تو در امان باشند.

 

196. مصباح الشريعة - فيما نَسَبَهُ إلَى الإِمامِ الصّادِقِ علیه‌السلام -: الجَهلُ صورَةٌ رُكِّبَت في بَني آدَمَ، إقبالُها ظُلمَةٌ و إدبارُها نورٌ، وَ العَبدُ مُتَقَلِّبٌ مَعَها كَتَقَلُّبِ الظِّلِّ مَعَ الشَّمسِ، أَ لا تَریٰ إلَى الإِنسانِ تارَةً تَجِدُهُ جاهِلاً بِخِصالِ نَفسِهِ حامِداً لَها، عارِفاً بِعَيبِها في غَيرِهِ ساخِطاً لَها! وَ تارَةً تَجِدُهُ عالِماً بِطِباعِهِ ساخِطاً لَها، حامِداً لَها في غَيرِهِ! فَهُوَ مِنهُ مُتَقَلِّبٌ بَينَ العِصمَةِ وَ الخِذلانِ؛ فَإِن قابَلَتهُ العِصمَةُ أصابَ، و إن قابَلَهُ الخِذلانُ أخطَأَ.

و مِفتاحُ الجَهلِ الرِّضا وَ الاِعتِقادُ بِهِ، و مِفتاحُ العِلمِ الاِستِبدالُ مَعَ إصابَةِ
مُوافَقَةِ التَّوفيقِ. و أَدنیٰ صِفَةِ الجاهِلِ دَعواهُ العِلمَ بِلَا استِحقاقٍ، و أوسَطُهُ الجَهلُ بِالجَهلِ، و أَقصاهُ جُحودُهُ. و لَيسَ شَيءٌ إثباتُهُ حَقيقَةُ نَفيِهِ إلَا الجَهلُ وَ الدُّنيا وَ الحِرصُ، فَالكُلُّ مِنهُم كَواحِدٍ، وَ الواحِدُ مِنهُم كَالكُلِّ.

196. مصباح الشریعة - در آنچه به امام صادق علیه‌السلام نسبت داده است -: نابخردی، آمیزه‌ای است كه در فرزندان آدم نهاده شده است. روى آوردن آن، تاريكى است و بازگشتش روشنى. انسان با این آمیزه همیشه همراه است، مانند سايه با خورشيد. آيا انسان را نمى‌بينى كه گاه به خصلت‌هاى خود، ناآگاه است و خود را می‌ستاید، با آن كه همان را در ديگران عیب می‌شمارد و آن را دشمن می‌دارد، و گاه او را می‌بينى كه سرشتى را در خود می‌شناسد و آن را دشمن می‌دارد و همان را در ديگران می‌ستايد!؟ پس اين انسان، ميان پارسایی و پَستی، در حركت است. اگر به پارسایی روى آورد، به مقصد [سعادت] می‌رسد و اگر به پَستی روى آورد، راه را به خطا می‌رود.

كليد نادانى، خودپسندی و خودباوری است و كليد دانایی، دگرگون کردن این خصلت است، به شرط همراهى توفيق. كم‌ترين خصلت نابخرد، ادّعاى دانایی است بی ‌آن که شایستۀ آن باشد و مرتبۀ بعد از آن، ناآگاهى او به جهل خويش است و بدتر از همه، انكار جهل خویش است. هيچ چيز نيست كه اثبات آن در حقيقت، نفى آن باشد، جز نادانى، دنيا [پرستی] و آزمندی. و همۀ آنها مانند يكى است و يكى از آنها، مانند همه است (همه هیچ اند و هیچ، بی‌ارزش).

۱ / ۲: الجُهّال و خَصائصُهُم

۱ / ۲: جاهلان (نابخردان) و ویژگی‌های آنان

الكتاب

قرآن

(وَ إذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ إنَّ ٱللهَ يَاْمُرُكُمْ أن تَذْبَحُواْ بَقَرَةً قَالُواْ أتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أعُوذُ بِاللهِ أنْ أكُونَ مِنَ الْجاهِلين‌).

(و آن گاه كه موسى به قومش گفت: «خدا به شما دستور می‌دهد كه ماده گاوى را سر ببريد»، آنان گفتند: آيا ما را به ريشخند می‌گيرى؟ گفت: «به خدا پناه می‌برم [از اين] كه از نابخردان باشم»).

(وَ جَـٰاوَزْنَا بِـبَنِى إِسْرَاءِيلَ ٱلْبَحْرَ فَأَتَوْاْ عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَّهُمْ قَالُواْ يَـمُوسَى ٱجْعَل لَّنَا إِلَـٰها كَمَا لَهُمْ ءَالِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ).

(و بنى اسرائيل را از دريا گذرانديم. پس به گروهى رسيدند كه بر [پرستش] بت‌هايى كه داشتند، روى آورده و گرد آمده بودند. گفتند:‌اى موسى! همان گونه كه آنها معبودهايى دارند، تو نيز براى ما معبودى قرار ده! گفت: حقّا كه شما گروهى هستيد كه نابخردى مى‌كنيد).

(و یـٰقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَیهِ مَالاً إِنْ أَجْرِىَ إِلَّا عَلَى ٱللهِ وَ مَا أَنَا بِطَارِدِ ٱلَّذِیـنَ ءَامَنُوا إِنَّهُم مُّـلَاقُوا رَبِّهِمْ وَ لَـٰكِنِّى أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ).

(و‌اى قوم من! بر اين [رسالت]، مالی از شما درخواست نمى‌کنم. مُزد من جز بر عهدۀ خدا نيست و کسانى را که ايمان آورده‌اند، نمی‌رانم. بی ‌گمان، آنان پروردگارشان را ديدار خواهند کرد؛ ولى شما را قومى مى‌بينم که نابخردى مى‌کنيد).

(قَالَ يَـٰنُوحُ إنَّهُ لَيْسَ مِنْ أهْلِكَ إنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَـٰـلِحٍ فَلَا تَسْـٔلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إنِّى أعِظُكَ أن تَكُونَ مِنَ ٱلْجَـٰهِلِينَ).

(فرمود: ‌اى نوح! او در حقيقت، از خانوادۀ تو نيست. او كردارى ناشايست است. پس چيزى را كه بِدان علم ندارى، از من مخواه. من به تو اندرز می‌دهم كه مبادا از نابخردان باشى).

(قَالَ رَبِّ ٱلسِّجْنُ أحَبُّ إلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنِى إلَيْهِ وَ إلّا تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أصْبُ إلَيْهِنَّ وَ أكُن مِّنَ ٱلْجَـٰهِلِينَ).

(گفت: پروردگارا! زندان را از آنچه آنان مرا به آن می‌خوانند، دوست‌تر می‌دارم و اگر مكر آنان را از من نگردانى، به آنان متمايل می‌شوم و از نابخردان خواهم بود).

(أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ ٱلرِّجَالَ شَهْوَةً مِّن دُونِ ٱلنِّسَاءِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ).

(آيا شما با مردها به جاى زنان به شهوت مى‌آميزيد؟! بلكه شما گروهى هستيد كه جهالت مى‌ورزيد).

(قُلْ أَفَغَيْرَ ٱللهِ تَاْمُرُونِّى أَعْبُدُ أَيُّهَا ٱلْجَـٰهِلُونَ).

(بگو: ‌اى نابخردان! آيا مرا دستور می‌دهيد كه جز خدا را بپرستم؟).

(وَ اذْكُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِن بَينْ‌ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلَّا تَعْبُدُواْ إِلَّا اللهُ إِنىّ‌ أَخَافُ عَلَيْكمُ‌ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ*قَالُواْ أَ جِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ ءَالهَِتِنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِين* قَالَ إِنَّمَا ٱلْعِلْمُ عِندَ ٱللهِ وَ أُبَلِّغُكُم مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لَـٰكِنِّى أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ).

([سرگذشت هود] برادر قوم عاد را ياد كن، آن زمان كه قومش را در سرزمين «احقاف» بيم داد، در حالى كه پيامبران بسيارى قبل از او در گذشته‌هاى دور و نزديک آمده بودند كه: جز خداى يگانه را نپرستيد [و] من بر شما از عذاب روزى بزرگ مى‌ترسم * آنها گفتند: آيا آمده‌اى كه ما را [با دروغ‌هايت] از معبودانمان باز گردانى؟! اگر راست مى‌گويى، عذابى را كه به ما وعده مى‌دهى، بياور * گفت: علم [آن]، تنها نزد خداست. من آنچه را به آن فرستاده شده‌ام، به شما مى‌رسانم؛ ولى شما را قومى مى‌بينيم كه پيوسته در نابخردى هستيد).

راجع: البقرة: ۱7۰ ـ ۱7۱، المائدة: ۵۸، الحشر: ۱۴.

ر.ک: بقرة: آیۀ ۱۷۰ ـ ۱۷۱، مائده: آیۀ ۵۸، حشر: آیۀ ۱۴.

الحدیث

حدیث

197. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: الدُّنيا دارُ مَن لا دارَ لَهُ، و مالُ مَن لا مالَ لَهُ، و لَها يَجمَعُ مَن لا عَقلَ لَهُ، و شَهَواتِها يَطلُبُ مَن لا فَهمَ لَهُ، و عَلَيها يُعادي مَن لا عِلمَ لَهُ، و عَلَيها يَحسُدُ مَن لا فِقهَ لَهُ، و لَها يَسعَىٰ مَن لا يَقينَ لَهُ.

 

197. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: دنيا سراىِ كسى است كه سرايى ندارد و مالِ كسى است كه مالى ندارد. كسى براى دنيا جمع می‌كند كه خِرَد ندارد و کسی در پی خواسته‌های دنیوی می‌رود که فهم ندارد، و كسى بر سر آن به دشمنى بر می‌خيزد كه از شناخت، بى‌بهره است و كسى به خاطر آن حسادت می‌ورزد كه دانایی ندارد و كسى براى آن تلاش می‌كند كه [به آخرت] يقين ندارد.

 

198. عنه‌ صلی الله علیه و آله: أطِع رَبَّكَ تُسَمّیٰ عاقِلاً، و لا تَعصِهِ تُسَمّیٰ جاهِلاً.

 

198. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: پروردگارت را اطاعت كن تا خردمند ناميده شوى، و او را نافرمانى مكن كه نابخرد ناميده می‌شوى.

 

199. عنه صلی الله علیه و آله: إنَّ الجاهِلَ مَن عَصَى اللهَ و إن كانَ جَميلَ المَنظَرِ عَظيمَ الخَطَرِ.

 

199. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: نابخرد، كسى است كه خدا را نافرمانى كند، هر چند خوش‌سيما و بلندپايه باشد.

 

200. عنه صلی الله علیه و آله - لِمَن سَأَلَهُ عَن أعلامِ الجاهِلِ -: إن صَحِبتَهُ عَنّاكَ، وَ إنِ اعتَزَلتَهُ شَتَمَكَ، و إن أعطاكَ مَنَّ عَلَيكَ، و إن أعطَيتَهُ كَفَرَكَ، و إن أسرَرتَ إلَيهِ خانَكَ، و إن أسَرَّ إلَيكَ اتَّهَمَكَ، و إنِ استَغنیٰ بَطِرَ و كانَ فَظّاً غَليظاً، و إِنِ افتَقَرَ جَحَدَ نِعمَةَ اللهِ و لَم يَتَحَرَّج، و إن فَرِحَ أسرَفَ وَ طَغیٰ، و إن حَزِنَ أيِسَ، و إن ضَحِكَ فَهَقَ، و إن بَكیٰ خارَ، يَقَعُ فِي الأَبرارِ، و لا يُحِبُّ اللهَ و لا يُراقِبُهُ، و لا يَستَحيي مِنَ اللهِ و لا يَذكُرُهُ، و إن أرضَيتَهُ مَدَحَكَ و قالَ فيكَ مِنَ الحَسَنَةِ ما لَيسَ فيكَ، و إن سَخِطَ عَلَيكَ ذَهَبَت مِدحَتُهُ و وَقَعَ مِنَ السّوءِ ما لَيسَ فيكَ؛ فَهٰذا مَجرَى الجاهِلِ.

 

200. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله - در پاسخ كسى كه از خُلق و خوى نابخرد پرسيده بود -: اگر با او هم‌نشين شوى، تو را خسته می‌كند و اگر از او كناره‌گيرى كنى، تو را دشنام می‌دهد، و اگر چيزى به تو ببخشد، منّت می‌گذارد و اگر چيزى را به او ببخشى، ناسپاسى می‌كند و اگر رازى در اختيارش بگذارى، خيانت می‌كند و اگر رازى در اختيار تو نهد، تو را [به افشاى آن] متّهم می‌سازد، و اگر بى‌نياز شود، سرمستی می‌كند و سرسخت و خشن می‌شود و اگر تنگ‌دست شود، بى‌پروا نعمت‌هاى خدا را انكار می‌كند، و اگر شاد باشد، زياده‌روى و طغيان می‌کند و اگر غمين باشد، نااميد می‌گردد، اگر بخندد، قهقهه می‌زند و اگر گريه كند، در هم شكسته می‌شود. از نیکان، بدگویی می‌كند و خدا را دوست نمى‌دارد و در رفتارش مراقب او نیست. از خداوند، حيا نمی‌كند و به ياد او نیست و اگر او را خشنود كنى، تو را می‌ستايد و آنچه از خوبى‌ها در تو نيست، به تو نسبت می‌دهد و اگر ناراضى گردد، ستايش نمی‌كند و آنچه از بدى در تو نيست، به تو نسبت می‌دهد. اين، روش نابخرد است.

 

201. عنه صلی الله علیه و آله: صِفَةُ الجاهِلِ: أن يَظلِمَ مَن خالَطَهُ، و يَتَعَدّیٰ عَلیٰ مَن هُوَ دونَهُ، و يَتَطاوَلَ عَلیٰ مَن هُوَ فَوقَهُ، كَلامُهُ بِغَيرِ تَدَبُّرٍ، إن تَكَلَّمَ أثِمَ، و إن سَكَتَ سَها، و إن عَرَضَت لَهُ فِتنَةٌ سارَعَ إلَيها فَأَردَتهُ، و إن رَأیٰ فَضيلَةً أعرَضَ و أبطَأَ عَنها، لا يَخافُ ذُنوبَهُ القَديمَةَ، و لا يَرتَدِعُ فيما بَقِيَ مِن عُمُرِهِ مِنَ الذُّنوبِ، يَتَوانیٰ عَنِ البِرِّ وَ يُبطِئُ عَنهُ، غَيرُ مُكتَرِثٍ لِما فاتَهُ مِن ذٰلِكَ أو ضَيَّعَهُ؛ فَتِلكَ عَشرُ خِصالٍ مِن صِفَةِ الجاهِلِ الَّذي حُرِمَ العَقلَ.

 

201. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: ويژگى نابخرد، آن است كه بر كسى كه با او رفت و آمد دارد، ستم می‌كند و بر زيردستان، تجاوز روا می‌دارد و در برابر بالادستان، گردنكشى می‌كند. سخن او بدون انديشه است. اگر سخن بگويد، گناه می‌كند و اگر خاموش باشد، غفلت می‌ورزد و اگر فتنه‌ای برايش پيش آيد، به سويش می‌شتابد و به دست آن هلاک می‌شود، و اگر فضيلتى را ببيند، از آن رو می‌گرداند و كُند می‌شود. از گناهان گذشته‌اش هراس ندارد و در باقى ماندۀ عمر، از گناهان دست نمی‌كشد. در كار نيک سُستى می‌كند و کاهلی می‌نماید و باکی ندارد که آن را انجام ندهد یا آن را تباه گرداند. اينها ده خصلت از ويژگى‌هاى نابخرد است كه از نعمت خرد، محروم است.

 

202. عنه صلی الله علیه و آله: سِتُّ خِصالٍ تُعرَفُ فِي الجاهِلِ: الغَضَبُ مِن غَيرِ شَرٍّ، وَ الكَلامُ في غَيرِ نَفعٍ، وَ العَطِيَّةُ في غَيرِ مَوضِعِها، و إفشاءُ السِّرِّ، وَ الثِّقَةُ بِكُلِّ أحَدٍ، و أن لا يَعرِفَ عَدُوَّهُ مِن صَديقِهِ.

 

202. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: شش خصلت در نابخرد يافت می‌شود: خشم بدون [زمينۀ] بدى، سخنِ بيهوده، بخشش در غير جايگاهش، آشكار ساختن راز، اعتماد به هر كس، و [این که] دوستش را از دشمنش باز نمی‌شناسد.

 

203. عنه صلی الله علیه و آله: إنَّ الجاهِلَ لا يَكشِفُ إلّا عَن سَوأَةٍ و إن كانَ حَصيفاً ظَريفاً عِندَ النّاسِ.

 

203. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: نابخرد، تنها بدى‌ها را آشكار می‌كند، گرچه در ميان مردمان، دورانديش و خوش‌محضر به شمار آید.

 

204. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا يَجتَرِئُ عَلَى اللّهِ إلّا جاهِلٌ شَقِيٌّ.

 

204. امام على علیه‌السلام: بر خداوند جرئت نمی‌كند، مگر نابخرد بدبخت.

 

205. نهج البلاغة عن الإمام عليّ علیه‌السلام: أنَّهُ قيلَ لَهُ: صِف لَنَا العاقِلَ، فَقالَ علیه‌السلام: هُوَ الَّذي يَضَعُ الشَّيءَ مَواضِعَهُ. فَقيلَ: فَصِف لَنَا الجاهِلَ، فَقالَ: قَد فَعَلتُ.

 

205. نهج البلاغة: به امير مؤمنان گفته شد كه: خردمند را براى ما وصف كن. فرمود: «خردمند، كسى است كه هر چيز را بر جاى خود نهد». گفته شد: نابخرد را براى ما وصف كن. فرمود: «وصف كردم».

 

206. الإمام عليّ علیه‌السلام: العاقِلُ مَن وَضَعَ الأَشياءَ مَواضِعَها، وَ الجاهِلُ ضِدُّ ذٰلِكَ.

 

206. امام على علیه‌السلام: خردمند، آن است كه هر چيز را بر جاى خود نهد و نابخرد، بر خلاف اين است.

 

207. عنه علیه‌السلام: العاقِلُ عَدُوُّ لَذَّتِهِ، الجاهِلُ عَبدُ شَهوَتِهِ.

 

207. امام على علیه‌السلام: خردمند، دشمن لذّت خويش است و نابخرد، بندۀ هوس‌های خويش.

 

208. عنه علیه‌السلام: لا عَقلَ لِمَن يَتَجاوَزُ حَدَّهُ وَ قَدرَهُ.

 

208. امام على علیه‌السلام: آن كه از مرز و اندازۀ خويش بگذرد، خردمند نيست.

 

209. عنه علیه‌السلام: مِن طَبائِعِ الجُهّالِ التَّسَرُّعُ إلَى الغَضَبِ في كُلِّ حالٍ.

 

209. امام على علیه‌السلام: از خوى مردمان نابخرد، اين است كه در هر حالى زود خشم می‌گيرند.

 

210. عنه علیه‌السلام: إنَّ قُلوبَ الجُهّالِ تَستَفِزُّهَا الأَطماعُ، و تَرتَهِنُهَا المُنیٰ، و تَستَعلِقُهَا الخَدائِعُ.

 

210. امام على علیه‌السلام: دل‌هاى نابخردان را طمع‌ها بر می‌انگيزند و آرزوها گروگان می‌گيرند و فريب‌ها به دام می‌اندازند.

 

211. عنه علیه‌السلام - مِن كِتابِهِ إلیٰ عَوسَجَةَ بنِ شَدّادٍ -: أمّا بَعدُ، فَإِنَّ جُهّالَ العِبادِ تُستَفَزُّ قُلوبُهُم بِالأَطماعِ، حَتّیٰ تَستَعلِقَ الخَدائِعَ، فَتَرينَ بِالمُنیٰ.

 

211. امام علی علیه‌السلام - در نامۀ خود به عوسَجَة بن شدّاد -: امّا بعد، بندگان نابخرد، دل‌هایشان به طمع از جا کنده می‌شود تا این که به دام نیرنگ می‌افتند و سپس در آرزو گرفتار می‌شوند.

 

212. عنه علیه‌السلام: أيُّهَا النّاسُ، اِعلَموا أنَّهُ لَيسَ بِعاقِلٍ مَنِ انزَعَجَ مِن قَولِ الزّورِ فيهِ، و لا بِحَكيمٍ مَن رَضِيَ بِثَناءِ الجاهِلِ عَلَيهِ. النّاسُ أبناءُ ما يُحسِنونَ، و قَدرُ كُلِّ امرِئٍ ما يُحسِنُ، فَتَكَلَّموا فِي العِلمِ تَبَیَّنْ أقدارُكُم.

 

212. امام على علیه‌السلام: اى مردم! بدانيد كه به راستى، خردمند نيست آن كه از سخن ناروا در باره‌اش ناراحت گردد، و حكيم نيست، كسى كه از ستايش نادان خشنود گردد. مردم، فرزند چيزى هستند كه می‌دانند و منزلت هر شخص به اندازۀ دانش اوست. پس در [حوزۀ علم و] دانش سخن گوييد تا منزلَتتان آشكار گردد.

 

213. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالعالِمِ جَهلاً أن يُنافِيَ عِلمَهُ عَمَلُهُ.

 

213. امام على علیه‌السلام: در نابخردى دانشمند، همين بس كه كردارش با دانشش منافات داشته باشد.

 

214. الإمام الصادق علیه‌السلام: إنَّ في كتابِ عَلِيٍّ صَلَواتُ اللهِ عَلَيهِ: إنَّما مَثَلُ الدُّنيا كَمَثَلِ الحَيَّةِ؛ ما أليَنَ مَسَّها و في جَوفِهَا السَّمُّ النّاقِعُ، يَحذَرُهَا الرَّجُلُ العاقِلُ، و يَهوي إلَيهَا الصَّبِيُّ الجاهِلُ.

 

214. امام صادق علیه‌السلام: در کتاب علی - که درودهای خدا بر او باد - چنین آمده است: حكايت دنيا، در حقيقت، حكايت مار است كه پوستى بس نرم دارد؛ امّا در درونش زَهر كُشنده است. آدم خردمند، از آن پرهيز می‌كند؛ امّا كودک بی‌خبر، دست به سويش دراز می‌نمايد.

 

215. الإمام عليّ علیه‌السلام - في وَصفِ المُقَصِّرينَ -: يُبادِرُ مِنَ الدُّنيا إلیٰ ما يَفنیٰ، و يَدَعُ جاهِلاً ما يَبقیٰ.

 

215. امام علی علیه‌السلام - در توصیف مقصّران -: به سوی چیزی از دنیا می‌شتابد که فانی است و چیزی را نابخردانه فرو می‌نهد که باقی است.

 

216. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ لا يَرعَوي.

 

216. امام على علیه‌السلام: نابخرد، پشيمان نمی‌شود و از كار زشت، دست نمی‌كشد.

 

217. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ مَنِ انخَدَعَ لِهَواهُ و غُرورِهِ.

 

217. امام على علیه‌السلام: نابخرد، كسى است كه فريفتۀ هواى نفس و فريب آن شود.

 

218. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ مَن خَدَعَتهُ المَطالِبُ.

 

218. امام على علیه‌السلام: نابخرد، كسى است كه خواسته‌ها او را فريب می‌دهند.

 

219. عنه علیه‌السلام: إنَّمَا الجاهِلُ مَنِ استَعبَدَتهُ المَطالِبُ.

 

219. امام على علیه‌السلام: نابخرد، در حقيقت، كسى است كه خواهش‌ها او را بردۀ خود كرده باشند.

 

220. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ مَن أطاعَ هَواهُ في مَعصِيَةِ رَبِّهِ.

 

220. امام على علیه‌السلام: نابخرد، كسى است كه در معصيت پروردگارش از هواى نفس فرمان برد.

 

221. عنه علیه‌السلام: غُرورُ الجاهِلِ بِمُحالاتِ الباطِلِ.

 

221. امام على علیه‌السلام: نابخرد، فريفتۀ كارهاى به دست نيامدنى و بيهوده گردد.

 

222. عنه علیه‌السلام: العاقِلُ يَعتَمِدُ عَلیٰ عَمَلِهِ، الجاهِلُ يَعتَمِدُ عَلیٰ أمَلِهِ.

 

222. امام على علیه‌السلام: خردمند، به عمل خويش تكيه می‌كند. نابخرد، به آرزوى خويش تكيه می‌نمايد.

 

223. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ يَعتَمِدُ عَلیٰ أمَلِهِ، و يُقَصِّرُ في عَمَلِهِ.

 

223. امام على علیه‌السلام: نابخرد، به آرزويش تكيه می‌كند و در عملش كوتاهى می‌ورزد.

 

224. عنه علیه‌السلام: طَلَبُ المَراتِبِ وَ الدَّرَجاتِ بِغَيرِ عَمَلٍ جَهلٌ.

 

224. امام على علیه‌السلام: جستجوى رتبه و مقام، بدون كار و تلاش، نابخردى است.

 

225. عنه علیه‌السلام: رَغبَةُ العاقِلِ فِي الحِكمَةِ، و هِمَّةُ الجاهِلِ فِي الحَماقَةِ.

 

225. امام على علیه‌السلام: ميلِ خردمند، به حكمت است و همتِ نابخرد، در کار حماقت.

 

226. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ يَميلُ إلیٰ شِكلِهِ.

 

226. امام على علیه‌السلام: نابخرد، به همتاى خود، گرايش دارد.

 

227. عنه علیه‌السلام: العاقِلُ يَطلُبُ الكَمالَ، الجاهِلُ يَطلُبُ المالَ.

 

227. امام على علیه‌السلام: خردمند، در جستجوى كمال است و نابخرد، در جستجوى ثروت.

 

228. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ يَستَوحِشُ مِمّا يَأنَسُ بِهِ الحَكيمُ.

 

228. امام على علیه‌السلام: آنچه خردمند بِدان اُنس می‌گيرد، نابخرد از آن می‌رمد.

 

229. عنه علیه‌السلام: لِسانُ الجاهِلِ مِفتاحُ حَتفِهِ.

 

229. امام على علیه‌السلام: زبان نابخرد، كليد مرگ اوست.

 

230. عنه علیه‌السلام: لِسانُ الجَهلِ الخُرقُ.

 

230. امام على علیه‌السلام: خشونت، زبان نابخردى است.

 

231. عنه علیه‌السلام: اللِّسانُ مِعيارٌ أطاشَهُ الجَهلُ، و أَرجَحَهُ العَقلُ.

 

231. امام على علیه‌السلام: زبان، ترازويى است كه كفّۀ آن را نابخردى، سبک و خردمندى، سنگين می‌کند.

 

232. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ مَنِ استَغَشَّ النَّصيحَ.

 

232. امام على علیه‌السلام: نابخرد، كسى است كه خيرخواه [خویش] را نیرنگباز بشمارد.

 

233. عنه علیه‌السلام: قَد جَهِلَ مَنِ استَنصَحَ أَعداءَهُ.

 

233. امام على علیه‌السلام: نابخرد است آن كه از دشمنانش خيرخواهى طلبد.

 

234. عنه علیه‌السلام: زُهدُكَ في راغِبٍ فيكَ نُقصانُ عَقلٍ، و رَغبَتُكَ في زاهِدٍ فيكَ ذُلُّ نَفسٍ.

 

234. امام على علیه‌السلام: بى‌رغبتى تو به كسى كه به تو راغب است، كم‌عقلی است، و رغبت تو به كسى كه به تو بى‌رغبت است، [مايۀ] خوارى نفس است.

 

235. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: الجاهِلُ يَذُمُّ الدُّنيا و لا يَسخو بِإِخراجِ أقَلِّها، يَمدَحُ الجودَ و يَبخَلُ بِالبَذلِ، يَتَمَنَّى التَّوبَةَ بِطولِ الأَمَلِ، و لا يُعَجِّلُها لِخَوفِ حُلولِ الأَجَلِ، يَرجو ثَوابَ عَمَلٍ لَم يَعمَل بِهِ، و يَفِرُّ مِنَ النّاسِ لِيُطلَبَ، و يُخفي شَخصَهُ لِيَشتَهِرَ، و يَذُمُّ نَفسَهُ لِيُمدَحَ، و يَنهیٰ عَن مَدحِهِ و هُوَ يُحِبُّ أن لا يُنتَهیٰ مِنَ الثَّناءِ عَلَيهِ.

 

235. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: نابخرد، دنيا را مذمّت می‌كند؛ امّا به بخشيدن كمترين مقدارش تن نمى‌دهد؛ جود را می‌ستايد و از بخشش، بخل می‌ورزد؛ با آرزوهاى طولانى در آرزوى توبه است و توبه را از ترس آمدن مرگ، جلو نمى‌اندازد؛ به اميد پاداشِ كارى است كه انجام نداده است؛ از مردم فرار می‌كند تا طلبش كنند و خود را پنهان می‌دارد تا مشهور گردد؛ خود را سرزنش می‌كند تا مدحش گويند؛ و ديگران را از ثناگويى نهى می‌كند، با آن كه دوست می‌دارد كه ستايش كردن از او ادامه یابد.

 

236. عنه علیه‌السلام: لا تَرَى الجاهِلَ إلّا مُفرِطاً أو مُفَرِّطاً.

 

236. امام على علیه‌السلام: نادان را نمی‌بينى، مگر در حال افراط یا تفریط.

 

237. عنه علیه‌السلام: لا يُرَى الجاهِلُ إلّا مُفَرِّطاً.

 

237. امام على علیه‌السلام: نابخرد، جز در حال كوتاهى كردن ديده نمى‌شود.

راجع: موسوعة الإمام عليّ بن أبي طالب علیه‌السلام: ج۳ ص۵7۱ (دراسة حول المارقين وَ جذور انحرافهم).

ر. ک: دانش‌نامۀ امیر المؤمنین علیه‌السلام: ج۶ ص۲۹۳ (پژوهشی در بارۀ مارقین و ریشه‌های انحراف آنان).

238. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: إثباتُ الحُجَّةِ عَلَى الجاهِلِ سَهلٌ، و لٰكِنَّ إقرارَهُ بِها صَعبٌ.

 

238. امام علی علیه‌السلام - در حکمت‌های منسوب به ایشان -: اقامۀ دلیل برای نابخرد، آسان است؛ امّا اقرار وی به آن، سخت است.

 

239. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: يَمنَعُ الجاهِلَ أن يَجِدَ ألَمَ الحُمقِ المُستَقِرِّ في قَلبِهِ، ما يَمنَعُ السَّكرانَ أن يَجِدَ مَسَّ الشَّوكَةِ في يَدِهِ.

 

239. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: آنچه نمی‌گذارد نابخرد، درد حماقت را در جان خود احساس کند، همان است که نمی‌گذارد مست، فرو رفتن خار را در دست خود، احساس كند.

 

240. عنه علیه‌السلام: مُعاداةُ الرِّجالِ مِن شِيَمِ الجُهّالِ.

 

240. امام على علیه‌السلام: دشمنى با مردمان، از خصلت‌هاى نابخردان است.

 

241. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ لا يَعرِفُ تَقصيرَهُ، و لا يَقبَلُ مِنَ النَّصيحِ لَهُ.

 

241. امام على علیه‌السلام: نابخرد، كوتاهى خود را نمى‌شناسد و از خيرخواهش چیزی نمى‌پذيرد.

 

242. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: أوَّلُ رَأيِ العاقِلِ آخِرُ رَأيِ الجاهِلِ.

 

242. امام علی علیه‌السلام - در حکمت‌های منسوب به ایشان -: آغاز فکر خردمند، انتهای فکر نابخرد است.

 

243. عنه علیه‌السلام: ما أعجَبَ بِرَأيِهِ إلّا جاهِلٌ.

 

243. امام على علیه‌السلام: تنها جاهل است كه شيفتۀ رأى خويش است.

 

244. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ لا يَرتَدِعُ، و بِالمَواعِظِ لا يَنتَفِعُ.

 

244. امام على علیه‌السلام: نابخرد، باز نمى‌ايستد (هيچ نهى‌ای در او اثر نمى‌كند) و اندرزها سودش نمى‌دهد.

 

245. عنه: مَن لَم يَرتَدِع يَجهَل.

 

245. امام على علیه‌السلام: هر كه [از گناهان] باز نايستد، نابخردى می‌كند.

 

246. عنه علیه‌السلام: فِكرُ الجاهِلِ غَوايَةٌ.

 

246. امام على علیه‌السلام: انديشۀ نابخرد، گم‌راهى است.

 

247. الإمام عليّ علیه‌السلام: غَضَبُ الجاهِلِ في قَولِهِ، و غَضَبُ العاقِلِ في فِعلِهِ.

 

247. امام على علیه‌السلام: خشم نابخرد، در گفتار اوست و خشم خردمند در رفتارش.

 

248. عنه علیه‌السلام: رَأيُ الجاهِلِ يُردي.

 

248. امام على علیه‌السلام: انديشۀ (نظرِ) نابخرد، نابود می‌گردانَد.

 

249. عنه علیه‌السلام: ضالَّةُ الجاهِلِ غَيرُ مَوجودَةٍ.

 

249. امام على علیه‌السلام: گم‌شدۀ نادان، وجود ندارد.

 

250. عنه علیه‌السلام: كَثرَةُ الأَمانيِّ مِن فَسادِ العَقلِ.

 

250. امام على علیه‌السلام: فراوانى آرزوها، از تباهى خرد است.

 

251. عنه علیه‌السلام: الأَمانِيُّ هِمَّةُ الجُهّالِ.

 

251. امام علی علیه‌السلام: آرزوها همّت نابخردان اند.

 

252. عنه علیه‌السلام: غِنَى العاقِلِ بِعِلمِهِ، غِنَى الجاهِلِ بِمالِهِ.

 

252. امام على علیه‌السلام: سرمايۀ خردمند، دانش اوست و سرمايۀ نابخرد، ثروت او.

 

253. عنه علیه‌السلام: ثَروَةُ الجاهِلِ في مالِهِ و أمَلِهِ.

 

253. امام على علیه‌السلام: ثروتِ نابخرد، در دارايى و آرزوى اوست.

 

254. عنه علیه‌السلام: إنَّ الجاهِلَ مِن جَهلِهِ في إغواءٍ، و مِن هَواهُ في إغراءٍ، فَقَولُهُ سَقيمٌ و فِعلُهُ ذَميمٌ.

 

254. امام على علیه‌السلام: نابخرد از روى نابخردى در گم‌راه كردن است و از روى هوا در فريب است. از اين رو، گفتار او بيمار و رفتارش نكوهيده است.

 

255. الإمام الصادق علیه‌السلام: مِن أخلاقِ الجاهِلِ الإِجابَةُ قَبلَ أن يَسمَعَ، وَ المُعارَضَةُ قَبلَ أن يَفهَمَ، وَ الحُكمُ بِما لا يَعلَمُ.

 

255. امام صادق علیه‌السلام: از ویژگى‌هاى نابخرد، پاسخ گفتن پیش از شنیدن و مخالفت کردن پیش از فهمیدن و حکم دادن به چیزى است که نمى‌داند.

 

256. عنه علیه‌السلام: کَفَیٰ بِخَشیَةِ اللهِ عِلماً، و كَفَىٰ‌ بِالاِغتِرارِ بِهِ جَهلاً.

 

256. امام صادق علیه‌السلام: بیم از خداوند، در دلالت بر دانایی بس است و فریفته شدن به [کَرَمِ] او، بر نابخردی.

 

257. عنه علیه‌السلام: العاقِلُ غَفورٌ، وَ الجاهِلُ خَتورٌ.

 

257. امام صادق علیه‌السلام: خردمند، بخشاينده است و نابخرد، فريبكار.

 

258. مصباح الشريعة - فيما نَسَبَهُ إِلَى الإمام الصادق علیه‌السلام -: مَن حَكَمَ بِخَبَرٍ بِلا مُعايَنَةٍ فَهُوَ جاهِلٌ مَأخوذٌ بِجَهلِهِ، وَ مَأثومٌ بِحُكمِهِ.

 

258. مصباح الشریعة علیه‌السلام - در سخنى که به امام صادق علیه‌السلام نسبت داده است -: هر کس بر پایۀ خبر و بدون دیدن [و آگاهی] حکم دهد، نابخردی است که به خاطر نابخردی‌اش بازخواست می‌شود و در حکم دادنش گنهکار است.

 

259. الإمام الكاظم علیه‌السلام: تَعَجُّبُ الجاهِلِ مِنَ العاقِلِ أكثَرُ مِن تَعَجُّبِ العاقِلِ مِنَ الجاهِلِ.

 

259. امام كاظم علیه‌السلام: شگفتىِ نابخرد از خردمند، بيشتر از شگفتىِ خردمند از نابخرد است.

 

260. الإمام الهادي علیه‌السلام: الجاهِلُ أسيرُ لِسانِهِ.

 

260. امام هادى علیه‌السلام: نابخرد، اسير زبان خويش است.

 

261. عنه علیه‌السلام: الهُزءُ فُكاهَةُ السُّفَهاءِ، و صِناعَةُ الجُهّالِ.

 

261. امام هادى علیه‌السلام: مسخره كردن، شوخى ابلهان و كار نابخردان است.

 

262. عيسى علیه‌السلام: بِحَقٍّ أقولُ لَكُم، إنَّ الحَكيمَ يَعتَبِرُ بِالجاهِلِ، وَ الجاهِلُ يَعتَبِرُ بِهَواهُ.

 

262. عيسى علیه‌السلام: به راستى به شما مى‌گويم: انسانِ حكيم از نابخرد، پند مى‌گيرد و نابخرد، از هواى نفْس خويش.

۱ / ۳: جُنُود الجَهلِ

۱ / ۳: لشکریان جهل (نابخردی)

263. الكافي عن سماعة بن مهران: كُنتُ عِندَ أبي عَبدِاللّهِ علیه‌السلام و عِندَهُ جَماعَةٌ مِن مَواليهِ، فَجَریٰ ذِكرُ العَقلِ وَ الجَهلِ، فَقالَ أبو عَبدِاللّهِ علیه‌السلام: اِعرِفُوا العَقلَ و جُندَهُ وَ الجَهلَ و جُندَهُ، تَهتَدوا.

قالَ سَماعَةُ: فَقُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ، لا نَعرِفُ إلّا ما عَرَّفتَنا، فَقالَ أبو عَبدِاللّهِ علیه‌السلام: إنَّ اللّهَ عزّ و جلّ خَلَقَ العَقلَ - و هُوَ أَوَّلُ خَلقٍ مِنَ الرّوحانِيّينَ عَن يَمينِ العَرشِ - مِن نورِهِ، فَقالَ لَهُ: أدبِر فَأَدبَرَ؛ ثُمَّ قالَ لَهُ: أَقبِل فَأَقبَلَ، فَقالَ اللّهُ تَبارَكَ و تَعالیٰ: خَلَقتُكَ خَلقاً عَظيماً و كَرَّمتُكَ عَلیٰ جَميعِ خَلقي.

قالَ: ثُمَّ خَلَقَ الجَهلَ مِنَ البَحرِ الأُجاجِ ظُلمانِيّاً، فَقالَ لَهُ: أدبِر فَأَدبَرَ، ثُمَّ قالَ لَهُ: أقبِل فَلَم يُقبِل، فَقالَ لَهُ: اِستَكبَرتَ، فَلَعَنَهُ.

ثُمَّ جَعَلَ لِلعَقلِ خَمسَةً و سَبعينَ جُنداً، فَلَمّا رَأَى الجَهلُ ما أكرَمَ اللهُ بِهِ العَقلَ و ما أَعطاهُ، أضمَرَ لَهُ العَداوَةَ.

فَقالَ الجَهلُ: يا رَبِّ، هٰذا خَلقٌ مِثلي خَلَقتَهُ و كَرَّمتَهُ و قَوَّيتَهُ و أنَا ضِدُّهُ و لا قُوَّةَ لي بِهِ، فَأَعطِني مِنَ الجُندِ مِثلَ ما أعطَيتَهُ، فَقالَ: نَعَم، فَإِن عَصَيتَ بَعدَ ذٰلِكَ أخرَجتُكَ و جُندَكَ مِن رَحمَتي، قالَ: قَد رَضيتُ. فَأَعطاهُ خَمسَةً و سَبعينَ جُنداً.

فَكانَ مِمّا أَعطَى العَقلَ مِنَ الخَمسَةِ وَ السَّبعينَ الجُندَ: الخَيرُ و هُوَ وَزيرُ العَقلِ، و جَعَلَ ضِدَّهُ الشَّرَّ و هُوَ وَزيرُ الجَهلِ، وَ الإِيمانُ و ضِدَّهُ الكُفرَ، وَ التَّصديقُ و ضِدَّهُ الجُحودَ، وَ الرَّجاءُ و ضِدَّهُ القُنوطَ، وَ العَدلُ و ضِدَّهُ الجَورَ، وَ الرِّضا و ضِدَّهُ السَّخَطَ، وَ الشُّكرُ و ضِدَّهُ الكُفرانَ، وَ الطَّمَعُ و ضِدَّهُ اليَأسَ، وَ التَّوَكُّلُ و ضِدَّهُ الحِرصَ، وَ الرَّأفَةُ و ضِدَّهَا القَسوَةَ، وَ الرَّحمَةُ و ضِدَّهَا الغَضَبَ، وَ العِلمُ و ضِدَّهُ الجَهلَ، وَ الفَهمُ و ضِدَّهُ الحُمقَ، وَ العِفَّةُ و ضِدَّهَا التَّهَتُّكَ، وَ الزُّهدُ و ضِدَّهُ الرَّغبَةَ، وَ الرِّفقُ و ضِدَّهُ الخُرقَ، وَ الرَّهبَةُ و ضِدَّهُ الجُرأَةَ، وَ التَّواضُعُ و ضِدَّهُ الكِبرَ، وَ التُّؤَدَةُ و ضِدَّهَا التَّسَرُّعَ، وَ الحِلمُ و ضِدَّهَا السَّفَهَ، وَ الصَّمتُ و ضِدَّهُ الهَذَرَ، وَ الاِستِسلامُ و ضِدَّهُ الاِستِكبارَ، وَ التَّسليمُ و ضِدَّهُ الشَّكَّ، وَ الصَّبرُ و ضِدَّهُ الجَزَعَ، وَ الصَّفحُ و ضِدَّهُ الاِنتِقامَ، وَ الغِنیٰ و ضِدَّهُ الفَقرَ، وَ التَّذَكُّرُ و ضِدَّهُ السَّهوَ، وَ الحِفظُ و ضِدَّهُ النِّسيانَ، وَ التَّعَطُّفُ و ضِدَّهُ القَطيعَةَ، وَ القُنوعُ و ضِدَّهُ الحِرصَ، وَ المُؤاساةُ و ضِدَّهَا المَنعَ، وَ المَوَدَّةُ و ضِدَّهَا العَداوَةَ، وَ الوَفاءُ و ضِدَّهُ الغَدرَ، وَ الطّاعَةُ و ضِدَّهَا المَعصِيَةَ، وَ الخُضوعُ و ضِدَّهُ التَّطاوُلَ، وَ السَّلامَةُ و ضِدَّهَا البَلاءَ، وَ الحُبُّ و ضِدَّهُ البُغضَ، وَ الصِّدقُ و ضِدَّهُ الكَذِبَ، وَ الحَقُّ و ضِدَّهُ الباطِلَ، وَ الأَمانَةُ و ضِدَّهَا الخِيانَةَ، وَ الإِخلاصُ و ضِدَّهُ الشَّوبَ، وَ الشَّهامَةُ و ضِدَّهَا البَلادَةَ، وَ الفَهمُ و ضِدَّهُ الغَباوَةَ، وَ المَعرِفَةُ و ضِدَّهَا الإِنكارَ، وَ المُداراةُ و ضِدَّهَا المُكاشَفَةَ، و سَلامَةُ الغَيبِ و ضِدَّهَا المُماكَرَةَ، و الكِتمانُ و ضِدَّهُ الإِفشاءَ، و الصَّلاةُ و ضِدَّهَا الإِضاعَةَ، و الصَّومُ و ضِدَّهُ الإِفطارَ، و الجِهادُ و ضِدَّهُ النُّكولَ، و الحَجُّ و ضِدَّهُ نَبذَ الميثاقِ، و صَونُ الحَديثِ و ضِدَّهُ النَّميمَةَ، و بِرُّ الوالِدَينِ و ضِدَّهُ العُقوقَ، و الحَقيقَةُ و ضِدَّهَا الرِّياءَ، وَ المَعروفُ و ضِدَّهُ المُنكَرَ، و السَّترُ و ضِدَّهُ التَّبَرُّجَ، و التَّقِيَّةُ و ضِدَّهَا الإِذاعَةَ، وَ الإِنصافُ و ضِدَّهُ الحَمِيَّةَ، وَ التَّهيِئَةُ و ضِدَّهَا البَغيَ، و النَّظافَةُ و ضِدَّهَا القَذَرَ، و الحَياءُ و ضِدَّهَا الجَلَعَ، و القَصدُ و ضِدَّهُ العُدوانَ، و الرّاحَةُ و ضِدَّهَا التَّعَبَ، و السُّهولَةُ و ضِدَّهَا الصُّعوبَةَ، و البَرَكَةُ و ضِدَّهَا المَحقَ، و العافِيَةُ و ضِدَّهَا البَلاءَ، و القَوامُ و ضِدَّهُ المُكاثَرَةَ، و الحِكمَةُ و ضِدَّهَا الهَویٰ، و الوَقارُ و ضِدَّهُ الخِفَّةَ، و السَّعادَةُ و ضِدَّهَا الشَّقاوَةَ، و التَّوبَةُ و ضِدَّهَا الإِصرارَ، و الاِستِغفارُ و ضِدَّهُ الاِغتِرارَ، و المُحافَظَةُ و ضِدَّهَا التَّهاوُنَ، و الدُّعاءُ و ضِدَّهُ الاِستِنكافَ، و النَّشاطُ و ضِدَّهُ الكَسَلَ، و الفَرَحُ و ضِدَّهُ الحُزنَ، و الاُلفَةُ و ضِدَّهَا الفُرقَةَ، و السَّخاءُ و ضِدَّهُ البُخلَ.

فَلا تَجتَمِعُ هٰذِهِ الخِصالُ كُلُّها مِن أجنادِ العَقلِ إلّا في نَبِيٍّ أو وَصِيِّ نَبِيٍّ، أو مُؤمِنٍ قَدِ امتَحَنَ اللهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ. و أمّا سائِرُ ذٰلِكَ مِن مَوالينا، فَإِنَّ أحَدَهُم لا يَخلو مِن أن يَكونَ فيهِ بَعضُ هٰذِهِ الجُنودِ حَتّیٰ يَستَكمِلَ و يَنقیٰ مِن جُنودِ الجَهلِ، فَعِندَ ذٰلِكَ يَكونُ فِي الدَّرَجَةِ العُليا مَعَ الأَنبِياءِ و الأَوصِياءِ، و إنَّما يُدرَكُ ذٰلِكَ بِمَعرِفَةِ العَقلِ و جُنودِهِ، و بِمُجانَبَةِ الجَهلِ و جُنودِهِ. وَفَّقَنَا اللهُ و إيّاكُم لِطاعَتِهِ و مَرضاتِهِ.

263. الکافي - به نقل از سَماعة بن مِهران -: در محضر امام صادق علیه‌السلام بودم و شمارى از دوستدارانش نيز نزد ايشان بودند. سخن از خرد و نابخردى به ميان آمد. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «خرد و نابخردى و سپاهيان هر يک از آن دو را بشناسيد تا در راه راست گام برداريد».

گفتم: فدايت گردم! ما چيزى جز آنچه شما به ما آموخته‌ايد، نمى‌دانيم.

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «خداوند عزّ و جلّ خرد را - كه نخستين آفريده از روحانيانِ سمت راست عرش است - از نور خويش آفريد و به او فرمود: برگرد و او بر گشت. سپس فرمود: رو كن و او رو كرد. سپس خداوند - تبارک و تعالى - به او فرمود: تو را آفريده‌اى شگفت آفريدم، و بر همۀ آفريدگانم برترى‌ات بخشيدم.

سپس نابخردى را از درياى شور و تلخ، تاريک آفريد، و به او فرمود: برگرد و او بر گشت. سپس به او فرمود: رو كن و او رو نكرد. پس به او فرمود: بزرگى فروختى! و او را لعنت فرمود.

سپس براى خرد، هفتاد و پنج سرباز قرار داد. نابخردى، چون اين گراميداشت و دِهِش خداوند را به خرد ديد، دشمنى او را به دل گرفت و گفت: پروردگارا! اين نيز چون من، يک آفريده است. او را آفريدى و ارجمند داشتى و نيرومندش ساختى و من كه دشمن او هستم، در برابرش نيرويى ندارم. پس، آن اندازه سرباز كه به او دادى، به من نيز عطا كن. خدا فرمود: باشد؛ امّا اگر پس از آن، نافرمانى كردى، تو و سربازانت را از رحمتم بيرون مى‌كنم. نابخردى گفت: پذيرفتم. پس، خداوند به او نيز هفتاد و پنج سرباز داد.

آن هفتاد و پنج سربازى كه در اختيار خرد نهاد، بدين شرح است: نيكى - كه وزير خرد است - و ضدّ آن را بدى نهاد - که آن وزير نابخردى است - و ايمان - و ضدّ آن را كفر [نهاد] - و تصديق - و ضدّ آن را انكار [نهاد] - و اميد - و ضدّ آن را نوميدى [نهاد] - و داد - و ضدّ آن را بيداد [نهاد] - و خرسندى - و ضدّ آن را ناخرسندى [نهاد] - و سپاس‌گزارى - و ضدّ آن را ناسپاسى [نهاد] - و چشمداشت - و ضدّ آن را يأس [نهاد] - و توكّل [به خدا] - و ضدّ آن را آزمندى [نهاد] - و نرمدلى - و ضدّ آن را سخت‌دلى [نهاد] - و مهر - و ضدّ آن را خشم [نهاد] - و دانش - و ضدّ آن را بى‌دانشى [نهاد] - و فهم - و ضدّ آن را حماقت [نهاد] - و خوددارى - و ضدّ آن را پرده‌درى [نهاد] - و دنياگريزى - و ضدّ آن را دنياگزينى [نهاد] - و نرمش - و ضدّ آن را درشتى [نهاد] - و بيمناكى - و ضدّ آن را بى‌باكى [نهاد] - و فروتنى - و ضدّ آن را خودبزرگ‌بينى [نهاد] - و درنگ‌ورزى - و ضدّ آن را شتاب‌زدگى [نهاد] - و بردبارى - و ضدّ آن را سَبُكى [نهاد] - و سكوت - و ضدّ آن را ورّاجى [نهاد] - و گردن نهادن - و ضدّ آن را گردنكشى [نهاد] - و پذيرفتن - و ضدّ آن، دودلى را [نهاد] - و شكيبايى - و ضدّ آن، بى‌تابى را [نهاد] - و عفو كردن - و ضدّ آن، انتقام را [نهاد] - و بى‌نيازى - و ضدّ آن، گداصفتى را [نهاد] - و يادآورى - و ضدّ آن، غفلت را [نهاد] - و به ياد سپردن - و ضدّ آن، فراموشى را [نهاد] - و پيوستن - و ضدّ آن، بريدن را [نهاد] - و قناعت - و ضدّ آن، آزمندى را [نهاد] - و كمک كردن مالى - و ضدّ آن، دريغ ورزيدن را [نهاد] - و دوستى خالصانه - و ضدّ آن، دشمنى كينه‌ورزانه را [نهاد] - و پيمان‌دارى - و ضدّ آن، پيمان‌شكنى را [نهاد] - و فرمان‌بردارى - و ضدّ آن، نافرمانى را [نهاد] - و خضوع - و ضدّ آن، برترى‌جويى (/ خودبرتربينى) را [نهاد] - و سلامت - و ضدّ آن را بلا [نهاد] - و عشق - و ضدّ آن را نفرت [نهاد] - و راستى - و ضدّ آن را دروغ [نهاد] - و درست - و ضدّ آن را نادرست [نهاد] - و امانت - و ضدّ آن را خيانت [نهاد] - و ناب و خالص بودن - و ضدّ آن را آميختگى و ناخالصى [نهاد] - و زيركى - و ضدّ آن را گولى [نهاد] - و فهميدگى - و ضدّ آن را ابلهى [نهاد] - و شناخت - و ضدّ آن را نشناختن [نهاد] - و مدارا - و ضدّ آن را ستيزه‌گرى [نهاد] - و يک‌رنگى - و ضدّ آن را نيرنگبازى [نهاد] - و پنهاندارى - و ضدّ آن را فاش‌سازى [نهاد] - و نماز [درست] - و ضدّ آن را تباه كردن [نماز] [نهاد] - و روزه - و ضدّ آن را روزه‌خوارى [نهاد] - و جهاد - و ضدّ آن را خوددارى از جهاد [نهاد] - و حج - و ضدّ آن را وا نهادن اين پيمان [نهاد] - و سخندارى - و ضدّ آن را سخن‌چينى [نهاد] - و فرمان بردن از پدر و مادر - و ضدّ آن را نافرمانى [نهاد] - و روراستى - و ضدّ آن را رياست [نهاد] - و معروف - و ضدّ آن را منكر [نهاد] - و پوشش - و ضدّ آن را بى‌حجابى [نهاد] - و رازدارى - و ضدّ آن را پخش كردن [راز] [نهاد] - و انصاف - و ضدّ آن را جانبدارى [نهاد] - و آمادگى حق‌پذيرى - و ضدّ آن را از حد گذشتن [نهاد] - و پاكيزگى - و ضدّ آن را پستى [نهاد] - و آزرم - و ضدّ آن را بى‌شرمى [نهاد] - و ميانه‌روى - و ضدّ آن را زياده‌روى [نهاد] - آسودگى - و ضدّ آن را رنج و زحمت [نهاد] - و آسانى - و ضدّ آن را سختى [نهاد] - و بالندگى - و ضدّ آن را كاهندگى [نهاد] - و آسايش - و ضدّ آن را گرفتارى [نهاد] - و بسندگى - و ضدّ آن را فزونخواهى [نهاد] - و فرزانگى - و ضدّ آن را هوس [نهاد] - و سنگينى - و ضدّ آن را سبكى [نهاد] - و خوش‌بختى - و ضدّ آن را شوربختى [نهاد] - و دست كشيدن از گناه - و ضدّ آن را ادامه دادن به گناه [نهاد] - و آمرزش‌خواهى - و ضدّ آن را غفلت [نهاد] - و نگهدارى - و ضدّ آن را سهل‌انگارى [نهاد] - و دعا كردن - و ضدّ آن را سر باز زدن [نهاد] - و كوشايى - و ضدّ آن را تنبلى [نهاد] - و شادى - و ضدّ آن را اندوه [نهاد] - و پيوستگى - و ضدّ آن را جدايى [نهاد] - و سخاوت - و ضد آن را بُخل نهاد -.

اين سربازانِ خرد، تنها در پيامبر يا وصىّ پيامبر و يا مؤمنى كه خداوند دلش را براى ايمان خالص ساخته است، به طور كامل گرد مى‌آيند؛ امّا بقيّۀ دوستداران ما، در هر يک از آنان، برخى از اين سربازان وجود دارند تا آن كه كامل گردد و از سربازان نابخردى پيراسته شود. در اين هنگام، با پيامبران و اوصيا در بالاترين درجه خواهد بود و اين، تنها با شناخت خرد و سربازانش و دورى كردن از نابخردى و سربازانش به دست مى‌آيد. خداوند، ما و شما را به فرمان‌بردارى از خويش و موجبات خشنودى‌اش موفّق بدارد».

264. الإمام عليّ علیه‌السلام: سِلاحُ الجَهلِ السَّفَهُ.

 

264. امام على علیه‌السلام: جنگ‌افزار نابخردى، سبک‌سرى است.

راجع: موسوعة معارف الکتاب و السنَّة: ج۵ ص۴۳9 (الإنسان / تعریف الإنسان / ترکیب العقل و الشهوة).

ر. ک: دانش‌نامۀ قرآن و حدیث: ج۹ ص۲۹ (انسان / تعریف انسان / ترکیب خِرد و خواهش).

۱ / ۴: أَجهَلُ النّاسِ

۱ / ۴: جاهل‌ترینِ (نابخردترینِ) مردم

265. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: أنقَصُ النّاسِ عَقلاً أطوَعُهُم لِلشَّيطانِ و أعمَلُهُم بِطاعَتِهِ.

 

265. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: كم‌خردترينِ مردمان، رام ترينِ آنان در برابر شيطان و عامل‌ترينِ آنان به دستورهاى وى است.

 

266. عنه‌ صلی الله علیه و آله: أنقَصُ النّاسِ عَقلاً أخوَفُهُم لِلسُّلطانِ و أَطوَعُهُم لَهُ.

 

266. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: كم‌خردترينِ مردم، كسى است كه از پادشاه، بیشتر بترسد و بيشتر، از او پيروى كند.

 

267. الإمام الصادق علیه‌السلام: أنقَصُ النّاسِ عَقلاً مَن ظَلَمَ دونَهُ، و لَم يَصفَح عَمَّنِ اعتَذَرَ إلَيهِ.

 

267. امام صادق علیه‌السلام: كم‌خردترينِ مردم، كسى است كه به زيردستان، ستم روا دارد و از كسى كه عذر آورده، نگذرد.

 

268. الإمام عليّ علیه‌السلام: إنَّ أجهَلَ النّاسِ مَن لَم يَعرِف قَدرَهُ.

 

268. امام على علیه‌السلام: نابِخْردترينِ مردم، كسى است كه اندازۀ خود را نداند.

 

269. عنه علیه‌السلام: لا جَهلَ أعظَمُ مِن تَعَدِّي القَدرِ.

 

269. امام على علیه‌السلام: نابخردی‌ای بزرگ‌تر از گذشتن از حد و اندازۀ خود نیست.

 

270. عنه علیه‌السلام: أعظَمُ الجَهلِ جَهلُ الإِنسانِ أمرَ نَفسِهِ.

 

270. امام على علیه‌السلام: بزرگ‌ترين نابخردى، ناآگاهى انسان به نفسِ خويشتن است.

 

271. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: أجهَلُ الجُهّالِ مَن عَثَرَ بِحَجَرٍ مَرَّتَينِ.

 

271. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: نابخردترينِ نابخردان، كسى است كه بر يک سنگ، دو بار بلغزد.

 

272. عنه علیه‌السلام: أجهَلُ النّاسِ مُسيءٌ مُستَأنِفٌ.

 

272. امام على علیه‌السلام: نابخردترينِ مردم، بدكارِ تكرار كننده است.

 

273. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: أعقَلُ النّاسِ مُحسِنٌ خائِفٌ، و أجهَلُهُم مُسيءٌ آمِنٌ.

 

273. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خردمندترينِ مردم، نيكوكارِ ترسان [از كيفر خدا] است و نابخردترينِ آن‌ها، بدكارِ آسوده‌خاطر [از عذاب خدا].

 

274. الإمام عليّ علیه‌السلام: أجهَلُ النّاسِ المُغتَرُّ بِقَولِ مادِحٍ مُتَمَلِّقٍ؛ يُحَسِّنُ لَهُ القَبيحَ و يُبَغِّضُ إلَيهِ النَّصيحَ.

 

274. امام على علیه‌السلام: نابخردترينِ مردم، كسى است كه فريفتۀ سخنان ستايندۀ چاپلوسى شود كه زشت را در نظر او زيبا می‌نمايانَد و راه‌نماى خيرخواه را منفور او می‌سازد.

 

275. عنه علیه‌السلام: غايَةُ الجَهلِ تَبَجُّحُ المَرءِ بِجَهلِهِ.

 

275. امام على علیه‌السلام: اوج نابخردى، اين است كه آدمى به نادانى خود ببالد.

 

276. عنه علیه‌السلام: غايَةُ الجَهالَةِ إِضاعَةُ الوُدِّ و خِيانَةُ العَهدِ.

 

276. امام على علیه‌السلام: نهایت نابخردی، تباه کردن دوستی و پیمان‌شکنی است.

 

277. عنه علیه‌السلام: رَأسُ الجَهلِ الخُرقُ.

 

277. امام على علیه‌السلام: اوج نابخردی، درشتی [و بدخویی] کردن با مردم است.

 

278. عنه علیه‌السلام: أعظَمُ الجَهلِ: مُعاداةُ القادِرِ، وَ مُصادَقَةُ الفاجِرِ، وَ الثِّقَةُ بِالغادِرِ.

 

278. امام على علیه‌السلام: بزرگ‌ترين نابخردى، دشمنى با توانمند، دوستى با تبهكار و اعتماد به نيرنگباز است.

 

279. عنه علیه‌السلام: رَأسُ الجَهلِ مُعاداةُ النّاسِ.

 

279. امام على علیه‌السلام: اوج نابخردى، دشمنى با مردم است.

 

280. عنه علیه‌السلام: تَكَثُّرُكَ بِما لا يَبقیٰ لَكَ و لا تَبقیٰ لَهُ مِن أعظَمِ الجَهلِ.

 

280. امام على علیه‌السلام: بزرگ‌ترين نابخردى، اين است كه آنچه را براى تو نمى‌ماند و تو براى آن نمى‌مانى، زياد جمع كنى.

 

281. عنه علیه‌السلام: كَثرَةُ الخَطَأِ تُنذِرُ بِوُفورِ الجَهلِ.

 

281. امام على علیه‌السلام: فراوانی خطا، نابخردی فراوان را هشدار می‌دهد.

 

282. عنه علیه‌السلام: رَأسُ الجَهلِ الجَورُ.

 

282. امام على علیه‌السلام: ستمگرى، اوج نابخردی است.

 

283. عنه علیه‌السلام: لا جَهلَ كَالتَّبذيرِ.

 

283. امام على علیه‌السلام: هیچ نابخردی‌ای چون ولخرجی نیست.

الفَصلُ الثّاني: ذَمُّ الجَهلِ وَ الجاهِلِ

فصل دوم: سرزنش جهل و جاهل (نابخردی و نابخرد)

الكتاب

قرآن

(إنَّا عَرَضْنَا ٱلَامَانَةَ عَلَى ٱلسَّمَـٰوَ ٰتِ وَ ٱلَارْضِ وَ ٱلْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أن يَحْمِلْنَهَا وَ أشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا ٱلْإِنسَـٰنُ إنَّهُ كَانَ ظَـلُوما جَهُولاً).

(ما امانت [الهى] را بر آسمان‌ها و زمين و كوه‌ها عرضه داشتيم. آنها از پذيرفتنش خوددارى ورزيدند و از آن ترسيدند؛ ولى انسان، آن را پذيرفت. به راستى كه او ستمكارى نابخرد بود).

(إنَّ شَرَّ ٱلدَّوَابِّ عِندَ ٱللهِ ٱلصُّمُّ ٱلْبُكْمُ ٱلَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ).

(قطعاً بدترين جنبندگان نزد خدا، كران و لالانى هستند كه نمى‌انديشند).

راجع: البقرة: ۶7، هود: ۲9و ۴۶، یوسف: ۸9، النمل: ۵۵، الزمر: ۶۴، الأحقاف: ۲۳.

ر. ک: بقره: آیۀ ۶۷، هود: آیۀ ۲۹ و ۴۶، یوسف: آیۀ ۸۹، نمل: آیۀ ۵۵، زمر: آیۀ ۶۴، احقاف: آیۀ ۲۳.

الحديث

حدیث

284. الإمام عليّ علیه‌السلام - مِن كَلامٍ لَهُ كانَ يوصي بِهِ أصحابَهُ -: تَعاهَدوا أمرَ الصَّلاةِ... ثُمَّ أداءَ الأَمانَةِ، فَقَد خابَ مَن لَيسَ مِن أهلِها، إنَّها عُرِضَت عَلَى السَّماواتِ المَبنِيَّةِ، وَ الأَرَضينَ المَدحُوَّةِ، وَ الجِبالِ ذاتِ الطّولِ المَنصوبَةِ، فَلا أطوَلَ و لا أعرَضَ و لا أعلیٰ و لا أعظَمَ مِنها، و لَوِ امتَنَعَ شَيءٌ بِطولٍ أو عَرضٍ أو قُوَّةٍ أو عِزٍّ لَامتَنَعنَ، و لٰكِن أشفَقنَ مِنَ العُقوبَةِ، و عَقَلنَ ما جَهِلَ مَن هُوَ أضعَفُ مِنهُنَّ، و هُوَ الإِنسانُ، (إِنَّهُ كَانَ ظَـلُوما جَهُولاً).

 

284. امام على علیه‌السلام - از سخنان ايشان در سفارش به ياران خود -: از نماز، مراقبت كنيد... و ديگر، آن كه امانت‌گذار باشيد؛ زيرا كسى كه امانت‌گذار نيست، زيانكار است. امانت، به آسمان‌هاى افراشته و زمين‌هاى گسترده و كوه‌هاى بلند، عرضه شد؛ زيرا چيزى بالاتر و گسترده‌تر و بلندتر و بزرگ‌تر از اينها نبود. اگر بنا بود چيزى به خاطر درازى يا پهنى يا نيرومندى و يا صلابت، امانت را نپذيرد، هر آينه، اين سه بودند؛ امّا از عقوبت ترسيدند و چيزى را دانستند كه موجود ناتوان‌تر از آنها ندانست، و او انسان است. (به راستى كه او ستمكارى نابخرد بود).

 

285. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: صَديقُ كُلِّ امرِیءٍ عَقلُهُ، و عَدُوُّهُ جَهلُهُ.

 

285. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: دوست هر كس، خِرد اوست و دشمنش، نابخردى او.

 

286. عنه‌ صلی الله علیه و آله: إنَّما يُدرَكُ الخَيرُ كُلُّهُ بِالعَقلِ، و لا دينَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ.

 

286. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خير و خوبى، تماماً با خرد به دست می‌آيد و كسى كه خرد ندارد، دين ندارد.

 

287. عنه‌ صلی الله علیه و آله: يا عَلِيُّ، لا فَقرَ أَشَدُّ مِنَ الجَهلِ، و لا مالَ أَعوَدُ مِنَ العَقلِ.

 

287. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله - خطاب به على علیه‌السلام -: اى على! هيچ فقرى بدتر از نابخردى (عدم تعقّل) نيست و هيچ سرمايه‌اى سودمندتر از خِرد نيست.

 

288. عنه‌ صلی الله علیه و آله: أفضَلُ العِبادَةِ تَركُ الجَهلِ.

 

288. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: برترین عبادت، ترک نابخردی است.

 

289. عنه صلی الله علیه و آله: طوبیٰ لِمَن تَرَكَ الجَهلَ، و آتَى الفَضلَ، و عَمِلَ بِالعَدلِ.

 

289. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خوشا به حال کسی که نابخردی را فرو گذارد و زیادی مالش را ببخشد و به عدالت رفتار کند.

 

290. عنه صلی الله علیه و آله: لا اُحِبُّ الشَّيخَ الجاهِلَ، و لَا الغَنِيَّ الظَّلومَ، و لَا الفَقيرَ المُختالَ.

 

290. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: بزرگ‌سال نابخرد و توانگر ستمگر و فقیر متکبّر را دوست ندارم.

 

291. عنه صلی الله علیه و آله: الزّاهِدُ الجاهِلُ مَسخَرَةُ الشَّيطانِ.

 

291. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: پارساى نابخرد، بازیچۀ شيطان است.

 

292. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا غِنیٰ كَالعَقلِ، و لا فَقرَ كَالجَهلِ.

 

292. امام على علیه‌السلام: هيچ سرمايه‌اى به سان خردمندى نيست و هيچ تنگ‌دستى‌اى، مانند نابخردى.

 

293. عنه علیه‌السلام: لا عَدُوَّ أضَرُّ مِنَ الجَهلِ.

 

293. امام على علیه‌السلام: هيچ دشمنى، زيانبارتر از نابخردى نيست.

 

294. عنه علیه‌السلام: عِبادَ اللهِ! لا تَركَنوا إلیٰ جَهالَتِكُم، و لا تَنقادوا لِأَهوائِكُم؛ فَإِنَّ النّازِلَ بِهٰذَا المَنزِلِ نازِلٌ بِشَفا جُرُفٍ هارٍ، يَنقُلُ الرَّدیٰ عَلیٰ ظَهرِهِ مِن مَوضِعٍ إلیٰ مَوضِعٍ لِرَأيٍ يُحدِثُهُ بَعدَ رَأيٍ، يُريدُ أن يُلصِقَ ما لا يَلتَصِقُ، و يُقَرِّبَ ما لا يَتَقارَبُ.

 

294. امام على علیه‌السلام: بندگان خدا! به نابخردی خود اعتماد نکنید و در بند هوس‌هایتان نیفتید که اگر کسی به چنین منزلی وارد گردد، به کسی می‌ماند که بر کنارۀ راه‌آبی ایستاده که سیل از زیر، آن را برده و سستش نموده است [و] هلاکتش را بر دوش به این سو و آن سو می‌کشد؛ چون نظرش بنیانی ندارد و پیوسته تغییر می‌کند. می‌خواهد چیزی را بچسباند که نمی‌چسبد و چیزی را نزدیک کند که نزدیک نمی‌شود.

 

295. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ فِي الإِنسانِ أضَرُّ مِنَ الآكِلَةِ فِي البَدَنِ.

 

295. امام على علیه‌السلام: نابخردى براى انسان، زيانبارتر از [بيمارى] خوره (جُذام) براى بدن است.

 

296. عنه علیه‌السلام: أسوَأُ السُّقمِ الجَهلُ.

 

296. امام على علیه‌السلام: ناگوارترين بيمارى، نابخردی است.

 

297. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ أدوَأُ الدّاءِ.

 

297. امام على علیه‌السلام: نابخردی، بدترين درد است.

 

298. عنه علیه‌السلام: لا داءَ أعيیٰ مِنَ الجَهلِ.

 

298. امام على علیه‌السلام: هيچ بيمارى‌اى، ناتوان كننده‌تر از نابخردی (عدم تعقّل) نيست.

 

299. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ داءٌ و عَياءٌ.

 

299. امام على علیه‌السلام: نابخردى، بيمارى و سستى است.

 

300. عنه علیه‌السلام: دولَةُ الجاهِلِ كَالغَريبِ المُتَحَرِّكِ إلَى النُّقلَةِ.

 

300. امام على علیه‌السلام: دولت نابخرد، مانند غريبى است كه براى نقل مكانْ در حركت است.

 

301. عنه علیه‌السلام: مَن لا عَقلَ لَهُ لا تَرتَجيهِ.

 

301. امام على علیه‌السلام: به آن كه از خِرَد بى‌بهره است، اميدوار مباش.

 

302. عنه علیه‌السلام: لِسانُ البَرِّ يَأبیٰ سَفَهَ الجُهّالِ.

 

302. امام على علیه‌السلام: زبان نيكوكار، [مهار دارد و] به سانِ زبان نابخردان، سبکی نمى‌كند.

 

303. عنه علیه‌السلام: لا يَردَعُ الجَهولَ إلّا حَدُّ الحُسامِ.

 

303. امام على علیه‌السلام: نابخرد را جز تيزىِ شمشير، چیزی باز نمى‌دارد.

 

304. عنه علیه‌السلام - في ذَمِّ أهلِ البَصرَةِ بَعدَ وَقعَةِ الجَمَلِ -: أرضُكُم قَريبَةٌ مِنَ الماءِ، بَعيدَةٌ مِنَ السَّماءِ، خَفَّت عُقولُكُم، و سَفِهَت حُلومُكُم، فَأَنتُم غَرَضٌ لِنابِلٍ، و اُكلَةٌ لآكِلٍ، و فَريسَةٌ لِصائِلٍ.

 

304. امام على علیه‌السلام - در نكوهش بصريان، پس از جنگ جمل -: سرزمين شما به آب، نزديک و از آسمان، دور است. شما مردمانى سبک‌مغز و سست‌انديشه ‌ايد. از اين رو [همواره] هدفى براى تيرانداز و لقمه‌اى براى خورنده و شكارى براى شكارچى هستید.

 

305. عنه علیه‌السلام: أعظَمُ المَصائِبِ الجَهلُ.

 

305. امام على علیه‌السلام: بزرگ‌ترين مصيبت، نابخردى است.

 

306. عنه علیه‌السلام: مِن أشَدِّ المَصائِبِ غَلَبَةُ الجَهلِ.

 

306. امام على علیه‌السلام: از سخت‌ترين مصيبت‌ها، غلبۀ نابخردى [بر انسان] است.

 

307. عنه علیه‌السلام: شَرُّ المَصائِبِ الجَهلُ.

 

307. امام على علیه‌السلام: بدترينِ مصيبت‌ها، نابخردى (عدم تعقّل) است.

 

308. عنه علیه‌السلام: سُلطانُ الجاهِلِ يُبدي مَعايِبَهُ.

 

308. امام على علیه‌السلام: سيطره (یافتنِ) نابخرد، عيب‌هايش را آشكار می‌كند.

 

309. عنه علیه‌السلام: نِعمَةُ الجاهِلِ كَرَوضَةٍ عَلیٰ مَزبَلَةٍ.

 

309. امام على علیه‌السلام: نعمت در دست نابخرد، مانند گلزارى است در زباله‌دان.

 

310. عنه علیه‌السلام: كُلَّما حَسُنَت نِعمَةُ الجاهِلِ ازدادَ قُبحاً فيها.

 

310. امام على علیه‌السلام: نعمت‌هایی که در دست نابخرد است، هر چه نیکوتر باشد، زشتی او در آن نعمت بیشتر می‌شود.

 

311. عنه علیه‌السلام: قَبيحٌ عاقِلٌ خَيرٌ مِن حَسَنٍ جاهِلٍ.

 

311. امام على علیه‌السلام: زشت خردمند، بهتر از زيباى نابخرد است.

 

312. عنه علیه‌السلام: عَداوَةُ العاقِلِ خَيرٌ مِن صَداقَةِ الجاهِلِ.

 

312. امام على علیه‌السلام: دشمنى خردمند، بهتر است از دوستى نابخرد.

 

313. عنه علیه‌السلام: أبغَضُ الخَلائِقِ إلَى اللهِ تَعالىٰ الجاهِلُ؛ لِأَنَّهُ حَرَمَهُ ما مَنَّ بِهِ عَلیٰ خَلقِهِ، و هُوَ العَقلُ.

 

313. امام على علیه‌السلام: مبغوض‌ترينِ بندگان نزد خداوند متعال، نابخرد است؛ چرا كه خداوند، او را از نعمت عقل كه بر همۀ بندگانش ارزانى داشته، محروم كرده است.

 

314. عنه علیه‌السلام: ما أوقَحَ الجاهِلَ!

 

314. امام على علیه‌السلام: نابخرد، چه قدر وقیح است!

 

315. عنه علیه‌السلام: وَيلٌ لِمَن تَمادیٰ في جَهلِهِ، و طوبیٰ لِمَن عَقِلَ وَ اهتَدیٰ.

 

315. امام على علیه‌السلام: وای بر کسی که جهلش طول بکشد! و خوش به حال کسی که خرد (تعقّل) ورزد و هدایت یابد!

 

316. عنه علیه‌السلام: عَمَلُ الجاهِلِ وَبالٌ، و عِلمُهُ ضَلالٌ.

 

316. امام على علیه‌السلام: كار نابخرد، مايۀ زيان است و دانش او، مايۀ گم‌راهى.

 

317. عنه علیه‌السلام: أشقَى النّاسِ الجاهِلُ.

 

317. امام على علیه‌السلام: بدفرجام‌ترينِ مردمان، کسی است که تعقّل نمی‌کند (خِردوَرز نیست).

 

318. عنه علیه‌السلام: لِلجاهِلِ في كُلِّ حالَةٍ خُسرانٌ.

 

318. امام على علیه‌السلام: نابخرد (آن که تعقّل نمی‌کند)، در همه حال، بازنده (زيانكار) است.

 

319. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ أنكیٰ عَدُوٍّ.

 

319. امام على علیه‌السلام: نابِخردی، كُشنده‌ترين دشمن است.

 

320. عنه علیه‌السلام: لا سَوءَةَ أشيَنُ مِنَ الجَهلِ.

 

320. امام على علیه‌السلام: هيچ كار زشتى، رسوايى‌اش بيش از نابخردى نيست.

 

321. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: ما أقبَحَ بِالصَّبيحِ الوَجهِ أن يَكونَ جاهِلاً! كَدارٍ حَسَنَةِ البِناءِ و ساكِنُها شَرٌّ، و كَجَنَّةٍ يَعمُرُها بومٌ، أو صِرمَةٍ يَحرُسُها ذِئبٌ.

 

321. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: چه قدر زشت است براى انسانِ خوش‌چهره كه نابخرد باشد، مانند خانۀ زيبايى كه ساكنانش پليد باشند، و يا باغى كه جغد، آن را آباد كند، يا گلۀ شترانى كه گرگى از آن پاسدارى كند!

 

322. عنه علیه‌السلام: المُؤمِنُ هُوَ الكَيِّسُ الفَطِنُ... مَنفِيّاً جَهلُهُ.

 

322. امام علی علیه‌السلام: مؤمن، انسانى زيرک و باهوش است... و نابخردى در او نيست.

 

323. الإمام زين العابدين علیه‌السلام: إنَّ اللهَ تَبارَكَ وَ تَعالیٰ أوحیٰ إلیٰ دانِيالَ: إنَّ أمقَتَ عَبيدي إلَيَّ الجاهِلُ المُستَخِفُّ بِحَقِّ أهلِ العِلمِ، التّارِكُ لِلاِقتِداءِ بِهِم.

 

323. امام زين العابدين علیه‌السلام: خداوند متعال به دانيال علیه‌السلام وحى فرمود كه: «منفورترينِ بندگانم در نزد من، آن نابِخْردی است كه حقّ [و حرمت] اهل دانش را سبُک می‌شمارد و آنان را سرمشق خويش قرار نمى‌دهد».

 

324. الإمام الصادق علیه‌السلام - مِن دُعائِهِ عِندَ الصَّباحِ -: و إِنّي لِنَفسي لَظَلومٌ، و بِعُذري لَجَهولٌ، إلّا أن تَرحَمَني و تَعودَ بِحِلمِكَ عَلَيَّ، و تَدرَأَ عِقابَكَ، و تَلحَظَني بِالعَينِ الَّتي هَدَيتَني بِها مِن حَيرَةِ الشَّكِّ، و رَفَعتَني بِها مِن هُوَّةِ الجَهلِ، و نَعَشتَني بِها مِن فِتنَةِ الضَّلالَةِ.

 

324. امام صادق علیه‌السلام - در دعای صباح -: و بی گمان، من بر خویش بسیار ستمگرم و عذری برای خود نمی‌دانم، مگر آن که تو بر من رحم کنی و با بردباری‌ات به سوی من باز گردی و کیفرت را از من برداری و به دیدۀ هدایت به من بنگری و مرا از سرگشتگی تردید برهانی و از قعر چاه جهل (نابِخْردی) بر فرازی و از فتنۀ گم‌راهی بر کشی.

 

325. عنه علیه‌السلام: لا مُصيبَةَ أعظَمُ مِنَ الجَهلِ.

 

325. امام صادق علیه‌السلام: هيچ بدبختى‌اى، بزرگ‌تر از نابخردى نيست.

 

326. عنه علیه‌السلام: المُؤمِنُ... يَكيعُ عَنِ الخَنا وَ الجَهلِ.

 

326. امام صادق علیه‌السلام: مؤمن... از هرزه‌گويى و نابخردی می‌گريزد.

 

327. الإمام العسكريّ علیه‌السلام: رِياضَةُ الجاهِلِ و رَدُّ المُعتادِ عَن عادَتِهِ كَالمُعجِزِ.

 

327. امام عسكرى علیه‌السلام: تربيت نابخرد و بازگرداندن آن كه به چيزى عادت كرده از عادتش، معجزه است.

 

328. تنبیه الخواطر: قیلَ لِعیسیٰ علیه‌السلام: مَن أدَّبَكَ؟ قالَ: ما أدَّبَني أحَدٌ؛ رَأَيتُ قُبحَ الجَهلِ فَجانَبتُهُ.

 

328. تنبيه الخواطر: به عيسى علیه‌السلام گفته شد: چه كسى تو را تربیت کرد؟

فرمود: «كسى مرا تربیت نکرد؛ بلكه زشتىِ نابخردى را ديدم و از آن دورى گزيدم».

329. الإمام الهادي علیه‌السلام: الجَهلُ وَ البُخلُ أذَمُّ الأَخلاقِ.

 

329. امام هادى علیه‌السلام: نابخردی و بخل، نكوهيده‌ترينِ خوى‌ها هستند.

 

330. الإمام العسكريّ علیه‌السلام: الجَهلُ خَصمٌ، وَ الحِلمُ حُكمٌ.

 

330. امام عسكرى علیه‌السلام: نابخردى، دشمن است و بردبارى، پادشاهی است.

الفَصلُ الثّالِثُ: مَضارُّ الجَهلِ

فصل سوم: آسیب‌های جهل (نابخردی)

۳ / ۱: عِصيانُ اللهِ

۳ / ۱: نافرمانی از خدا

الکتاب

قرآن

(قَالَ هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَـٰهِلُونَ).

(گفت: آيا دانستيد وقتى كه نابخرد بوديد، با يوسف و برادرش چه كرديد؟).

الحدیث

حدیث

331. الإمام الصادق علیه‌السلام - في قَولِهِ تَعالى: (وَإِنِّى لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَـٰـلِحا ثُمَّ ٱهْتَدَیٰ) -: لِهٰذِهِ الآيَةِ تَفسيرٌ، يَدُلُّ ذٰلِكَ التَّفسيرُ عَلی أنَّ اللهَ لا يَقبَلُ مَن عَمِلَ عَمَلاً إلّا مِمَّن لَقِيَهُ بِالوَفاءِ مِنهُ بِذٰلِكَ التَّفسيرِ، و مَا اشتَرَطَ فيهِ عَلَى المُؤمِنينَ، قالَ: (إِنَّمَا ٱلتَّوْبَةُ عَلَى ٱللهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ ٱلسُّوءَ بِجَهَـٰـلَةٍ)؛ يَعني كُلَّ ذَنبٍ عَمِلَهُ العَبدُ و إن كانَ بِهِ عالِماً، فَهُوَ جاهِلٌ حينَ خاطَرَ بِنَفسِهِ في مَعصِيَةِ رَبِّهِ، و قَد قالَ في ذٰلِكَ تَبارَكَ و تَعالی يَحكي قَولَ يوسُفَ لِإخوَتِهِ: (هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَـٰهِلُونَ)؛ فَنَسَبَهُم إلَى الجَهلِ؛ لِمُخاطَرَتِهِم بِأَنفُسِهِم في مَعصِيَةِ اللهِ.

 

331. امام صادق علیه‌السلام - در بارۀ اين سخن خداوند متعال: (به يقين، من آمرزندۀ كسى هستم كه توبه كند و ايمان بياورد و كار شايسته نمايد و به راه راست، ره‌سپار شود) -: اين آيه تفسيرى دارد و اين تفسير، دلالت بر آن دارد كه خداوند، فقط عمل كسى را مى‌پذيرد كه با به كار بستن آن تفسير و آنچه در آن بر مؤمنان شرط كرده است، او را ديدار كند، و فرمود: (خدا، فقط توبۀ كسانى را مى‌پذيرد كه نابخردانه گناه مى‌كنند)؛ يعنى هر گناهى كه بنده انجامش دهد، اگر چه آگاهانه باشد، باز نابخردى است؛ چون خود را در خطر معصيت پروردگارش انداخته است. خداوند - تبارک و تعالى - در نقل سخن يوسف علیه‌السلام به برادرانش كه مى‌فرمايد: (آيا دانستيد وقتى كه نابخرد بوديد، با يوسف و برادرش چه كرديد؟)، آنان را به نابخردى نسبت داده است؛ چون خود را در خطر معصيت خداوند انداختند.

 

332. الإمام زين العابدين علیه‌السلام - مِن دُعائِهِ في طَلَبِ العَفوِ وَ الاِستقالَةِ -:... و أنَا الَّذي بِجَهلِهِ عَصاكَ، و لَم تَكُن أهلاً مِنهُ لِذاكَ.

 

332. امام زین العابدین علیه‌السلام - در دعای بخشش‌خواهی و بازگشت -: من کسی هستم که به خاطر نابخردی‌اش نافرمانی‌‌ات کرد و تو سزاوار این نبودی.

 

333. الإمام عليّ علیه‌السلام: وَيحَ العاصي ما أجهَلَهُ! و عَن حَظِّهِ ما أعدَلَهُ!

 

333. امام علی علیه‌السلام: وای بر نافرمان، که چه قدر نابخرد است و چه قدر دور است از بهره‌اش!

 

334. عنه علیه‌السلام - في دُعائِهِ -: أنتَ العالِمُ و أنَا الجاهِلُ، عَصَيتُكَ بِجَهلي، وَ ارتَكَبتُ الذُّنوبَ بِجَهلي، و أَلهَتنِي الدُّنيا بِجَهلي، و سَهَوتُ عَن ذِكرِكَ بِجَهلي، و رَكَنتُ إلَى الدُّنيا بِجَهلي.

 

334. امام على علیه‌السلام - در دعاى خود -: تو دانایی و من نادانم، به سبب نابخردی‌ام، تو را نافرمانى كردم و به سبب نابخردی‌ام، مرتكب گناهان شدم و به سبب نابخردی‌ام، دنيا مرا به خود مشغول داشت و به سبب نابخردی‌ام، از ياد تو غافل گشتم و به سبب نابخردی‌ام، به دنيا ميل كردم.

 

335. الإمام الباقر علیه‌السلام – في ما وَعَظَ بِهِ جَماعَةً مِنَ الشّيعَةِ و هُم ساهونَ لاهونَ -:... وَيلَكَ! إنَّما أنتَ لِصٌّ مِن لُصوصِ الذُّنوبِ؛ كُلَّما عَرَضَت لَكَ شَهوَةٌ أوِ ارتِكابُ ذَنبٍ سارَعتَ إلَيهِ و أَقدَمتَ بِجَهلِكَ عَلَيهِ فَارتَكَبتَهُ، كَأَنَّكَ لَستَ بِعَينِ اللهِ، أو كَأَنَّ اللهَ لَيسَ لَكَ بِالمِرصادِ.

 

335. امام باقر علیه‌السلام - در اندرز به گروهی از شیعیان، در حالی که بی‌توجّه و غافل بودند -: وای بر تو! تو دزدی از دزدان گناهی. هر گاه شهوتی برایت نمود یابد یا موقعیت گناهی پیش آید، به سویش می‌شتابی و با نابخردی به سویش گام بر می‌داری و آن را مرتکب می‌شوی. گویی که در دیدرس خدا نیستی، یا این که خداوند در کمین تو ننشسته است.

۳ / ۲: الکفر

۳ / ۲: کفر

الكتاب

قرآن

(وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ).

(و چون به آنان گفته شود: «از آنچه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد»، مى‌گويند: «[نه؛] بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته‌ايم، پيروى مى‌كنيم». آيا هر چند پدرانشان چيزى را درک نمى‌كرده و به راه صواب نمى‌رفته‌اند [، باز در خور پيروى اند]؟).

(وَ مَثَلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ كَمَثَلِ ٱلَّذِى يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إلّا دُعَاءً وَ نِدَاءً صُمُّم بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ).

(و مَثَل [دعوت كنندۀ] كافران، چون مَثَل كسى است كه حيوانى را كه جز صدا و ندايى [مبهم، چيزى] نمى‌شنود، بانگ مى‌زند. [آرى،] كرند، لال اند، كورند و در نمى‌يابند).

(وَإذَا نَادَيْتُمْ إلَى ٱلصَّلَوٰةِ ٱتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبا ذَ ٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ).

(و هنگامى كه مردم را به نماز مى‌خوانيد، آن را به مسخره و بازى مى‌گيرند؛ زيرا آنان مردمى نابخردند).

(وَ لَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَ حَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللهُ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ).

(و اگر ما فرشتگان را به سوى آنان مى‌فرستاديم و [اگر] مردگان با آنان به سخن مى‌آمدند و همه چیز را دسته دسته در برابر آنان گرد مى‌آورديم، باز هم ايمان نمى‌آوردند، جز اين که خدا بخواهد؛ ولى بيشترشان نابخردى مى‌کنند).

الحديث

حدیث

336. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: إنَّما يُدرَكُ الخَيرُ كُلُّهُ بِالعَقلِ، و لا دينَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ.

 

336. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: همۀ خير (خوبى)، با خرد به دست می‌آيد و كسى كه خرد ندارد، دين ندارد.

 

337. عنه صلی الله علیه و آله: قِوامُ المَرءِ عَقلُهُ، و لا دينَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ.

 

337. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: جان‌مايۀ آدمى، خرد اوست و كسى كه خرد ندارد، دين ندارد.

 

338. عنه صلی الله علیه و آله: دينُ المَرءِ عَقلُهُ، و مَن لا عَقلَ لَهُ لا دينَ لَهُ.

 

338. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: ديندارى آدمى، به خرد اوست و آن كه خردمند نيست، دین ندارد.

 

339. الإمام عليّ علیه‌السلام: ما كَفَرَ الكافِرُ حَتّیٰ جَهِلَ.

 

339. امام على علیه‌السلام: هيچ كس كافر نگشت، مگر زمانی که نابخردی کرد.

 

340. عنه علیه‌السلام: الكافِرُ خَبٌّ لَئيمٌ خَؤونٌ مَغرورٌ بِجَهلِهِ مَغبونٌ.

 

340. امام على علیه‌السلام: كافر، حيله‌گرى پست و خيانت‌پيشه‌اى خودبين است كه فريفتۀ نابخردى‌اش شده است.

 

341. عنه علیه‌السلام: الكافِرُ فاجِرٌ جاهِلٌ.

 

341. امام على علیه‌السلام: كافر، تبهكارى نابخرد است.

 

342. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ إذا جَمَدَ وَجَدَ، و إذا وَجَدَ ألحَدَ.

 

342. امام على علیه‌السلام: نابخرد، هر گاه بخل ورزد، صاحب ثروت می‌شود و زمانى كه صاحب ثروت شود، سر از الحاد در می‌آورد.

 

343. الكافي عن محمّد بن خالد عن بعض أصحابنا عن الإمام الصادق علیه‌السلام: لَيسَ بَينَ الإِيمانِ وَ الكُفرِ إلّا قِلَّةُ العَقلِ. قيلَ: و كَيفَ ذاكَ - يَابنَ رَسولِ اللهِ -؟ قالَ: إنَّ العَبدَ يَرفَعُ رَغبَتَهُ إلیٰ مَخلوقٍ، فَلَو أخلَصَ نِيَّتَهُ لِلهِ لَأَتاهُ الَّذي يُريدُ في أسرَعَ مِن ذٰلِكَ.

 

343. الكافى - به نقل از محمّد بن خالد، از يكى از شيعيان -: امام صادق علیه‌السلام فرمود: «ميان ايمان و كفر، فاصله‌ای جز كم‌خردى نيست». گفته شد: چگونه،‌اى پسر پیامبر خدا؟ فرمود: «بنده، خواستِ خود را نزد مخلوق مى‌برد، در حالى كه اگر نيّتش را براى خدا خالص می‌کرد، به آنچه مى‌خواهد، زودتر مى‌رسید».

 

344. الإمام الصادق علیه‌السلام - في وَصِيَّتِهِ لاِبنِ جُندَبٍ -: يَابنَ جُندَبٍ، قَديماً عَمِرَ الجَهلُ و قَوِيَ أساسُهُ؛ و ذٰلِكَ لاِتِّخاذِهِم دينَ اللهِ لَعِباً، حَتّیٰ لَقَد كانَ المُتَقَرِّبُ مِنهُم إلَى اللهِ بِعِلمِهِ يُريدُ سِواهُ، اُولٰئِكَ هُمُ الظّالِمونَ.

 

344. امام صادق علیه‌السلام - در سفارش به ابن جُندَب -: ‌اى ابن جُندَب! ديرى است كه نابِخْرَدی، آباد و بنيانش نيرومند گرديده است و اين، از آن روست كه دين خدا را به بازى گرفتند تا بدان ‌جا كه اگر كسى از ميان آنها با دانشش به خدا نزديكى مى‌جويد، [در واقع‌] جز او را مى‌خواهد. بى ‌گمان، آنان ستمكارند.

 

345. الكافي عن عليّ بن أسباط عنهم: في ما وَعَظَ اللهُ عزّ و جلّ بِهِ عيسیٰ علیه‌السلام:... يا عيسیٰ، لا تُشرِك بي شَيئاً... و كُن مَعَ الحَقِّ حَيثُما كانَ و إن قُطِّعتَ و أُحرِقتَ بِالنّارِ، فَلا تَكفُر بي بَعدَ المَعرِفَةِ، فَلا تَكونَنَّ مِنَ الجاهِلينَ.

 

345. الکافی - به نقل از على بن اسباط، از يكى از امامان: -: در پندهاى خداوند به عيسى علیه‌السلام چنين آمده: «... اى عيسى! چيزى را شريک من مساز... هميشه با حق باش، هر جا كه باشد، گرچه پاره پاره شوى و به آتش سوزانده شوى. پس از شناخت، به من كفر مَوَرز تا در زمرۀ نابخردان نباشى».

۳ / ۳: الاغترار

۳ / ۳: فریب خوردن

346. تفسير الثعلبي‌ عن صالح بن مسمار: بَلَغَني أنَّ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله تَلا هٰذِهِ الآيَةَ (يَـٰأَيُّهَا ٱلْإِنسَـٰنُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ ٱلْكَرِيمِ)، قالَ: جَهلُهُ.

 

346. تفسير الثعلبى‌ - به نقل از صالح بن مِسمار -: به من خبر رسيد كه پيامبر صلی الله علیه و آله اين آيه را: (اى انسان! چه چيز، تو را به پروردگار بزرگوارت، گستاخ كرده است؟) تلاوت كرد و فرمود: «نابخردى او».

 

347. الإمام عليّ علیه‌السلام - مِن كَلامِهِ عِندَ تِلاوَتِهِ: (يَـأَيُّهَا ٱلْإِنسَـنُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ ٱلْكَرِيمِ) -: أدحَضُ مَسؤولٍ حُجَّةً، و أَقطَعُ مُغتَرٍّ مَعذِرَةً، لَقَد أبرَحَ جَهالَةً بِنَفسِهِ.

 

347. امام على علیه‌السلام - در سخنان خود به هنگام تلاوت آيۀ: (اى انسان! چه چيز، تو را به پروردگار بزرگوارت گستاخ كرده است؟) -: [انسانى كه در اين آيه مورد سؤال قرار گرفته است] هر دليلى را براى گستاخ شدنش به خدا بياورد، دليلش نادرست‌ترينِ دليل‌هاست. عذر [و بهانۀ] او از عذر [و بهانۀ] هر فريب خورده‌اى بى‌پايه‌تر است و نابخردى، وجود او را سخت فرا گرفته است.

 

348. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ يَجلِبُ الغَرَرَ.

 

348. امام على علیه‌السلام: نابخردی (عقل نَوَرزیدن)، فريب و زيان را جلب می‌كند.

 

349. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ اغتَرَّ بِنَفسِهِ، و كانَ يَومُهُ شَرّاً مِن أمسِهِ.

 

349. امام على علیه‌السلام: هر كه نابخرد باشد، فريب نفس خود را می‌خورد و امروزش بدتر از ديروزش است.

 

350. عنه علیه‌السلام: كَسبُ الجَهلِ الغَفلَةُ وَ الاِغتِرارُ.

 

350. امام على علیه‌السلام: دستاورد نابخردى، غفلت و فريب خوردگى است.

 

351. الإمام زین العابدین علیه‌السلام: أي رَبِّ! بِأَنفُسِنَا استَخفَفنا عِندَ مَعصِيَتِكَ لا بِعَظَمَتِكَ، و بِجَهلِنَا اغتَرَرنا لا بِحِلمِكَ.

 

351. امام زین العابدین علیه‌السلام: ای پروردگار من! هنگام نافرمانی‌ات، خود را حقیر کردیم، نه عظمت تو را، و از نابخردی خود فریب خوردیم، نه از بردباری تو.

 

352. الإمام الصادق علیه‌السلام - في ذِکرِ جُنودِ العَقلِ وَ الجَهلِ -: وَ الاِستِغفارُ و ضِدُّهُ الاِغتِرارُ.

 

352. امام صادق علیه‌السلام - در ذکر سربازان عقل و جهل -: استغفار، سرباز عقل است و ضدّ آن، مغرور شدن [و استغفار نکردن، سرباز جهل است].

۳ / ۴: الذِّلَّةُ وَ الزَّلَّةُ

۳ / ۴: خواری و لغزش

353. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: ما أعَزَّ اللهُ بِجَهلٍ قَطُّ، و لا أذَلَّ بِحِلمٍ قَطُّ.

 

353. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند، هرگز [كسى را] به سبب نابخردى عزيز نكرد، و هرگز به سبب بردبارى خوار نساخت.

 

354. الإمام عليّ علیه‌السلام: مَن فاتَهُ العَقلُ لَم يَعدُهُ الذُّلُّ.

 

354. امام على علیه‌السلام: آن كه خرد را از دست دهد، خوارى، دست از سرش برنمی‌دارد.

 

355. عنه علیه‌السلام: كَم مِن عَزيزٍ أذَلَّهُ جَهلُهُ!

 

355. امام على علیه‌السلام: چه بسيار عزيزانى كه نابخردى، خوارشان ساخت!

 

356. عنه علیه‌السلام: ذِلَّةُ الجَهلِ أعظَمُ ذِلَّةٍ.

 

356. امام على علیه‌السلام: خوارى نابخردى، بزرگ‌ترين خوارى است.

 

357. عنه علیه‌السلام: أذَلُّ الذُّلِّ الجَهلُ؛ لِأَنَّ صاحِبَهُ أصَمُّ، أبكَمُ، أعمیٰ، حَيرانُ.

 

357. امام على علیه‌السلام: خوارترين خوارى، نابخردى است؛ چرا كه گرفتار آن، كر و لال و كور و سرگردان است.

 

358. عنه علیه‌السلام: كَفی بِالجَهلِ ضَعَةً!

 

358. امام على علیه‌السلام: نابخردى (عَقلانیّت نداشتن)، براى خوارى و پستى، بس است.

 

359. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ يَرفَعُ نَفسَهُ فَيَتَّضِعُ.

 

359. امام على علیه‌السلام: نابخرد، خود را بلند می‌گرداند؛ امّا پست می‌شود.

 

360. عنه علیه‌السلام: العَقلُ يَهدي و يُنجي، وَ الجَهلُ يُغوي و يُردي.

 

360. امام على علیه‌السلام: خرد، هدايت می‌كند و رهايى می‌بخشد، و نابخردى، گم‌راه می‌سازد و پست می‌گرداند.

 

361. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ مَطِيَّةٌ شَموسٌ، مَن رَكِبَها زَلَّ، و مَن صَحِبَها ضَلَّ.

 

361. امام على علیه‌السلام: نابخردى، مركبى چموش است؛ آن كه بر آن سوار شود، می‌لغزد و هر كه با آن همراه شود، گم‌راه می‌گردد.

 

362. الإمام الصادق علیه‌السلام: الجَهلُ ذُلٌّ.

 

362. امام صادق علیه‌السلام: نابخردی، خوارى است.

۳ / ۵: الشَّرُّ

۳ / ۵: بدی

363. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: الجَهلُ رَأسُ الشَّرِّ كُلِّهِ.

 

363. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: نابخردى، بالاترينِ همۀ بدی‌هاست.

 

364. عنه صلی الله علیه و آله: شَرُّ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ.

 

364. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: بدىِ دنيا و آخرت، با نابخردى است.

 

365. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا قَرينَ شَرٌّ مِنَ الجَهلِ.

 

365. امام على علیه‌السلام: هيچ دوستى بدتر از نابخردى نيست.

 

366. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ أصلُ كُلِّ شَرٍّ.

 

366. امام على علیه‌السلام: نابخردى، ريشۀ همۀ بدی‌هاست.

 

367. عنه علیه‌السلام: بِالجَهلِ يُستَثارُ كُلُّ شَرٍّ.

 

367. امام على علیه‌السلام: با نابخردى، هر بدى‌اى برانگيخته می‌شود.

 

368. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ مَعدِنُ الشَّرِّ.

 

368. امام على علیه‌السلام: نابخردى، سرچشمۀ بدی‌هاست.

۳ / ۶: المَوتُ وَ الهَلاك

۳ / ۶: مرگ و هلاکت

369. الإمام عليّ علیه‌السلام: مَنِ استَحكَمَت لي فيهِ خَصلَةٌ مِن خِصالِ الخَيرِ، احتَمَلتُهُ عَلَيها وَ اغتَفَرتُ فَقدَ ما سِواها، و لا أغتَفِرُ فَقدَ عَقلٍ و لا دينٍ؛ لِأَنَّ مُفارَقَةَ الدّينِ مُفارَقَةُ الأَمنِ، فَلا يُتَهَنَّأُ بِحَياةٍ مَعَ مَخافَةٍ، و فَقدُ العَقلِ فَقدُ الحَياةِ، و لا يُقاسُ إلّا بِالأَمواتِ.

 

369. امام على علیه‌السلام: آن كه صفتى از صفات نيک در او پا بر جا شود، او را تحمّل می‌كنم و نبودِ ساير خصلت‌ها را بر او می‌بخشم؛ امّا نبودِ خرد و دين را نمى‌بخشم؛ چرا كه از دست دادن دين، از ميان رفتن امنيت است و زندگى با ترس، گوارا نيست و از دست دادن خرد، از دست دادن زندگى است و جز با مردگان سنجيده نمی‌شود.

 

370. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ مُميتُ الأَحياءِ، و مُخَلِّدُ الشَّقاءِ.

 

370. امام على علیه‌السلام: نابخردى، زنده‌ها را می‌ميراند و بدبختى را جاودانه می‌سازد.

 

371. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ مَوتٌ، التَّواني فَوتٌ.

 

371. امام على علیه‌السلام: نابخردى، مرگ است و سستى، [موجب] دست نيافتن.

 

372. عنه علیه‌السلام: الجاهِلُ مَيِّتٌ و إن كانَ حَيّاً.

 

372. امام على علیه‌السلام: نابخرد، مرده است، گرچه زنده باشد.

 

373. عنه علیه‌السلام: كَم مِن غَريقٍ هَلَكَ في بَحرِ الجَهالَةِ!

 

373. امام على علیه‌السلام: چه بسيار كسانى كه در درياى نابخردى، غرق و نابود شدند!

 

374. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ يُرديكَ.

 

374. امام على علیه‌السلام: نابخردى، پستت مى‌كند.

۳ / 7: الاِختِلافُ

۳ / ۷: اختلاف (تفرقه)

الكتاب

قرآن

(لَا يُقَـٰتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إلّا فِى قُرًى مُّحَصَّنَةٍ أوْ مِن وَرَاءِ جُدُرِم بَاْسُهُم بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّیٰ ذَ ٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ).

(آنان همه با شما نمی‌جنگند مگر در قريه‌هاى داراى استحكامات، يا از پس ديوار. آنان سخت با يكديگر دشمن ‌اند. تو يک‌دل می‌پنداری‌شان و حال آن كه دل‌هايشان از هم جداست؛ زيرا آنان مردمى بى‌خردند).

الحديث

حدیث

375. الإمام عليّ علیه‌السلام: لَو سَكَتَ الجاهِلُ مَا اختَلَفَ النّاسُ.

 

375. امام على علیه‌السلام: اگر نابخرد خاموش می‌مانْد، ميان مردم، اختلاف پديد نمى‌آمد.

 

376. عنه علیه‌السلام - مِن كَلامِهِ لأَهلِ الكوفَةِ -: أيُّهَا القَومُ الشّاهِدَةُ أبدانُهُمُ، الغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُمُ، المُختَلِفَةُ أهواؤُهُمُ، المُبتَلیٰ بِهِم اُمَراؤُهُم، صاحِبُكُم يُطيعُ اللهَ و أنتُم تَعصونَهُ! و صاحِبُ أهلِ الشّامِ يَعصِي اللهَ و هُم يُطيعونَهُ!

 

376. امام على علیه‌السلام - در سخنان خود خطاب به كوفيان -: ‌اى مردمى كه پيكرهايشان پيداست و خردهايشان از وجود آنها رخت بر بسته است؛ خواهش‌ها و هدف‌هایشان گونه گونه است و حاکمانشان به آنها گرفتار شده‌اند! زمامدار شما خدا را فرمان می‌برد و شما او را نافرمانى می‌كنيد؛ ولى زمامدار شاميان، خدا را نافرمانى می‌كند و آنها از او فرمان می‌برند!

 

377. عنه علیه‌السلام: أيَّتُهَا النُّفوسُ المُختَلِفَةُ، وَ القُلوبُ المُتَشَتِّتَةُ، الشّاهِدَةُ أبدانُهُم، وَ الغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُم، أَظأَرُكُم عَلَى الحَقِّ و أنتُم تَنفِرونَ عَنهُ نُفورَ المِعزیٰ مِن وَعوَعَةِ الَأَسَدِ!

 

377. امام على علیه‌السلام: اى جان‌هاى گونه‌گون و دل‌هاى پراكنده، كه پيكرهايشان پيداست و خردهايشان از آنان غايب است! شما را با مهر و محبّت به سوى حق می‌برم؛ امّا شما از آن می‌رميد، همچون رميدن بز از نعرۀ شير!

۳ / ۸: هٰذِهِ المَضارُّ

۳ / ۸: آسیب‌های دیگر

378. الإمام عليّ علیه‌السلام: عُقبَى الجَهلِ مَضَرَّةٌ.

 

378. امام على علیه‌السلام: پایان نابِخْرَدی، زیان است.

 

379. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ وَبالٌ.

 

379. امام على علیه‌السلام: نابخردى، بدفرجامی است.

 

380. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ وَ البُخلُ مَساءَةٌ و مَضَرَّةٌ.

 

380. امام على علیه‌السلام: نابخردى و بخل، بدى و زيان اند.

 

381. عنه علیه‌السلام: الحِرصُ وَ الشَّرَهُ وَ البُخلُ نَتيجَةُ الجَهلِ.

 

381. امام على علیه‌السلام: آزمندى و سيرى ناپذيرى و بخل، زاييدۀ نابخردى اند.

 

382. عنه علیه‌السلام: ما عَقَلَ مَن بَخِلَ بِإِحسانِهِ.

 

382. امام على علیه‌السلام: خردمند نيست كسى كه از نيكى كردن، بخل ورزد.

 

383. عنه علیه‌السلام: الحُمقُ مِن ثِمارِ الجَهلِ.

 

383. امام على علیه‌السلام: حماقت، از ميوه‌هاى نابخردی است.

 

384. عنه علیه‌السلام: الخُلُقُ المَذمومُ مِن ثِمارِ الجَهلِ.

 

384. امام على علیه‌السلام: خوى نكوهيده، از ميوه‌هاى نابخردى است.

 

385. عنه علیه‌السلام: اللَّهوُ مِن ثِمارِ الجَهلِ.

 

385. امام على علیه‌السلام: سرگرمى (غفلت)، از ميوه‌هاى نابخردى است.

 

386. عنه علیه‌السلام: إنَّكُم لَن تُحَصِّلوا بِالجَهلِ أرَباً، و لَن تَبلُغوا بِهِ مِنَ الخَيرِ سَبَباً، و لَن تُدرِكوا بِهِ مِنَ الآخِرَةِ مَطلَباً.

 

386. امام على علیه‌السلام: به راستى كه شما با نابخردى به هيچ خواسته‌اى نمی‌رسيد و با آن به هيچ سببى از اسباب خوبى دست نمی‌يابيد، و به هيچ مقصد آخرتى هم نائل نمی‌گرديد.

 

387. عنه علیه‌السلام: رُبَّ صَديقٍ يُؤتیٰ مِن جَهلِهِ، لا مِن نِيَّتِهِ.

 

387. امام علی علیه‌السلام: بسی دوست که از نابخردی‌اش [به دوستانش] ضربه وارد می‌شود، نه از خواست و نیّتش.

 

388. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ قَلَّ اعتِبارُهُ.

 

388. امام على علیه‌السلام: هر كه نابخرد باشد، پند گرفتنش اندک است.

 

389. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ اُهمِلَ.

 

389. امام على علیه‌السلام: هر كه نابخردی ورزد، [مردم] او را وا می‌گذارند [و رعایت او را نمی‌کنند].

 

390. عنه علیه‌السلام: مَنِ استَطارَهُ الجَهلُ فَقَد عَصَى العَقلَ.

 

390. امام على علیه‌السلام: هر کس که بی‌عقلی، او را بجنباند و از جای بر کند، عقل را نافرمانی می‌کند.

 

391. عنه علیه‌السلام: مَن قَلَّ عَقلُهُ ساءَ خِطابُهُ.

 

391. امام على علیه‌السلام: هر كه كم‌خرد باشد، بد سخن می‌گويد.

 

392. عنه علیه‌السلام: مَن قَلَّ عَقلُهُ كَثُرَ هَزلُهُ.

 

392. امام على علیه‌السلام: هر كه عقلش كم باشد، لودگی‌اش [و جدّى نبودنش] زياد است.

 

393. عنه علیه‌السلام: كَثرَةُ الهَزلِ آيَةُ الجَهلِ.

 

393. امام على علیه‌السلام: مسخرگى زياد، نشانۀ نابخردى است.

 

394. عنه علیه‌السلام: مَن كَثُرَ مِزاحُهُ استُجهِلَ.

 

394. امام على علیه‌السلام: هر كه زياد شوخى كند، نابخرد شمرده می‌شود.

 

395. عنه علیه‌السلام: العامِلُ بِجَهلٍ كَالسّائِرِ عَلیٰ غَيرِ طَريقٍ؛ فَلا يَزیدُهُ جِدُّهُ فِي السَّيرِ إلّا بُعداً عَن حاجَتِهِ.

 

395. امام علی علیه‌السلام: عمل‌کننده از روی بی‌عقلی، مانند مسافر در بیراهه است که سرعت سیرش جز بر دوری او از حاجتش نمی‌افزاید.

 

396. عنه علیه‌السلام:الخِذلانُ مُمِدُّ الجَهلِ.

 

396. امام على علیه‌السلام: خواری، مددكارِ نابخردى است.

 

397. عنه علیه‌السلام: هٰذا كِتابُ اللهِ بَينَ أظهُرِنا، و عَهدُ رَسولِ اللهِ و سيرَتُهُ فينا، لا يَجهَلُ ذٰلِكَ إلّا جاهِلٌ عانِدٌ عَنِ الحَقِّ مُنكِرٌ.

 

397. امام على علیه‌السلام: اين كتاب خدا در ميان ماست و عهد و سيرۀ پيامبر خدا، در ميان ماست. از اين حقيقت، جز نابخردِ روگردان از حق و انكار كننده، بى‌خبر نيست.

 

398. عنه علیه‌السلام: مَن جَهِلَ كَثُرَ عِثارُهُ.

 

398. امام على علیه‌السلام: كسى كه نابخرد باشد، لغزش او زياد مى‌شود.

 

399. عنه علیه‌السلام: صَوابُ الجاهِلِ كَالزَّلَّةِ مِنَ العاقِلِ.

 

399. امام على علیه‌السلام: درستى از جانب نابخرد، مثل لغزش از جانب خردمند است.

 

400. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ يُفسِدُ المَعادَ.

 

400. امام على علیه‌السلام: نابخردى، آخرت را تباه می‌كند.

 

401. عنه علیه‌السلام: الجَهلُ فَسادُ كُلِّ أمرٍ.

 

401. امام على علیه‌السلام: نابخردى، مايۀ تباهى همه چيز است.

 

402. الإمام الباقر علیه‌السلام: المُرُوَّةُ أن لا تَطمَعَ فَتَذِلَّ، و [لا] تَسأَلَ فَتَقِلَّ، و لا تَبخَلَ فَتُشتَمَ، و لا تَجهَلَ فَتُخصَمَ.

 

402. امام باقر علیه‌السلام: مردانگى، آن است که طمع نَوَرزى تا خوار نشوى، و خواهش نکنى تا نادار نشوى، و بخل نَوَرزى تا دشنام نشنوى، و نابخردى نکنى تا شکست نخورى.

الفَصْلُ الرَّابِعُ: ما یَنبَغِي لِلجاهِلِ

فصل چهارم: آنچه برای جاهل (نابخرد)، سزاوار است

۴ / ۱: الاِستِعاذَةُ بِاللهِ

۴ / ۱: پناه بردن به خدا

403. سنن النسائي عن اُمّ سلمة: إنَّ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله كانَ إذا خَرَجَ مِن بَيتِهِ قالَ: بِاسمِ اللهِ، رَبِّ أعوذُ بِكَ مِن أن أزِلَّ أو أضِلَّ، أو أظلِمَ أو اُظلَمَ، أو أجهَلَ أو يُجهَلَ عَلَيَّ.

 

403. سنن النسائى - به نقل از اُمّ سَلَمه -: پيامبر صلی الله علیه و آله هر گاه از خانه‌اش بیرون می‌آمد، می‌گفت: «به نام خدا. پروردگارا! به تو پناه می‌برم از اين كه بلغزم يا گم‌راه شوم، يا ستم كنم يا به من ستم شود، يا نابخردى كنم يا با من به نابخردى رفتار شود».

 

404. الإمام عليّ علیه‌السلام: اللّٰهُمَّ إنّي... أعوذُ بِكَ مِنَ الجَهلِ وَ الهَزلِ، و مِن شَرِّ القَولِ وَ الفِعلِ.

 

404. امام على علیه‌السلام: بار خدايا! من... به تو پناه می‌برم از نابخردى كردن و [بی جا] شوخى نمودن، و [نیز] از گفتار و كردار بد.

 

405. عنه علیه‌السلام: إلٰهي... ألوذُ بِكَ مِن قسوَتي، و أعوذُ بِكَ مِن جُرأتي، و أستَجيرُ بِكَ مِن جَهلي، و أتَعَلَّقُ بِعُریٰ أسبابِكَ مِن ذَنبي.

 

405. امام على علیه‌السلام: معبود من!... از نيروى خود، به تو پناه می‌برم و از گستاخى‌ام، به تو پناهنده می‌شوم و از نابخردىِ خود، از تو امان می‌جويم و از گناه خويش، به دستگيره‌هاى ريسمان‌هاى تو چنگ می‌زنم.

 

406. الإمام الصادق علیه‌السلام: اللّٰهُمَّ بِكَ نُمسي و بِكَ نُصبِحُ، و بِكَ نَحيا و بِكَ نَموتُ، و إلَيكَ نَصيرُ، و أعوذُ بِكَ مِن أن أُذِلَّ أو أُذَلَّ، أو أُضِلَّ أو اُضَلَّ، أَو أَظلِمَ أو اُظلَمَ، أو أجهَلَ أو يُجهَلَ عَلَيَّ.

 

406. امام صادق علیه‌السلام: بار خدايا! به يارى تو، روز را به شب و شب را به روز می‌رسانيم، و به كمک تو زنده‌ايم، و به قدرت تو می‌ميريم، و به سوى تو حركت می‌كنيم. به تو پناه می‌برم از اين كه خوار کنم يا خوارم کنند، يا گم‌راه کنم يا گم‌راهم کنند، يا ستم كنم يا به من ستم شود، يا نابخردى كنم يا با من به نابخردى رفتار شود.

 

407. الكافي عن عبدالرّحمٰن بن سيابة: أعطاني أبو عَبدِاللهِ علیه‌السلام هٰذَا الدُّعاءَ: الحَمدُ لِلهِ وَلِيِّ الحَمدِ و أهلِهِ و مُنتَهاهُ وَ مَحَلِّهِ... و أعوذُ بِكَ مِن أن أشتَرِيَ الجَهلَ بِالعِلمِ، وَ الجَفاءَ بِالحِلمِ، وَ الجَورَ بِالعَدلِ، وَ القَطيعَةَ بِالبِرِّ، وَ الجَزَعَ بِالصَّبرِ.

 

407. الكافى - به نقل از عبد الرحمان بن سيابه -: امام صادق علیه‌السلام اين دعا را به من داد: «ستايش، خداوند را كه صاحب ستايش و سزامند آن و پايانه و جايگاه آن است... و [خدايا!] به تو پناه می‌برم از اين كه نابخردى را به جاى دانايى بخرم، و تندى را به جاى بردبارى، و ستم را به جاى دادگرى، و بريدن از خويشان را به جاى نيكى به آنان، و ناشكيبى را به جاى شكيبايى».

 

408. الإمام عليّ علیه‌السلام: أعوذُ بِكَ رَبّي أن أشتَرِيَ الجَهلَ بِالعِلمِ كَمَا اشتَریٰ غَيري، أوِ السَّفَهَ بِالحِلمِ.

 

408. امام على علیه‌السلام: اى پروردگار من! به تو پناه می‌برم از اين كه نابخردى را به جاى دانايى بخرم - چنان كه ديگران خريدند -، يا سبک‌سرى را به جاى بُردباری.

۴ / ۲: الاِستِغفارُ و الاِعتذار

۴ / ۲: استغفار و اعتذار به درگاه خداوند

409. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: اللّٰهُمَّ اغفِر لي خَطيئَتي و جَهلي، و إِسرافي في أمري، و ما أَنتَ أَعلَمُ بِهِ مِنّي.

 

409. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: بار خدايا! خطا و نابخردى و زياده‌روى‌ام را در كارهايم و آنچه را تو بِدان از من داناترى، بر من ببخشاى.

 

410. الإمام عليّ علیه‌السلام: إلٰهي و سَيِّدي! فَأَسأَ لُكَ... أن تَهَبَ لي في هٰذِهِ اللَّيلَةِ، و في هٰذِهِ السّاعَةِ، كُلَّ جُرمٍ أجرَمتُهُ، و كُلَّ ذَنبٍ أذنَبتُهُ، و كُلَّ قَبيحٍ أسرَرتُهُ، و كُلَّ جَهلٍ عَمِلتُهُ.

 

410. امام على علیه‌السلام: معبود من و سَرور من! از تو درخواست مى‌کنم... که در اين شب و در اين ساعت، هر جرمى را که مرتکب شده‌ام و هر گناهى را که انجام داده‌ام و هر زشتى‌اى را که مخفى داشته‌ام و هر کار جاهلانه‌اى را که انجام داده‌ام، بر من ببخشی.

 

411. عنه علیه‌السلام: اللّٰهُمَّ اغفِر لي خَطايايَ و عَمدي و جَهلي، و هَزلي و جِدّي، و كُلُّ ذٰلِكَ عِندي.

 

411. امام على علیه‌السلام: بار خدايا! هر گناهى را كه به خطا يا به عمد، يا از سر نابخردى يا شوخى از من سر زده است، بر من بيامرز که همۀ اینها را دارم.

 

412. الإمام زين العابدين علیه‌السلام: اللّٰهُمَّ إنّي أعتَذِرُ إلَيكَ مِن جَهلي، و أستَوهِبُكَ سوءَ فِعلي.

 

412. امام زين العابدين علیه‌السلام: خدايا! از نابخردى‌ام به تو عذر مى‌آورم و از سوء رفتارم از تو طلب بخشش دارم.

۴ / ۳: التَّقویٰ

۴ / ۳: پرهیزگاری

413. الإمامُ عليٌّ علیه‌السلام: إنَّ تَقوَى اللهِ دَواءُ دَاءِ قُلوبِكُم، و بَصَرُ عَمىٰ‌ أفئدتِكُم، و شِفاءُ مَرَضِ أجسادِكُم، و صَلاحُ فَسادِ صُدورِكُم، و طَهورُ دَنَسِ أنفُسِكُم، و جَلاءُ عَشا أبصارِكُم، و أمنُ فَزَعِ جَأشِكُم، و ضِياءُ سَوادِ ظُلمَتِكُم.

 

413. امام على علیه‌السلام: همانا پروا کردن از خدا داروى درد قلب‌هاى شماست و بينا كنندۀ كورى دل‌هايتان و شفابخش بيمارى جسم‌هايتان و برطرف كنندۀ تباهى سينه‌هايتان و پاک كنندۀ آلودگى جان‌هايتان و روشنى‌بخش ضعف چشم‌هايتان و فرو نشانندۀ ترس و اضطراب دل‌هايتان و روشنی‌بخش سياهى ظُلمتتان.

 

414. الإمام الباقر علیه‌السلام: إنَّ اللهَ عزّ و جلّ يَقي بِالتَّقویٰ عَنِ العَبدِ ما عَزَبَ عَنهُ عَقلُهُ، و يَجلي بِالتَّقویٰ عَنهُ عَماهُ و جَهلَهُ.

 

414. امام باقر علیه‌السلام: خداوند عزّ و جلّ به سببِ تقوا، آنچه را از چشمِ خِرد بنده دور ماند، نگه می‌دارد و با تقوا، كورى و نابخردى را از او دور می‌گرداند.

الفَصلُ الخامِسُ: ما یَنبَغي في مُواجَهَةِ الجاهِلِ

فصل پنجم: آنچه در رفتار با جاهل (نابخرد)، شایسته است

۵ / ۱: السَّلامُ عِندَ المُخاطَبَةِ

۵ / ۱: کناره‌گیری مُلایم از گفتگو

الكتاب

قرآن

(وَ عِبَادُ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى ٱلَارْضِ هَوْنا وَ إذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَـٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَـٰمًا).

(بندگان [خداى] رحمان، كسانى هستند كه با فروتنى، روى زمين راه مى‌روند و چون كه نابخردان با آنان وارد گفتگو شوند [، بزرگوارانه و با ملایمت]، خداحافظی می‌کنند).

الحديث

حدیث

415. مسند ابن حنبل عن النّعمان بن مُقرّن: سَبَّ رَجُلٌ رَجُلاً عِندَهُ صلی الله علیه و آله، فَجَعَلَ الرَّجُلُ المَسبوبُ يَقولُ: عَلَيكَ السَّلامُ.

قالَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: أما إنَّ مَلَكاً بَينَكُما يَذُبُّ عَنكَ، كُلَّما يَشتِمُكَ هٰذا قالَ لَهُ: بَل أنتَ، و أنتَ أحَقُّ بِهِ. و إذا قُلتَ لَهُ: عَلَيكَ السَّلامُ، قالَ: لا، بَل لَكَ، أنتَ أحَقُّ بِهِ.

415. مسند ابن حنبل - به نقل از نعمان بن مُقرّن -: مردى، شخصى را در نزد پيامبر صلی الله علیه و آله دشنام می‌داد و او در جواب می‌گفت: بر تو سلام!

پيامبر خدا صلی الله علیه و آله [خطاب به فردى كه با سلام، به دشنام دهنده جواب می‌داد،] فرمود: «آگاه باش! فرشته‌اى در ميان شما دو نفر است كه از تو دفاع می‌كند. هر گاه او تو را دشنام می‌دهد، فرشته [به او] می‌گويد: تو چنينى؛ بلكه تو سزاوارترى، و وقتى تو در پاسخ می‌گويى: بر تو سلام، [آن فرشته] می‌گويد: نه؛ بلكه تو سزاوار سلام هستى».

416. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: اللّٰهُمَّ اجعَلنا مِنَ الَّذينَ إذا حَدَّثُوا صَدَقُوا... و إِذا جَهِلُوا رَجَعُوا... (وَ إذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَـٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَـٰمًا).

 

416. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خدایا! مرا از کسانی قرار ده که چون سخن می‌گویند، راست می‌گویند... و چون نابخردی می‌کنند، توبه می‌کنند و باز می‌گردند... (و چون نابخردان با آنان وارد گفتگو شوند [، بزرگوارانه و با ملایمت]، خداحافظی می‌کنند).

 

417. عنه‌ صلی الله علیه و آله - في وَصفِ الصّابِرينَ -: (و إذا خاطَبَهُمُ الجاهِلونَ قالُوا سَلاماً).

 

417. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله - در توصیف شکیبایان -: (و چون نابخردان با آنان وارد گفتگو شوند، [بزرگوارانه و با ملایمت]، خداحافظی می‌کنند).

 

418. الإمام عليّ علیه‌السلام: يا كُمَيلُ، في كُلِّ صِنفٍ قَومٌ أرفَعُ مِن قَومٍ، فَإِيّاكَ و مُناظَرَةَ الخَسيسِ مِنهُم و إن أسمَعوكَ؛ وَ احتَمِل و كُن مِنَ الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللهُ: (وَ إذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَـٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَـٰمًا).

 

418. امام علی علیه‌السلام: ای کمیل! در هر دسته از مردم، گروهی برتر از گروهی دیگر هستند. مبادا که با فرومایگان آنان مناظره کنی، حتّی اگر چیزی به تو گفتند. تحمّل کن و از کسانی باش که خداوند متعال این گونه توصیفشان کرده است: (و چون نابخردان با آنان در گفتگو شوند، [بزرگوارانه و با ملایمت] خداحافظی کن).

 

419. عنه علیه‌السلام - في وَصفِ أصحابِهِ -: لَو رَأيتَهُم في نَهارِهِم إذاً لَرَأيتَ قَوماً (يَمْشُونَ عَلَى ٱلَارْضِ هَوْناً)، و يَقولونَ (لِلنّاسِ حُسناً)، (وَ إذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَـٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَـٰما)، (وَ إذَا مَرُّواْ بِاللَّغْوِ مَرُّواْ كِرَاماً).

 

419. امام على علیه‌السلام - در توصیف ياران خود -: اگر در روز، آنان را ببينى، آنها را گروهى خواهى يافت كه (به نرمى بر زمين راه می‌روند) و با مردم به نيكى سخن می‌گويند (و اگر نابخردان با آنان در گفتگو شوند، [بزرگوارانه و با ملایمت] خدا حافظی می‌کنند) و (اگر به كارى لغو و بيهوده برخورد كنند به بزرگوارى از آن می‌گذرند).

 

420. الإمام الصادق علیه‌السلام - في وَصفِ شيعَةِ أهلِ البَيتِ: -: إن خاطَبَهُم جاهِلٌ سَلَّمُوا، و إن لَجَأَ إلَيهِم ذُو الحاجَةِ مِنهُم رَحِمُوا، و عِندَ المَوتِ هُم لا يَحزَنونَ.

 

420. امام صادق علیه‌السلام - در توصیف شيعيان اهل بیت: -: اگر فرد نابخردى با آنان در گفتگو شود، [به او] سلام می‌دهند، و اگر نيازمندى به آنان پناه برد، بر او ترحّم می‌كنند، و در هنگام مرگ، غمگين نیستند.

 

421. الأغاني: كانَ إبراهيمُ شَديدَ الاِنحِرافِ عَن عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ علیه‌السلام، فَحَدَّثَ المَأمونَ يَوماً أنَّهُ رَأیٰ عَلِيّاً فِي النَّومِ، فَقالَ لَهُ: مَن أنتَ؟ فَأَخبَرَهُ أنَّهُ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ. فَمَشَينا حَتّیٰ جِئنا قَنطَرَةً، فَذَهَبَ يَتَقَدَّمُني لِعُبورِها، فَأَمسَكتُهُ وَ قُلتُ لَهُ: إنَّما أنتَ رَجُلٌ تَدَّعي هٰذَا الَأَمرَ بِإِمرَةٍ وَ نَحنُ أحَقُّ بِهِ مِنكَ! فَما رَأيتُ لَهُ فِي الجَوابِ بَلاغَةً كَما يوصَفُ عَنهُ!

فَقالَ: و أيُّ شَيءٍ قالَ لَكَ؟

فَقالَ: ما زادَني عَلیٰ أن قالَ: سَلاماً سَلاماً!

فَقالَ لَهُ المَأمونُ: قَد - وَ اللهِ - أجابَكَ أبلَغَ جَوابٍ.

قالَ: و كَيفَ؟!

قالَ: عَرَّفَكَ أنَّكَ جاهِلٌ لا يُجاوَبُ مِثلُكَ، قالَ اللهُ عزّ و جلّ: (وَ إذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَـٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَـٰما)!

فَخَجِلَ إبراهيمُ، وقالَ: لَيتَني لَم اُحَدِّثكَ بِهٰذَا الحَديثِ.

421. الأغانى: ابراهيم [فرزند مهدی خليفۀ عبّاسى]، بسيار با علی بن ابی طالب علیه‌السلام دشمن بود. روزى به مأمون گفت كه على علیه‌السلام را در خواب ديده است و از او پرسيده: «كيستى؟». جواب داده است كه على بن ابى طالب است. [ابراهيم گفت:] مقدارى راه رفتيم تا به پلى رسيديم. خواست زودتر از من عبور كند. او را گرفتم و گفتم: «تو ادّعاى فرمان‌روايى دارى با آن كه ما بِدان شايسته‌تر هستيم. او در جواب، پاسخى بليغانه، آن گونه كه او را وصف می‌كنند، نداد.

مأمون گفت: مگر چه پاسخ داد؟

ابراهيم گفت: چيزى نگفت جز: به سلامت! به سلامت!

مأمون گفت: به خدا سوگند، بليغ ترين پاسخ را داده است».

ابراهيم گفت: «چه طور؟».

مأمون گفت: به تو فهمانده كه نابخردى و در خور گفتگو نيستى. خداوند عزّ و جلّ فرموده است: (و چون نابخردان با آنان وارد گفتگو شوند، [بزرگوارانه و با ملایمت]، خداحافظی می‌کنند».

ابراهيم شرمنده شد و گفت: «كاش اين قصّه را برايت نمى‌گفتم!»

راجع: موسوعة العقائد الإسلامية (المعرفة): ج۱ ص۲۸۰ ح۵۲۸ و ص۲۸۶ ح۵۸۲.

ر. ک: دانش‌نامۀ عقاید اسلامی (معرفت‌شناسی): ج۱ ص۴۰۵ ح۵۲۸ و ص۴۱۶ ح۵۸۲.

۵ / ۲: السُّكوتُ و تَركُ المُنازَعَةِ

۵ / ۲: سکوت و رها کردن نزاع

422. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: إنَّ موسیٰ علیه‌السلام لَقِيَ الخِضرَ علیه‌السلام فَقالَ: أوصِني، فَقالَ الخِضرُ:... يا موسیٰ، تَفَرَّغ لِلعِلمِ إن كُنتَ تُريدُهُ، فَإِنَّمَا العِلمُ لِمَن تَفَرَّغَ لَهُ... و أعرِض عَنِ الجُهّالِ، وَ احلُم عَنِ السُّفَهاءِ؛ فَإِنَّ ذٰلِكَ فَضلُ الحُلَماءِ و زَينُ العُلَماءِ، إذا شَتَمَكَ الجاهِلُ فَاسكُت عَنهُ سِلماً و جانِبهُ حَزماً، فَإِنَّ ما بَقِيَ مِن جَهلِهِ عَلَيكَ و شَتمِهِ إيّاكَ أكثَرُ.

 

422. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: موسى علیه‌السلام، خضر علیه‌السلام را ملاقات كرد و گفت: مرا پند ده. خضر علیه‌السلام گفت: «... اى موسى! اگر دانش می‌خواهى، خودت را وقف آن ساز؛ زيرا دانش، از آنِ كسى است كه خود را وقف آن سازد... و از نابخردان، كناره‌گيرى كن و در برابر ابلهان، بردبار باش؛ زيرا اين براى بردباران، فضيلت و براى آگاهان، زينت است. اگر نابخردى تو را دشنام داد، به ملايمت سكوت كن و با دورانديشى، از او كناره بگير؛ زيرا ثوابى كه از نابخردى و دشنام او به تو برايت باقى مانده، بيشتر است».

 

423. الإمام عليّ علیه‌السلام: كَلامُ العاقِلِ قوتٌ، و جَوابُ الجاهِلِ سُكوتٌ.

 

423. امام على علیه‌السلام: سخن خردمند، خوراک [جان] است و پاسخ به نابخرد، سكوت.

 

424. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: لا تُنازِع جاهِلاً.

 

424. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: با نابخرد، نزاع مكن.

 

425. عنه علیه‌السلام: لا تُنازِعِ السُّفَهاءَ و لا تَستَهتِر بِالنِّساءِ؛ فَإِنَّ ذٰلِكَ يُزري بِالعُقَلاءِ.

 

425. امام على علیه‌السلام: با ابلهان، نزاع مكن و دل‌باختۀ زنان مشو؛ زيرا اين خصلت‌ها، خردمندان را خوار می‌گرداند.

 

426. عنه علیه‌السلام: لا تُعاتِبِ الجاهِلَ فَيَمقُتَكَ، و عاتِبِ العاقِلَ يُحبِبكَ.

 

426. امام على علیه‌السلام: نابخرد را سرزنش مكن، كه دشمنت می‌شود، و خردمند را سرزنش كن تا دوست تو شود.

 

427. الكافي عن محمّد بن مسلم: كَتَبَ أبو عَبدِ اللهِ علیه‌السلام إلَى الشّيعَةِ: لَيَعطِفَنَّ ذَوُو السِّنِّ مِنكُم وَ النُّهیٰ عَلیٰ ذَوِي الجَهلِ و طُلاّبِ الرِّئاسَةِ، أو لَتُصيبَنَّكُم لَعنَتي أجمَعينَ.

 

427. الکافی - به نقل از محمّد بن مسلم -: امام صادق علیه‌السلام به شيعيان نوشت: «بايد بزرگ‌ترها و خردمندان شما براى افراد نابخرد و رياست‌طلب، دل بسوزانند [و نصيحت و ارشادشان كنند]، و گرنه نفرين من به همۀ شما مى‌رسد».

 

428. عيون أخبار الرضا علیه‌السلام عَن مُوسَى بنِ مُحَمَّدٍ المُحارِبِيِّ عَن رَجُلٍ ذَكَرَ اسمَهُ عَن الإمام الرِّضا علیه‌السلام: أنَّ المَأمونَ قالَ لَهُ: هَل رُويتَ مِنَ الشِّعرِ شَيئاً؟ فَقالَ: قَد رُويتُ مِنهُ الكَثيرَ،...

قالَ: فَأَنشِدني أحسَنَ ما رُويتَهُ فِي السُّكوتِ عَنِ الجَاهِلِ، و تَركِ عِتابِ الصَّدِيقِ. فَقالَ علیه‌السلام:

إنّي لَيَهجُرُنِي الصَّديقُ تَجَنُّباً فَأُريهِ أنَّ لِهَجرِهِ أسبابا

وأَراهُ إن عاتَبتُهُ أغرَیتُهُ فَأَریٰ لَهُ تَركَ العِتابِ عِتَابا

وإذا بُلِيتُ بِجاهِلٍ مُتَحَكِّمٍ يَجِدُ المُحالَ مِنَ الاُمُورِ صَوابا

أولَيتُهُ مِنِّي السُّكوتَ ورُبَّما كانَ السُّكوتُ عَنِ الجَوابِ جَوابا

فَقالَ المَأمونُ: ما أحسَنَ هٰذا! هٰذا مَن قالَهُ؟ فَقالَ: لِبَعضِ فِتيانِنا.

428. عيون أخبار الرضا علیه‌السلام - به نقل از موسى بن محمّد مُحاربى، از مردى كه نامش را گفت -: مأمون به امام رضا علیه‌السلام گفت: آيا چیزی از شعر هم برایت روایت شده [و در خاطر داری]؟ فرمود: «بسيار برایم روایت شده [و در خاطر دارم]».…

مأمون گفت: بهترين شعرى را كه در بارۀ سكوت در برابر نابخرد و نكوهش نكردن دوست برایت روایت شده، برايم بخوان.

امام علیه‌السلام فرمود:

«دوستم مرا تنها مى‌گذارد و دور مى‌شود/

ولى من براى آن، علّت‌هايى را در نظر مى‌آورم.

و چنين مى‌بينم كه اگر سرزنشش كنم، وى را برانگيخته‌ام./

پس سرزنش نكردنش را خود، سرزنشى مى‌بينم.

و هر گاه گرفتار نابخردى زورگو مى‌گردم/

كه كارى ناشدنى را درست مى‌پندارد

در برابر او سكوت اختيار مى‌كنم كه بسا/

خاموش ماندن از پاسخ، خود، پاسخ است».

مأمون گفت: اين [شعر] چه زيبا بود! چه كسى آن را سروده است؟ فرمود: «برای يكى از جوانان ماست».

۵ / ۳: الحِلم

۵ / ۳: بردباری

429. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: ثَلاثٌ مَن لَم يَكُنَّ فيهِ لَم يَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ: وَرَعٌ يَحجِزُهُ عَن مَعاصِي اللهِ، و خُلُقٌ يُداري بِهِ النّاسَ، و حِلمٌ يَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ.

 

429. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: سه چيز است كه در هر كس نباشد، هيچ عملى از او كامل نمی‌گردد: پارسايى‌اى كه او را از نافرمانى خدا باز دارد و خويى كه به وسيلۀ آن با مردم مدارا كند و بردبارى‌اى كه با آن نابخردی نادان را دفع سازد.

 

430. عنه‌ صلی الله علیه و آله: يا عَلِيُّ، ثَلاثٌ مِن مَكارِمِ الأَخلاقِ فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ: أن تَعفُوَ عَمَّن ظَلَمَكَ، و تَصِلَ مَن قَطَعَكَ، و تَحلُمَ عَمَّن جَهِلَ عَلَيكَ.

 

430. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: ‌اى على! سه چيز در دنيا و آخرت، از اخلاق نيكوست: گذشت كنى از كسى كه به تو ستم كرده، و پيوند بر قرار كنى با كسى كه از تو بُريده، و بردبارى كنى با كسى كه در حقّ تو نابخردى كرده است.

 

431. عنه‌ صلی الله علیه و آله: إذا كانَ يَومُ القِيامَةِ جَمَعَ اللهُ الخَلائِقَ في صَعيدٍ واحِدٍ... ثُمَّ يُنادي مُنادٍ آخَرُ يُسمِعُ آخِرَهُم كَما يُسمِعُ أوَّلَهُم، فَيَقولُ: أينَ أهلُ الفَضلِ؟ فَيَقومُ عُنُقٌ مِنَ النّاسِ، فَتَستَقبِلُهُم زُمرَةٌ مِنَ المَلائِكَةِ، فَيَقولونَ: ما فَضلُكُم هٰذَا الَّذي نودِيتُم بِهِ؟ فَيَقولونَ: كُنّا يُجهَلُ عَلَينا فِي الدُّنيا فَنَحتَمِلُ، و يُساءُ إلَينا فَنَعفو.

قالَ: فَيُنادي مُنادٍ مِن عِندِ اللهِ تَعالیٰ: صَدَقَ عِبادي، خَلُّوا سَبيلَهُم لِيَدخُلُوا الجَنَّةَ بِغَيرِ حِسابٍ.

431. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: چون روز قيامت شود، خداوند، خلايق را در یک صحرا گرد مى‌آورد... سپس ندا دهندهٔ ديگرى از جانب خدا با صدايى كه آن را به همگان می‌رساند، بانگ مى‌زند: «كجايند اهل فضیلت؟». پس، شمارى از مردم بر مى‌خيزند. گروهى از فرشتگان، جلوی آنها مى‌روند و مى‌گويند: اين فضيلت شما كه در بارۀ آن بانگ زده شديد، چه بوده است؟ مى‌گويند: ما در دنيا چنان بوديم كه هر گاه با ما بابخردانه رفتار مى‌شد، تحمّل مى‌كرديم و هر گاه به ما بدى مى‌شد، گذشت مى‌كرديم.

در اين هنگام، ندا دهنده‌اى از جانب خداى بلندمرتبه، بانگ مى‌زند: «بندگانم راست مى‌گويند. راه را بر آنان بگشاييد تا بدون حسابرسى، وارد بهشت شوند».

432. عنه صلی الله علیه و آله: مَن جَمَعَ القُرآنَ فَنَولُهُ لا يَجهَلُ مَعَ مَن يَجهَلُ عَلَيه.

 

432. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: كسى كه قرآن را [در سينۀ خود] گِرد آورده، شايسته است كه در برابر كسى كه با او نابخردى مى‌كند، نابخردى ننمايد.

 

433. عنه صلی الله علیه و آله: صِفَةُ العاقِلِ أن يَحلُمَ عَمَّن جَهِلَ عَلَيهِ.

 

433. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: ويژگى خردمند، اين است كه در برابر کسی که با وی رفتار نابخردانه دارد، بردباری نشان می‌دهد.

 

434. صحيح مسلم عن أبي هريرة: إنَّ رَجُلاً قالَ: يا رَسولَ اللهِ، إنَّ لي قَرابَةً أصِلُهُم و يَقطَعوني، و اُحسِنُ إلَيهِم و يُسيؤونَ إلَيَّ، و أحلُمُ عَنهُم و يَجهَلونَ عَلَيَّ!

فَقالَ: لَئِن كُنتَ كَما قُلتَ فَكَأنَّما تُسِفُّهُمُ المَلَّ، و لا يَزالُ مَعَكَ مِنَ اللهِ ظَهيرٌ عَلَيهِم ما دُمتَ عَلیٰ ذٰلِكَ.

434. صحیح مسلم - به نقل از ابو هریره -: مردی گفت: ای پیامبر خدا! من نزدیکانی دارم که با آنها پیوند بر قرار می‌کنم؛ ولی آنها از من می‌بُرند. به آنان نیکی می‌کنم؛ ولی آنها به من بدی می‌کنند. با آنها بردباری می‌کنم؛ ولی آنها با من نابخردانه رفتار می‌کنند.

[پیامبر خدا] فرمود: «اگر این گونه باشد که می‌گویی، تو باعث روسیاهی آنها [در پیشگاه خدا] هستی و همواره و تا هنگامی که این گونه باشی، پشتیبانی از سوی خداوند در برابر آنها داری».

435. تاريخ أصبهان عن أبي أيّوب: وَقَفَ عَلَينا رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله، قالَ: اِبتَغُوا الرِّفعَةَ عِندَ اللهِ. قُلنا: و ما هِيَ يا رَسولَ اللهِ؟ قالَ: تَحلُمُ عَمَّن جَهِلَ عَلَيكَ، و تَصِلُ مَن قَطَعَكَ، و تُعطي مَن حَرَمَكَ.

 

435. تاریخ أصبهان - به نقل از ابو ایّوب -: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر سر ما ایستاد و فرمود: «والایی و بلندمرتبگی را نزد خدا بجویید». گفتیم: آن چیست، ای پیامبر خدا؟ فرمود: «در برابر کسی که با تو نابخردانه رفتار کرده است، بردباری کنی و با کسی که از تو بریده، پیوند بر قرار نمایی و به کسی که تو را محروم کرده است، عطا کنی».

 

436. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: مَن أرادَ أن يُشَرِّفَ اللهُ لَهُ البُنيانَ، و أن يَرفَعَ لَهُ الدَّرَجاتِ يَومَ القِيامَةِ فَليَعفُ عَمَّن ظَلَمَهُ، و ليُعطِ مَن حَرَمَهَ، وَ ليَصِل مَن قَطَعَهَ، و ليَحلُم عَلی مَن جَهِلَ عَلَيهِ.

 

436. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: هر کس می‌خواهد که خدا او را برافرازد و درجاتش را در روز قیامت بالا ببرد، باید از کسی که به او ستم کرده، در گذرد و به کسی که محرومش کرده، عطا کند و با کسی که از او بریده است، پیوند بر قرار کند و با کسی که با او نابِخْردانه رفتار کرده است، بردباری نماید.

 

437. المستدرك على الصحيحين عن عبداللّه‌ بن سلام: إنَّ اللهَ تَبارَكَ وَ تَعالی لَمّا أرادَ هُدیٰ زَيدِ بنِ سَعنَةَ، قالَ زَيدُ بنُ سَعنَةَ: ما مِن عَلاماتِ النُّبُوَّةِ شَيءٌ إلّا و قَد عَرَفتُها في وَجهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله حينَ نَظَرتُ إلَيهِ، إلّا شَيئَينِ لَم أخبُرهُما مِنهُ: هَل يَسبِقُ حِلمُهُ جَهلَهُ، و لا يَزيدُهُ شِدَّةُ الجَهلِ عَلَيهِ إلّا حِلماً؟ فَكُنتُ ألطُفُ لَهُ لَأن اُخالِطَهُ فَأَعرِفَ حِلمَهُ مِن جَهلِهِ.

قالَ زَيدُ بنُ سَعنَةَ: فَخَرَجَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله يَوماً مِنَ الحُجُراتِ و مَعَهُ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ علیه‌السلام، فَأَتاهُ رَجُلٌ عَلیٰ راحِلَتِهِ كَالبَدَوِيِّ، فَقالَ: يا رَسولَ اللهِ، إنَّ بُصریٰ قَريَةُ بَني فُلانٍ قَد أسلَموا و دَخَلوا فِي الإِسلامِ، و كُنتُ حَدَّثتُهُم إن أسلَموا أتاهُمُ الرِّزقُ رَغَداً، و قَد أصابَتهُم سَنَةٌ و شِدَّةٌ و قُحوطٌ مِنَ الغَيثِ، فَأَنَا أَخشیٰ - يا رَسولَ اللهِ - أن يَخرُجوا مِنَ الإِسلامِ طَمَعاً كَما دَخَلوا فيهِ طَمَعاً، فَإِن رَأَيتَ أن تُرسِلَ إلَيهِم بِشَيءٍ تُعينُهُم بِهِ فَعَلتَ. فَنَظَرَ [أي رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله] إلیٰ رَجُلٍ و إلیٰ جانِبِهِ؛ أراهُ عَلِيّاً علیه‌السلام، فَقالَ: يا رَسولَ اللهِ! ما بَقِيَ مِنه شَيءٌ.

قالَ زَيدُ بنُ سَعنةَ: فَدَنَوتُ إلَيهِ فَقُلتُ: يا مُحَمَّدُ، هَل لَكَ أن تَبيعَني تَمراً مَعلوماً مِن حائِطِ بَني فُلانٍ إلیٰ أجَلِ كَذا وكَذا؟ فَقالَ: لا يا يَهودِيُّ، ولٰكِن أبيعُك تَمراً مَعلوماً إلی أجَلِ كَذا وكَذا، ولا اُسَمّي حائِطَ بَني فُلانٍ، فَقُلتُ: نَعَم، فَبايَعَني صلی الله علیه و آله، فَأَطلَقتُ هِمياني فَأَعطَيتُهُ ثَمانينَ مِثقالاً مِن ذَهَبٍ في تَمرٍ مَعلومٍ إلیٰ أجَلِ كَذا و كَذا، فَأَعطاهَا الرَّجُلَ فَقالَ: اِعدِل عَلَيهِم و أَعِنهُم بِها.

فَقالَ زَيدُ بنُ سَعنةَ: فَلَمّا كانَ قَبلَ مَحَلِّ الأَجَلِ بِيَومَينِ أو ثَلاثَةٍ، أتَيتُهُ فَأَخَذتُ بِمَجامِعِ قَميصِهِ و رِدائِهِ، و نَظَرتُ إلَيهِ بِوَجهٍ غَليظٍ، فَقُلتُ لَهُ: ألا تَقضيني يا مُحَمَّدُ حَقّي؟ فَوَاللهِ، ما عُلِمتُم - يا بَني عَبدِ المُطَّلِبِ - سَيِّئُ القَضاءِ مَطْلٌ، و لَقَد كانَ لي بِمُخالَطَتِكُم عِلمٌ.

و نَظَرتُ إلی عُمَرَ فَإذا عَيناهُ تَدورانِ في وَجهِهِ كَالفَلَكِ المُستَديرِ، ثُمَّ رَماني بِبَصَرِهِ فَقالَ: يا عَدُوَّ اللهِ! أ تَقولُ لِرَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله ما أسمَعُ و تَصنَعُ بِهِ ما أریٰ؟! فَوَ الَّذي بَعَثَهُ بِالحَقِّ، لَولا ما اُحاذِرُ قُوَّتَهُ لَضَرَبتُ بِسَيفي رَأسَكَ! و رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله يَنظُرُ إلی عُمَرَ في سُكونٍ و تُؤَدَةٍ و تَبَسُّمٍ، ثُمَّ قالَ:

يا عُمَرُ، أنَا و هُوَ كُنّا أحوَجَ إلی غَيرِ هٰذا؛ أن تَأمُرَني بِحُسنِ الأَداءِ و تَأمُرَهُ بِحُسنِ التِّباعَةِ! اِذهَب بِهِ - يا عُمَرُ - فَأَعطِهِ حَقَّهُ و زِدهُ عِشرينَ صاعاً مِن تَمرٍ.

فَقُلتُ: ما هٰذِهِ الزِّيادَةُ - يا عُمَرُ -؟

قالَ: أمَرَني رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله أن أزيدَكَ مَكانَ ما نَقِمتُكُ.

قُلتُ: أ تَعرِفُني - يا عُمَرُ -؟ قالَ: لا، مَن أنتَ؟

قُلتُ: زَيدُ بنُ سَعنَةَ. قالَ: الحِبرُ؟ قُلتُ: الحِبرُ، قالَ: فما دَعاكَ أن فَعَلتَ بِرَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله ما فَعَلتَ، وقُلتَ لَهُ ما قُلتَ؟

قُلتُ لَهُ: يا عُمَرُ! لَم يَكُن لَهُ مِن عَلاماتِ النُّبُوَّةِ شَيءٌ إلّا و قَد عَرَفتُهُ في وَجهِ رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله حينَ نَظَرتُ إلَيهِ، إلّا اثنَينِ لَم أُخبُرهُما مِنهُ: هَل يَسبِقُ حِلمُهُ جَهلَهُ، و لا تَزيدُهُ شِدَّةُ الجَهلِ عَلَيهِ إلّا حِلماً؟ فَقَدِ اختَبَرتُهُما، فَاُشهِدُكَ يا عُمَرُ أنّي قَد رَضيتُ بِاللهِ رَبّاً، و بِالإِسلامِ ديناً، و بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله نَبِيّاً، و اُشهِدُكَ أنَّ شَطرَ مالي - فَإِنّي أكثَرُهُم مالاً - صَدَقَةٌ عَلی اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله.

فَقالَ عُمَرُ: أو عَلیٰ بَعضِهِم؛ فَإِنَّكَ لا تَسَعُهُم! قُلتُ: أو عَلیٰ بَعضِهِم.

فَرَجَعَ زَيدٌ إلی رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله، فَقالَ زَيدٌ: أشهَدُ أن لا إلٰهَ إلّا اللهُ، و أَشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ و رَسولُهُ. و آمَنَ بِهِ و صَدَّقَهُ و بايَعَهُ، و شَهِدَ مَعَهُ مَشاهِدَ كَثيرَةً، ثُمَّ تُوُفِّيَ زَيدٌ في غَزوَةِ تَبوكَ مُقبِلاً غَيرَ مُدبِرٍ، و رَحِمَ اللهُ زَيداً.

437. زيد بن سعنه گفت: روزى، پيامبر خدا صلی الله علیه و آله از حجره‌ها [ى خانه‌اش] بيرون آمد و على بن ابى طالب علیه‌السلام هم همراهش بود. مردى مانند صحرانشينان سوار بر شترش [نزد پيامبر صلی الله علیه و آله] آمد و گفت: ‌اى پيامبر خدا! [اهالى] روستاى بُصرا، مسلمان شده و به دين اسلام در آمده‌اند و من به آنها گفته بودم كه اگر اسلام بياورند، روزى‌شان فراوان مى‌شود و حال، خشک‌سالى و سختى و قحطى به آنها رسيده و من مى‌ترسم - ‌اى پيامبر خدا - كه از اسلام به طمع چيزهاى ديگر خارج شوند، همان گونه كه به اسلام نيز طمعكارانه وارد شده‌اند! اگر صلاح مى‌بينى، به آنها كمک [مالى] برسان. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله به مردى در كنارش - كه فكر مى‌كنم على علیه‌السلام بود - نگريست. او گفت: ‌اى پيامبر خدا! چيزى از آن [ذخيره] نمانده است.

زيد بن سعنه گفت: من به او (پيامبر صلی الله علیه و آله) نزديک شدم و به او گفتم: ‌اى محمّد! آيا مى‌خواهى مقدار معيّنى خرما از باغ فلان قبيله به من بفروشى [و پولش را اكنون بگيرى] و خرما را فلان زمان بدهى؟ فرمود: «نه،‌اى يهودى! امّا مقدار معيّنى خرما [به طور كلّى] براى تحويل در فلان زمان به تو مى‌فروشم و معيّن نمى‌كنم كه از كدام باغ است». من موافقت كردم. او با من معامله كرد و من هم كيسۀ پولم را گشودم و هشتاد مثقال طلا در برابر مقدار معيّنى خرما براى تحويل در زمانى مشخّص به او (پيامبر صلی الله علیه و آله) دادم، و او نیز آن را به آن مرد داد و گفت: «به سوى آنها برگرد و با اين پول به آنها كمک برسان».

زيد بن سعنه گفت: دو سه روز به زمان تحويل مانده، به نزد پيامبر خدا صلی الله علیه و آله رفتم و جاى گرد آمدن پيراهن و ردايش را گرفتم و با چهره‌اى خشن به او نگريستم و سپس گفتم: ‌اى محمّد! آيا حقّ مرا نمى‌دهى؟ به خدا سوگند - اى فرزندان عبد المطّلب - مردم از شما بدحسابى و تأخير در پرداخت حق، سراغ ندارند و من هم با شما بوده‌ام و اين را مى‌دانم!

آن گاه به عمر نگريستم كه چشمانش در صورتش مانند فَلَک دوّار مى‌چرخيد. او چشمش را به من دوخت و گفت: ‌اى دشمن خدا! آيا آنچه را مى‌شنوم، به پيامبر مى‌گويى و آنچه را مى‌بينم، با او مى‌كنى؟! سوگند به آن كه او را به حق بر انگيخت، اگر از پيامبر خدا نمى‌ترسيدم، با اين شمشيرم گردنت را مى‌زدم! پيامبر خدا صلی الله علیه و آله با آرامش و حوصله و تبسّم به عمر مى‌نگريست و سپس فرمود: «اى عمر! من و او به چيزى غير از اين كار تو، به تو نيازمندتريم. تو بايد مرا به نيكو ادا كردن [بدهى‌ام] و او را به نيكو دادخواهى كردن، فرمان دهى. عمر! با او برو و حقّش را ادا كن و بيست مَن هم اضافه بر حقّش برايش بيفزاى».

گفتم: اين اضافه براى چيست؟

[عمر] گفت: پيامبر خدا صلی الله علیه و آله به من فرمان داد در برابر كيفر كارى كه با تو كردم، برايت بيفزايم.

گفتم: ‌اى عمر! مرا مى‌شناسى؟ گفت: نه. تو كيستى؟

گفتم: من، زيد بن سعنه هستم. گفت: همان عالم [يهود]؟ گفتم: همان عالم. گفت: به چه انگيزه‌اى، آن سخنان را به پيامبر خدا گفتى و با او چنان رفتار كردى؟

گفتم: ‌اى عمر! همۀ نشانه‌هاى پيامبرى را در چهرۀ پيامبر خدا به هنگام نگريستن به او ديدم، جز دو نشانه كه آنها را نيافته بودم: [اين كه] آيا بردبارى‌اش بر جهالتش پيشى مى‌گيرد و آيا شدّت نابخردى، بر بردبارى‌اش مى‌افزايد، كه اكنون آنها را آزمودم و من تو را - ‌اى عمر - شاهد مى‌گيرم كه به ربوبيت خداوند و به اين كه اسلام، دينم و محمّد، پيامبرم باشد، راضى شدم، و تو را گواه مى‌گيرم كه نيمى از دارايى‌ام - كه من ثروتمندترينِ يهوديان [مدينه] هستم - صدقه براى امّت محمّد باشد.

عمر گفت: براى برخى از آنان؛ چرا كه [دارايى] تو گنجايش همۀ آنها را ندارد! گفتم: براى برخى از امّت محمّد.

زيد نزد پيامبر خدا صلی الله علیه و آله باز گشت و گفت: گواهى مى‌دهم كه معبودى جز خداى يگانه نيست و گواهى مى‌دهم كه محمّد، بنده و فرستادۀ اوست. آن گاه به او ايمان آورد و تصديقش كرد و با او بيعت نمود و همراه پيامبر خدا صلی الله علیه و آله در عرصه‌هاى متعدّدى حاضر شد و در جنگ تبوک، در همان هنگام كه به سوى دشمن مى‌رفتند و نه در باز گشت، از دنيا رفت. خدا زيد را رحمت كند!

438. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا تَفضَحوا أنفُسَكُم لِتَشفوا غَيظَكُم، و إن جَهِلَ عَلَيكُم جاهِلٌ فَليَسَعهُ حِلمُكُم.

 

438. امام على علیه‌السلام: برای این كه خشم خود را فرو نشانيد، خود را رسوا مسازيد. اگر نادانى با شما نابخردى كرد، بردبارى شما بايد آن را بپوشاند.

 

439. عنه علیه‌السلام: لِكُلِّ شَيءٍ زَكاةٌ، و زَكاةُ العَقلِ احتِمالُ الجُهّالِ.

 

439. امام على علیه‌السلام: هر چيزى را زكاتى است و زكات خِرَد، تحمّل كردن نابخردهاست.

 

440. عنه علیه‌السلام: اِحتِمالُ الجاهِلِ صَدَقَةٌ.

 

440. امام على علیه‌السلام: تحمّل نابخرد، صدقه است.

 

441. عنه علیه‌السلام: إذا حَلُمتَ عَنِ الجاهِلِ فَقَد أوسَعتَهُ جَواباً.

 

441. امام على علیه‌السلام: چون در برابر نابخردْ بردبارى نشان دهى، بی‌گمان، بهترين جواب را به او داده‌اى.

 

442. عنه علیه‌السلام: إِنّي لَأَرفَعُ نَفسي أن تَكونَ لَها حاجَةٌ لا يَسَعُها جودي، أو جَهلٌ لا يَسَعُهُ حِلمي.

 

442. امام على علیه‌السلام: من خود را برتر از آن می‌دانم که نیازی در میان باشد و سخاوتم نتواند آن را بر طرف کند یا جهالتی باشد وبردباری‌ام از پسِ آن بر نیاید.

 

443. شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: وَصَفَ الحَسَنُ البَصرِيُّ عَلِيّاً علیه‌السلام، فَقالَ: كانَ لا يَجهَلُ، و إن جُهِلَ عَلَيهِ حَلُمَ.

 

443. شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید: حسن بصری، علی علیه‌السلام را توصیف نمود و گفت: ناسنجیده رفتار نمی‌کرد و در برابر رفتار ناسنجیدۀ دیگران، بردباری می‌نمود.

 

444. الإمام عليّ علیه‌السلام - مِن وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه‌السلام -: اُوصيكَ بِمَغفِرَةِ الذَّنبِ، و كَظمِ الغَيظِ، و صِلَةِ الرَّحِمِ، وَ الحِلمِ عِندَ الجاهِلِ.

 

444. امام على علیه‌السلام - در سفارش به فرزند خود، امام حسن علیه‌السلام -: سفارش می‌كنم تو را به بخشيدن گناه [ديگران در حقّ خودت] و فرو خوردن خشم، و رسیدگی به خویشاوندان، و بردبارى در برابر نابخرد.

 

445. الإمام الصادق علیه‌السلام: المُؤمِنُ حَليمٌ لا يَجهَلُ، و إن جُهِلَ عَلَيهِ يَحلُمُ.

 

445. امام صادق علیه‌السلام: مؤمن، بردبار است و نابخردى نمی‌كند، و اگر با نابخردى با او رفتار شود، بردبارى به خرج می‌دهد.

 

446. الإمام الباقر علیه‌السلام: النّاسُ رَجُلانِ: مُؤمِنٌ و جاهِلٌ، فَلا تُؤذِ المُؤمِنَ، و لا تُجَهِّلِ الجاهِلَ فَتَكونَ مِثلَهُ.

 

446. امام باقر علیه‌السلام: مردمان، دو گروه اند: مؤمن و نادان. به مؤمن، آزار مرسان و به نادان، نسبت نادانی مده، كه مانند او می‌شوى.

 

447. عيون أخبار الرضا علیه‌السلام عن موسَی بنِ محمّدٍ المُحارِبي عَن رَجُلٍ ذَکَرَ اسمَهُ عَنِ الإمامِ الرِّضا علیه‌السلام: إنَّ المَأمونَ قالَ لَهُ علیه‌السلام: هَل رُويتَ مِنَ الشِّعرِ شَيئاً؟ فَقالَ: قَد رُويتُ مِنهُ الكَثيرَ.

فَقالَ: أنشِدني أحسَنَ ما رُويتَهُ فِي الحِلمِ. فَقالَ علیه‌السلام:

إذا كانَ دوني مَن بُليتُ بِجَهلِهِ أبَيتُ لِنَفسي أن تُقابِلَ بِالجَهلِ

وإن كانَ مِثلي في مَحَلّي مِنَ النُّهیٰ أخَذتُ بِحِلمي كَي أجِلَّ عَنِ المِثلِ

وإن كُنتُ أدنیٰ مِنهُ فِي الفَضلِ ‌وَالحِجیٰ عَرَفتُ لَهُ حَقَّ التَّقَدُّمِ وَالفَضلِ

فَقالَ لَهُ المَأمونُ: ما أحسَنَ هٰذا! مَن قالَهُ؟! فَقالَ: بَعضُ فِتيانِنا.

447. عيون أخبار الرضا علیه‌السلام - به نقل از موسى بن محمّد مُحاربى، از مردى که نامش را گفت -: مأمون به امام رضا علیه‌السلام گفت: آيا چیزی از شعر هم روایت شده‌ای [و در خاطر داری]؟ فرمود: «بسيار روایت شده‌ام (به خاطر دارم)».

گفت: بهترين شعرى كه در بارۀ بردبارى برایت روایت شده، بخوان. امام رضا علیه‌السلام فرمود:

«اگر به نابخردى پايين‌تر از خود، گرفتار گردم/

مانع از آن می‌شوم كه نفْسم با نابخردى پاسخ دهد

و اگر با همتاى خود در خردمندى، برخورد كنم/

بردبارى پيشه می‌سازم تا از همانندم، برتر باشم

و اگر با بالاتر از خويش در دانش و خرد، رو به رو شوم/

براى او حقّ پيشتازى و فضيلت قائلم».

مأمون گفت: این [شعر] چه زيبا بود! چه كسى آن را سروده است؟

امام علیه‌السلام فرمود: «برای یکی از جوانان ماست».

راجع: موسوعة العقائد الإسلامية (المعرفة): ج۲ ص۴۰۵ (الحلم).

ر. ک: دانش‌نامۀ عقاید اسلامی (معرفت‌شناسی): ج۳ ص۳۶۹ (بردباری).

۵ / ۴: عَدَمُ الوُثوقِ

۵ / ۴: عدم اطمینان

448. الإمام عليّ علیه‌السلام: لا يوثَقُ بِعَهدِ مَن لا عَقلَ لَهُ.

 

448. امام على علیه‌السلام: به پيمان كسى كه خردمند نباشد، اعتماد نمی‌شود.

 

449. عنه علیه‌السلام: كُن بِعَدُوِّكَ العاقِلِ أوثَقَ مِنكَ بِصَديقِكَ الجاهِلِ.

 

449. امام على علیه‌السلام: به دشمن داناى خود بيشتر اطمينان داشته باش تا به دوست نابخردت.

 

450. عنه علیه‌السلام: لا تَنتَصِح بِمَن فاتَهُ العَقلُ، و لا تَثِق بِمَن خانَهُ الأَصلُ؛ فَإِنَّ مَن فاتَهُ العَقلُ يَغُشُّ مِن حَيثُ يَنصَحُ، و مَن خانَهُ الأَصلُ يُفسِدُ مِن حَيثُ يُصلِحُ.

 

450. امام على علیه‌السلام: برای كسى كه از خرد بى‌بهره است، خيرخواهى مكن و به كسى كه بى‌ريشه است، اعتماد منما؛ زيرا آن كه خرد ندارد، ضرر می‌زند از جايى كه گمان می‌كند كه خيرخواهى می‌كند و كسى كه بى‌ريشه است، به جاى درست كردن، ويران می‌سازد.

 

451. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: اِنفَرِد بِسِرِّكَ و لا تودِعهُ حازِماً فَيَزِلَّ، و لا جاهِلاً فَيَخونَ.

 

451. امام على علیه‌السلام - در حکمت‌های منسوب به ایشان -: رازت را تنها براى خودت نگه دار و آن را [حتّى] به شخصى پخته مسپار، كه ممكن است بلغزد، و به نابخرد هم مسپار كه خيانت می‌كند.

 

452. عنه علیه‌السلام: لا تُسِرَّ إلَى الجاهِلِ ما لا يُطيقُ كِتمانَهُ.

 

452. امام على علیه‌السلام: رازت را به نابخردی که توان کتمانش را ندارد، نسپار.

 

453. الإمام الصادق علیه‌السلام: قالَ لُقمانُ: يا بُنَيَّ، لا تَتَّخِذِ الجاهِلَ رَسولاً، فَإِن لَم تُصِب عاقِلاً حَكيماً يَكونُ رَسولَكَ فَكُن أنتَ رَسولَ نَفسِكَ.

 

453. امام صادق علیه‌السلام: لقمان گفت: «اى پسرم! نابخرد را پيک خود انتخاب مكن. اگر شخص عاقل و حكيم كه فرستادۀ تو باشد، پيدا نكردى، خود، فرستادۀ خودت باش».

۵ / ۵: الإِعراضُ

۵ / ۵: روگردانی

الكتاب

قرآن

(خُذِ ٱلْعَفْوَ وَ اْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أعْرِضْ عَنِ ٱلْجَـٰهِلِينَ).

(گذشت پيشه کن و به [کار] پسنديده فرمان ده و از نابخردان، روی بگردان).

(وَ إذَا سَمِعُواْ ٱللَّغْوَ أعْرَضُواْ عَنْهُ وَ قَالُواْ لَنَآ أعْمَـٰـلُنَا وَ لَكُمْ أعْمَـٰـلُكُمْ سَلَـٰمٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِى ٱلْجَـٰهِلِينَ).

(و چون [سخن] لغوى بشنوند، از آن روى بر مى‌تابند و می‌گويند: كردارهاى ما از آنِ ما و كردارهاى شما از آنِ شماست. خدا نگهدارتان! جوياى [مصاحبت] نابخردان نيستيم).

الحديث

حدیث

454. الكافي عن عليّ بن أسباط عنهم:: في ما وَعَظَ اللهُ عزّ و جلّ بِهِ عيسیٰ علیه‌السلام:... و تَقَرَّب إِلَيَّ بِالمَوَدَّةِ جُهدَكَ، و أَعرِض عَنِ الجاهِلينَ.

 

454. الکافی - به نقل از علی بن اسباط، از معصومان: -: در اندرزهای خدای عزّ و جلّ به عیسی علیه‌السلام این بود که: «... و تا مى‌توانى با محبّت ورزیدن، خودت را به من نزديک كن و از نابخردان، روى بگردان».

 

455. رسول اللّه‌ صلی الله علیه و آله: أحكَمُ النّاسِ مَن فَرَّ مِن جُهّالِ النّاسِ.

 

455. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: حكيم‌ترين انسان، كسى است كه از مردم نابخرد بگريزد.

 

456. عنه‌ صلی الله علیه و آله: رُبَّ عابِدٍ جاهِلٍ، و رُبَّ عالِـمٍ فاجِرٍ؛ فَاحذَرُوا الجُهّالَ مِنَ العُبّادِ، وَ الفُجّارَ مِنَ العُلَماءِ، فَإنَّ ذٰلِكَ فِتنَةُ الفُتَناءِ.

 

456. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله: بسى عابد نابخرد و بَسی عالِمِ بدكار! پس، از عابدان نابخرد و عالمانِ بدكار بپرهيزيد كه اينان، اساس فتنه‌هايند.

 

457. الإمام عليّ علیه‌السلام: كُفرُ النِّعمَةِ لُؤمٌ، و صُحبَةُ الجاهِلِ شُؤمٌ.

 

457. امام على علیه‌السلام: ناسپاسى نعمت، پستى است و هم‌نشينى با نابخرد، بديُمن است.

 

458. عنه علیه‌السلام: كَفیٰ بِالمَرءِ جَهلاً أن يَرتَكِبَ ما نُهِيَ عَنهُ، و كَفیٰ بِهِ عَقلاً أن يُسلَمَ عَن شَرِّهِ، فَأَعرِض عَنِ الجَهلِ و أَهلِهِ.

 

458. امام على علیه‌السلام: در نابخردی انسان، همین بس که آنچه را از آن نهی شده است، مرتکب شود و در خردورزی انسان، همین بس که از شرّش آسوده باشند. پس، از نابخردی و نابخردان دوری کن.

 

459. عنه علیه‌السلام: مَن وادَّ السَّخيفَ أعرَبَ عَن سُخفِهِ.

 

459. امام على علیه‌السلام: هر كه با کم‌خِردْ دوستى كند، نشانۀ کم‌خِردی اوست.

 

460. عنه علیه‌السلام: مَنِ اصطَنَعَ جاهِلاً بَرهَنَ عَن وُفورِ جَهلِهِ.

 

460. امام على علیه‌السلام: آن كه نابخرد را به دوستى برگزيند، بر زيادى نابخردى‌اش دليل آورده است.

 

461. عنه علیه‌السلام: قَطيعَةُ الجاهِلِ تَعدِلُ صِلَةَ العاقِلِ.

 

461. امام على علیه‌السلام: بريدن از نابخرد، برابر است با برقرارى ارتباط با خردمند.

 

462. عنه علیه‌السلام: اِحذَرِ العاقِلَ إذا أغضَبتَهُ، وَ الكَريمَ إذا أهَنتَهُ، وَ النَّذلَ إذا أكرَمتَهُ، وَ الجاهِلَ إذا صاحَبتَهُ.

 

462. امام على علیه‌السلام: بر حذر باش از خردمند، هنگامى كه او را به خشم آوردى، و از فرد بزرگوار، هنگامى كه به او اهانت كردى، و از فرومايه، هنگامى كه او را گرامى داشتى، و از نابخرد، هنگامى كه با او هم‌نشين شدى.

 

463. عنه علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: لا يُؤمِنَنَّكَ مِن شَرِّ جاهِلٍ قَرابَةٌ و لا جِوارٌ، فَإِنَّ أخوَفَ ما تَكونُ لِحَريقِ النّارِ أقرَبُ ما تَكونُ إلَيها.

 

463. امام على علیه‌السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان -: نزديكى به نابخرد و همسايگى با او، تو را از شرّش ايمن نمی‌دارد؛ زيرا هرچه به آتش نزديک‌تر باشى، خطر سوختن برايت بيشتر است.

 

464. عنه علیه‌السلام: مِن عَدَمِ العَقلِ مُصاحَبَةُ ذَوِي الجَهلِ.

 

464. امام على علیه‌السلام: هم‌نشينى با نادانان، از بى‌خردى است.

 

465. عنه علیه‌السلام: لا تَصحَب مَن فاتَهُ العَقلُ، و لا تَصطَنِع مَن خانَهُ الأَصلُ؛ فَإِنَّ مَن لا عَقلَ لَهُ يَضُرُّكَ مِن حَيثُ يَریٰ أنَّهُ يَنفَعُكَ، و مَن لا أصلَ لَهُ يُسيءُ إلیٰ مَن يُحسِنُ إلَيهِ.

 

465. امام على علیه‌السلام: با آن كه از خرد بى‌بهره است، مصاحبت مكن، و كسى را كه بى‌ريشه است، ويژۀ خود مگردان؛ زيرا آن كه خردمند نيست، از جايى كه گمان می‌كند سود می‌رساند، به تو آسيب خواهد رساند، و آن كه بى‌ريشه است، به هر كه به او خوبى كند، بد خواهد کرد.

 

466. عنه علیه‌السلام: شَرُّ مَن صاحَبتَ الجاهِلُ.

 

466. امام على علیه‌السلام: بدترين كسى كه با او هم‌نشين می‌شوى، نابخرد است.

 

467. عنه علیه‌السلام: شَرُّ الأَصحابِ الجاهِلُ.

 

467. امام على علیه‌السلام: بدترينِ ياران، نابخرد است.

 

468. عنه علیه‌السلام: مَن صَحِبَ جاهِلاً نَقَصَ مِن عَقلِهِ.

 

468. امام على علیه‌السلام: هر كه با نابخرد هم‌نشينى كند، از خردش كاسته می‌شود.

 

469. عنه علیه‌السلام: لا تُوادُّوا الكافِرَ، و لا تُصاحِبُوا الجاهِلَ.

 

469. امام على علیه‌السلام: با كافر دوستى مورزيد و با نابخرد هم‌نشينى مكنيد.

 

470. عنه علیه‌السلام: مَوَدَّةُ الجُهّالِ مُتَغَيِّرَةُ الأَحوالِ، وَشيكَةُ الاِنتِقالِ.

 

470. امام على علیه‌السلام: دوستى نابخردان تغيير می‌پذيرد و زود رخت بر می‌بندد.

 

471. عنه علیه‌السلام: مُصاحَبَةُ الجاهِلِ مِن أعظَمِ البَلاءِ.

 

471. امام على علیه‌السلام: مصاحبت با نابخرد، از بزرگ‌ترین مصیبت‌هاست.

 

472. عنه علیه‌السلام: اِحذَر مُجالَسَةَ الجاهِلِ، كَما تَأمَنُ مِن مُصاحَبَةَ العاقِلِ.

 

472. امام على علیه‌السلام: از هم‌نشینی با نابخرد، بر حذر باش، همان گونه که در همراهی با خردمند، آسوده‌خاطری.

 

473. عنه علیه‌السلام: صَديقُ الجاهِلِ مَعرِضٌ لِلعَطَبِ.

 

473. امام على علیه‌السلام: دوستِ آدم نابخرد، در معرض نابودى است.

 

474. عنه علیه‌السلام: صَديقُ الجاهِلِ مَتعوبٌ مَنكوبٌ.

 

474. امام على علیه‌السلام: دوستِ آدم نابخرد، در رنج و سختى است.

 

475. عنه علیه‌السلام: لَيسَ مَن جالَسَ الجاهِلَ بِذي مَعقولٍ، مَن جالَسَ الجاهِلَ فَليَستَعِدَّ لِقِيلٍ و قالٍ.

 

475. امام على علیه‌السلام: كسى كه با نابخرد بنشيند، خردمند نيست. كسى كه با نابخرد بنشيند، بايد خود را آمادۀ حرف و حدیث [مردم] كند.

 

476. عنه علیه‌السلام - قالَهُ لِرَجُلٍ كَرِهَ لَهُ صُحبَةَ رَجُلٍ رَهِقٍ -:

فَلا تَصحَب أخَا الجَهلِ و إيّاكَ و إيّاهُ

فَكَم مِن جاهِلٍ أردیٰ حَليماً حينَ آخاهُ

476. امام على علیه‌السلام - خطاب به مردی که دوست شدنش را با مردی سبک‌عقل، خوش نداشت -:

با دوست نابخرد مصاحبت نکن/

و از او بر حذر باش.

بسی نابخرد که زمین زده است/

با دوستی‌اش، بردبار را!

477. الإمام زين العابدين علیه‌السلام: اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ اجعَلنا مِمَّن جاسوا خِلالَ دِيارِ الظّالِمينَ، وَ استَوحَشوا مِن مُؤانَسَةِ الجاهِلين.

 

477. امام زين العابدين علیه‌السلام: بار خدايا! بر محمّد و خاندان محمّد، درود فرست و ما را از كسانى قرار ده كه درون خانه‌هاى ستمگران را [برای یافتن آنها و مجازات کردنشان] جستجو كردند و از همدلى با نابخردان رميدند.

 

478. الإمام الصادق علیه‌السلام: يا مِهزَمُ، شيعَتُنا مَن... إن لَقِيَ مُؤمِناً أكرَمَهُ، و إن لَقِيَ جاهِلاً هَجَرَهُ.

 

478. امام صادق علیه‌السلام: اى مِهزم! شيعۀ ما كسى است كه... اگر مؤمنى را ببيند، احترامش مى‌كند و اگر به نابخردى رسد، از او دورى مى‌كند.

 

479. الإمام الكاظم علیه‌السلام: مُحادَثَةُ العالِـمِ عَلَى المَزابِلِ، خَيرٌ مِن مُحادَثَةِ الجاهِلِ عَلَى الزَّرابِيِّ.

 

479. امام كاظم علیه‌السلام: گفتگو با عالم در زباله‌دانی‌ها، بهتر از گفتگو با نابخرد بر فرش‌هاى زربافت است.

 

480. الإمام العسكريّ علیه‌السلام: صَديقُ الجاهِلِ في تَعَبٍ.

 

480. امام عسكرى علیه‌السلام: دوستِ فردِ نابخرد، رنجور است.

 

481. تحف العقول: مُناجاةُ اللهِ عزّ و جلّ لِعيسيٰ علیه‌السلام: يا عيسیٰ... لا تَكُن مَعَ الجاهِلينَ؛ فَإنَّ الشَّيءَ يَكونُ مَعَ الشَّيءِ.

 

481. تحف العقول: مناجات خداوند با عیسی [این بود]: ای عیسی!... همراه نابخردان مباش، که هر چیز با همراهش سنجیده می‌شود.

 

482. لقمان علیه‌السلام - في ما وَعَظَ بِهِ وَلَدَهُ -: يا بُنَيَّ، لا تَرغَب في وُدِّ الجاهِلِ فَيَریٰ أنَّكَ تَرضیٰ عَمَلَهُ.

 

482. لقمان علیه‌السلام - در اندرز به فرزندش -: اى پسرم! در دوستى با نابخرد، رغبت نشان نده؛ زيرا او خيال می‌كند كه تو از كار او خشنودى.

 

483. الإمام عليّ علیه‌السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ -: يَنبَغي لِلعاقِلِ أن يَمنَعَ مَعروفَهُ الجاهِلَ وَ اللَّئيمَ وَ السَّفيهَ؛ أمَّا الجاهِلُ فَلا يَعرِفُ المَعروفَ و لا يَشكُرُ عَلَيهِ، و أمَّا اللَّئيمُ فَأَرضٌ سَبخَةٌ لا تُنبِتُ، و أمَّا السَّفيهُ فَيَقولُ: إنَّما أعطاني فَرَقاً مِن لِساني.

 

483. امام على علیه‌السلام - در حکمت‌های منسوب به ایشان -: سزاوار است كه خردمند، خوبى را از نابخرد و فرومايه و ابله دريغ دارد؛ چرا كه نابخرد، خوبى را نمی‌شناسد و آن را سپاس نمی‌گويد و فرومايه، [همچون] شوره‌زارى است كه قابلِ كِشت نيست و ابله خواهد گفت: از ترس زبانم، به من بخشيد.